Keleshegim, Alash balasy!
Sizderge aitýǵa mindettimiz dep sanaǵan, ómirlik qajettilikti oi sanaǵa utqyrlyqpen quiyp ketýdi paryz dep sanaǵan eń ózekti ómirlik tilekter men ósietti ótinishterimiz óte kóp. Sonyń biri kitap oqýdyń adamzat balasyna tigizetin mol paidasynyń jai-japsary jaiynda bolatyn. Solardy nazarlaryńyzǵa usynýdy jón sanadyq.
Kitap oqýdan qalǵan ulttyń, ásirese onyń urpaqtary orny tolmas aýyr rýhani jutqa ushyrmai, azǵyndyqqa qulamai qoimaidy. Demek, nadan, keshe, máńgúrt... el, ulttyń bolashaǵy ońbaidy. Óitkeni, egerde biz kitap oqýdan tyiylsaq, onda oi oilaýdan da, ainalamyzdaǵy qubylysty taldaý, barlaý qabiletten de, adamgershilik qasietten de, tipti qundy utqyrlyq ataýlynyń bárinen de aiyrlamyz. Sonda tórt aiaqty maldan adamnyń aiyrmasy qandai dárejede bolmaq? Azǵyndyq pen jutaýdyń san qily túrin bir sátke bolsa da, kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi, aǵaiyn. Bul – sóz joq, qaýipti jáne ókinishti.
Kitap – adamzat balasynyń san ǵasyrlyq aqyl-oiynyń oqý arqyly jetilýiniń, kemeldenýiniń arqasynda qol jetken damylsyz damý úrdisiniń jemisi, ótken tarihy men ómirlik taǵylym-tanymynyń altyn sandyǵy. Ǵabit Músirepov: «Kitap degenimiz – aldyńǵy urpaqtyń keiingi urpaqqa qaldyrǵan rýhani ósieti. Kitap oqýdan tyiylsaq, oi oilaýdan da tyiylar edik» deýi osydan. Álbette kitapty tańdai bilý, ony zeiindi zerektikpen muqiiat taldap oqi bilý, ondaǵy sózdiń, oidyń, túiindi tujyrymnyń qudiretin túsiný men túisiný, alǵan áserlerdi keiin ómirlik qajetińe jarata bilý, bul – árbir adamnyń biligi men bilim deńgeiin, paiymy men parasatyn, kóregen kemel kisiligin udaiy shynyqtyra bilýdiń ozyq ta utqyr joldaryn aiqyndai alatyn alǵy sharttarynyń biri. Sonymen birge kóz jetpeitin jerge ushqyr oi jetedi. Al sol oidyń júiriktigin jetildiretin de, utqyrlyǵyn ozdyratyn da, sózge sheshendigin shynyqtyratyn da – kitap ekeni aqiqat. Sondai-aq oqyǵan kitabyńdaǵy aitýly keiipkerge elikteýdiń ózi, tipti avtordyń ózi siiaqty tulǵa bolýǵa qulshyný, bul – teńdesi joq qubylys. Demek, kitap oqý, bul – tekti kisilikke, kemel adamgershilikke, kemeńger kóregendik pen mádeniettilikke qol jetkizý baǵytynda quryshtai shyńdala túsýdiń aitýly kórsetkishi ekeni haq.
Iá, taldaý, boljaý, talǵam, tańdaý deimiz... Rasynda da búgingi jastarymyzdyń kópshiliginiń kitap oqýǵa degen nieti qurdymǵa quldyraǵan tusta talǵam, tańdaý týraly, adamgershilik týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq siiaqty. Munyń negizgi sebebi nede? Bul el ishinde qandai ózgeris-qubylystyń kesirinen týyndap otyr? Sózdiń shyny kerek, bul memlekettik saiasattaǵy eń úlken olqylyq – osy edi. Iaǵni kitap oqymaý, jýrnal ustamaý, gazetke qaramaý... qysqasy, qazaq elin keshelik pen nadandyqqa jyǵýdyń, iaǵni bundai júgensiz azǵyndaý men rýhani jutaýdyń qurdymyna qarai jetkizýdiń qasireti – táýelsizdikti jariialaǵannan keiin bastalǵan aitýly qasiretterimizdiń biri ekeni bultartqysyz aqiqat. Ómirlik shyndyqqa tekti kisilikpen tike qaraityn ýaqyttyń týǵany qai zaman. Qanshama ashy bolsa shyndyǵy – osy. Kóregen kósemdikpen qasirettiń aldyn alý maqsatynda, qalyptasqan utqyr qundylyqty erekshe múddelikpen saqtap qalýdy úilestire almadyq. Ur da jyq urandy jekeshelendirýdiń kesirinen kóptegen mádeni oshaq – kitaphanalar, oqyrman zaldary talan-tarajǵa túsip, túbegeili jabylyp tyndy. Endeshe eldegi bolyp jatqan qubylystyń barysyn jan-jaqty tereń taldaýdan ajyraǵan ult, urpaqtyń qandai tańdaýy bolýy múmkin? Olai bolsa, kitapqa degen keshegi qumarlyqty qaitsek qaita qalpyna keltiremiz? Qazaq eli utqyrlyqpen jańasha arttyra alamyz ba? Qashan? Qalai? Bundai ózekti de ótkir suraqtardyń jaýabyn kúlli qoǵam, memleket bolyp, hám ult, halyq bolyp talqylaityn kókeitesti eń ózekti máselege ainalǵany qai zaman. Biraq...
Alaida búgingi júgensiz ketken qoǵamymyzdyń kitap ornyna paidalanyp júrgenderi – uialy telefon, kompiýter jáne ǵalamtor, smartfon... negizgi oqý quraly bolyp otyrǵandyǵy belgili. Árine, ainalysqa engen jańa tehnologiia men tehnikalardyń jetistikteri qoǵamǵa qajet te bolar. Biraq...
Bul jerdegi áńgime olardyń eshqandai saraptaýsyz, baqylaýsyz, shekteýsiz kúimen júgensiz ketip, ziiandy tusynyń tamyry tereńdep bara jatqandyǵynda bolyp otyr. Bul eshkimnen de jasyryn emes. Bul tarihi fakt. Osynyń kesirinen bulardyń adamzat balasyna tigizip otyrǵan paidasynan góri, kerisinshe, kesapatty ziiandary áldeqaida asa aýyr kúide ekeni aqiqat. Aldy-artyn tiianaqty taldaýsyz, boljaýsyz, talǵamsyz tek kózsizdikpen, bassyzdyqpen, essizdikpen «órkeniet» siiaqtyǵa elikteý, eshire qulshyný dertiniń arty aýyr bolatyny da daýsyz. Aitalyq, urpaqtarymyzdyń oi sanasyn jan-jaqty ýlap, densaýlyqqa qatysty immýnitetti urlap, boiyndaǵy tabiǵi qabiletterin jalmap... aqyrynda olardy teńdesi joq utqyr ulttyq dana joldan qalai bolǵan kúnde de taidyrý, adastyrý, azǵyndatý, qurdymǵa jyǵýdaǵy qaterli qasiretteri anaǵurlym basym kúimen ýshyǵyp barady. Sonyń saldarynan ulttyq tarihymyzda buryn-sońdy bolyp kórmegen qylmys pen opasyzdyqtyń túrleri kóbeiip, kúsheiip keledi. Olardyń kesapatty yqpaly qoǵamymyzda kúsheiýine bailanysty olardan zardap shegýshilik te artyp keledi. Dana halqymyz «qýyrdaqtyń kókesin túie soiǵanda kóresiń» demekshi, qazaq eli kúreskerlikke jappai qaýlaý úrdisimen tezirek túsýdi yjdahatty túrde qolǵa almaityn bolsaq, bizdiń kóretin qasiretterimizdiń zory áli alda siiaqty...
Biz, qazaq qaýymy, ásirese jastarymyz, turaqty túrdegi kitap oqýdan qalsa, onda oilaý, taldaý, boljaý, tańdaý taǵylymdyq pen tanymdyq qabilet-qasietterimizdiń aitýly dárejede aqsaityny, oi-ósirimizdiń qalyptasý dárejesi men tekti kisilik kelbetimizdiń utqyrlyǵy tómendeýge jetetindigii aidan da anyq aqiqat. Aitalyq, adamzat tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan qaiyrymsyzdyq, qatygezdik, qanisherlik, anaiylyq, baskeserlik... ataýlynyń bári shekten tys etek jaiyp ketýi, mine – osydan bolar. Bunyń syrtynda otbasyndaǵy ózekti áleýmettik, turmystyq... máseleniń der kezinde utqyr sheshimin tappai jáne oqytý-aǵartý salasyndaǵy ozyq dárejede qalyptasqan utqyr júieni qulatýdan keiingi paida bolǵan turalatý dertinen áli kúnge aryla almai jatqandyǵymyz taǵy bar.
Qalai degende, solai bola turǵandyǵyna qaramastan, endigi jerde, qazirgi tańda kompiýterlik tehnikalarǵa táýeldilik airyqsha artqan tusta qoǵamymyzdy kitap oqýǵa kúshteý arqyly qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, bul – ońai sharýa emes. Sebebi qoǵamdyq tizginnen de, ómirlik eskekten de aiyrylyp qaldyq. Ýaqyttyń ózi dáleldep otyrǵandai ulttyq shańyraqty ortasyna túsirý op-ońai, keiin ony qaita qalpyna keltirý, keregesin tikteý eń qiyn sharýa. Bunyń bári saiyp kelgende adamnyń ómirlik izdenimpazdyqqa, talǵampazdyqqa, adamgershilikke degen qushtar talpynysty, qulshynysty nietin, beinetqor eńbekqorlyqqa degen qabiletin joiatyn kesapatynan oryn bolyp jatqandyǵy sózsiz. Buǵan qosa ulttyq rýhani jutaý qasiretterin artyra túsetini de daýsyz. Sonymen birge milliondaǵan kórermeni bar telarnalar men jarnamalardyń ultqa, ulttyq tálim-tárbiege qatysty kereǵarlyqty júgensizdikpen jasap otyrǵan qiianattary óz aldyna bir tóbe. Biraq qoǵamdy, urpaqty qaitken kúnde de jónge túsirý, olardy san alýan qaskúnemdiktiń tyrnaǵynan qorǵaý aýadai qajet sharýa. Endeshe qoǵamymyzda memleket tarapynan bularǵa qarsy tura alatyn batyl qadam, utqyr da ozyq sheshimniń pármendi yqpaly qajet. Qalai aitqan kúnde de bundai kezek kúttirmeitin memlekettik strategiialyq ózekti máseleni qoǵam, memleket, ult bolyp jumylyp, qolǵa alatyn kezeń áldeqashan týǵany aqiqat.
Keńestik dáýirde bilmegen dúnieńdi tezirek bilý úshin úidegi bar kitapty aqtaryp, onda bolmasa kitaphanaǵa baryp izdeitin edik. Taýyp alǵan soń jan-jaqty tereń zerdelep, sanamyzǵa shegelep sińiretin edik. Osyndai izdenimpaz eńbektiń arqasynda ǵana, ómirlik múddeli niet pen yntany eselei bilýdiń arqasynda ǵana, aqyrynda burynǵydan da beter tyń serpindi serpilispen ózimizdi-ózimiz jetildirýshi de edik, qatardan oza da túsýshi edik. Ómir bolǵan soń ár qily jaǵadailar kezdesip turady ǵoi. Túrlishe sebeppen kitap oqi almai qalsaq, qundy dúnieńdi urlatyp alǵandai qýystanyp, álde asa mańyzdy músheńdi joǵaltyp alǵandai yńǵaisyzdanyp, qoǵamdyq ortada da, bilimdi, bilikti adamnyń qasynda da ózińdi kem dárejede turǵandai seziktenip, kúizeliske túsetinbiz. Sol sebepten de ózimizdiń kúndelikti ómirlik kúibeleń tirshiligimizde oryn alǵan osynaý qatelikterimiz ben olqylyqtarymyzdyń oryndaryn qaitkende de tezirek tolyqtyrý maqsatynda, básekeli jarysty jańasha ozdyra túsýdiń baǵytynda kitaptardy jantalasty kúimen oqýǵa, qaitken kúnde de izdenimpaz bilimdi, saýatty adamdardan oza túsýge qulshynatynbyz. Bul – bir. Erekshe kúide eskeretin kelesi ekinshi jaǵdai: ol óskeleń urpaqtarymyzdy ulttyq kórnekti tulǵalarymyzben, san saladaǵy qairatkerlerimizben múmkindigin qalaida taýyp jii kezdestirip otyrýdyń utqyr úrdisin ozdyra túsý, bul – olardyń kitap oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵy men qumartýshylyǵyn arttyra túsýmen qosa, ozyq dárejede utqyr ómir súre bilýge degen, qoǵamdyq ortada tulǵa bola bilýge degen tyń serpindi serpilisterin airyqsha jandandyra túsetin eń utymdy ulttyq asyl dástúrlerimizdiń biri ekenin biri bilse, kópshilik bilmeitini sózsiz.
Al qazaq halqy táýelsiz el atanǵan tusta, iaǵni qazirgi tańda bundai utqyr qubylystyń dástúrin de, tekti kisilikpen kemeldenýshiliktiń úrdisin de kezdestirýge qatysty túsinik-uǵymynyń ózi sanamyzdan bulbul ushyp, muńǵa ainalyp, múlde joq bolý dertine ushyraǵandyǵy qandai ókinishti, deseńizshi. Endigi jerde, aǵymdaǵy ýaqyttyń bárinde qazaq balasy, ne istemek kerek?
Esterińizde bolsyn, keleshegim, Alash balasy!
Kitapty qumartý arqyly qulshynyspen súisine kóp oqyǵan adamnyń kókirek kózi árqashanda oiaý, zeiini zerek keledi. Ozyq dárejede ómir súre bilýge degen qushtarlyǵynyń utymdylyǵy ainadai aiqyn ári kúndei jaryq, abyroi-bedeli joǵary, mártebeli mereii biik, minezi kórkem, kelbeti ásem, ziialy azamattyǵy bekzat, talǵampaz iskerligi utqyr kúide keledi. Ómirlik tańdaýy men ulttyq muraty asyl dárejede damylsyz dami túsedi. Kez kelgen ortada sóz sóileýge kelgende sózsheńdigi men oishyldyǵy dara kúide bolady. Sóz saptaýǵa kelgende tili júirik jáne sheshendik sheberligin kez kelgen ortada moiyndata bilýge kelgende shýaqty nurly sáýlesin únemi ainalasyna shashýmen ǵana ómir súredi. Sonymen qatar olardyń ózderiniń ul-qyzdary men nemere-shóbereleriniń oi sanasyna utqyrlyqpen quiatyn ómirlik ósietteri men batalarynyń taǵylymdyq qudiretiniń ulaǵaty orasan zor dárejede bolady. Kóp oqyǵan adamnyń rýhani qorjyny jiǵan-tergen gaýharly túiinge toly bolyp, ámbebaptyq dárejege jetedi. Kitap – teńdesi joq altyn bulaq. Ony eshbir tehnika almastyra almaidy. Qazbalap aita bersek, kitap oqýdan adamzat balasynyń alatyn jan-jaqty lázzáti men qudiretti qýatynda shekteýlik joq. Bolýy múmkin de emes.
Sondyqtan memleket, qoǵam, ult bolyp, bir kisidei jumyla birigip, pármendi kúreskerlikti qaýlatýdyń jobasyn jedel túrde qolǵa alatyn eń ózekti de, eń ótkir de adamzattyq másele ekenin aidai aishyqtaý. Sonymen qatar maqalanyń negizgi kózdegeni osynaý kókeitesti ótkir máselege kúlli eldiń, ulttyń, memlekettiń nazaryn aýdarý, oi salý, tolǵandyrý, serippedei serpiliske túsirý arqyly qoǵamdy, ultty, urpaqty kemeldendire bilýdiń utqyr joldaryn (jobalaryn) birlese tabýdyń maqsatynda barshany janqiiar kúreskerlikke shaqyrý boldy.
HHI ǵasyrdyń sahnasynda máńgilik elge ainalý degenimiz eń aldymen ómirlik kúreskerlik belsendiligi orasan zor, jan-jaqty saýatty, bilimi men biliktigi mol, mádenieti men iskerligi joǵary, jahandyq básekege qabiletti ult bola bilý degen sóz. Endeshe el, ultqa, urpaqqa degen shyn mánindegi teńdesi joq janashyrlyqqa toly aq nietimizdiń ózi sóz júzinde qalyp qoimasa etti.
Moldaǵali MATQAN
Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy
Altyn medaldiń iegeri, qoǵam qairatkeri,
pýblitsist-jazýshy, akademik.
.jpg)