A.Baitursynov atyndaǵy Til bilimi institýtynyń direktory
E.Qajybek myrzaǵa!
Sh.Shaiahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblikalyq úilestirý-ádistemelik ortalyǵynyń direktory
E.Tileshov myrzaǵa!
Latynǵa ótemiz. Elbasy osylai dep kesip aitty. Halyq ta qoldap otyr. «Kelisip pishken ton, kelte bolmaidy» degen qazaq maqalyna sai el arasynda talqylaý da qyzý júrip jatyr. Soǵan sáikes, sońǵy nusqa boiynsha júrgizgen óz zertteýlerimniń qorytyndysyn Sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynamyn:
11 qyrkúiekte QR Parlament májilisinde tanystyrlǵan latyn álipbiiniń alǵashqy nusqasynda 25 árip, 8 digraf berilgen. Qoǵamda qyzý talqyǵa túsip jatqan latyn álipbiiniń ekinshi nusqasynda 32 árip, onyń toǵyzy apostrofpen belgilengen.
Birinshi nusqadaǵy qazaqy áripterdi tolyqtai latyn álippesi men pernetaqtaǵa táýeldi etip «Á» – ae, «Ó»-oe, «Ú» – ue bolyp, digrafpen belgilenýi bárimiz úshin tosyn jai bolyp, kópshilikke da, maǵan da unaǵan joq. Jasyratyny joq, myna nusqany jasaǵan qazaqtar ma, álde basqalar ma degen oiǵa qalǵanymdy da jasyrmaimyn. Sebebi, qazaqi sózderdiń bári býynǵa bólinetini, bir býynda mindetti túrde bir daýysty dybystyń bolýy tiis ekeni, sondyqtan eki daýysty dybysty qosarlaýǵa bolmaityny kim-kimge de belgili emes pe? Abyroi bolǵanda bul nusqa qabyldanbady.
Túsinikteme: Býyn dep qazaq, bir daýysty jáne bir daýyssyz dybystan turatyn sózderdi aitady. Daýysty dybys - er adam, daýyssyz dybys - joly jińishke áiel adam degendi bildiredi. Eki daýysty dybystyń qosarlanyp tańbalanýy, bul bizdiń ózimizdi azǵyndyǵy shekten shyqqandyǵy úshin Allanyń qaharymen jer betinen alastalǵan Lut qaýymynyń urpaqtarymyz dep moiyndaǵandyǵymyzdy bildirgen bolar edi. Bul sońǵy kezderdegi «genderlik saiasattyń» jemisi Qurmanǵazy Atamyz ben Pýshkindi súiistirip, áiel men áieldiń, erkek pen erkektiń juptasýlaryn zańdy túrde bekitken bolyp shyǵar edik. Men muny birinshi nusqaǵa qaita oralýǵa múldem bolmaitynyn eskertý úshin aityp otyrmyn.
Ekinshi nusqa, birinshige qaraǵanda birshama jaqsy bolyp, digraftardan tazarypty. Biraq bul jobadaǵy 9 tańbanyń ústine qoiylǵan útir belgilerdiń (apostrof), sózder men sóilemderdiń asty men ústinde tym kóbeiip ketýi kókeiimizge qonyp turǵan joq. Bul tańbamen jazý bir sózdegi áripterdiń arasyn ashyp, jypyrlaǵan «útirlerge» toltyryp jiberedi jáne 9 árip 18 tańbanyń ornyn iemdenedi. Mysaly, a’n’gime (áńgime), s`yn`g`a (shyńǵa), o`n`es` (óńesh), tay`yn` (taýyń), u`n`girs`ik (úńgirshik), s`es`y`s`i (sheshýshi) bolyp, áripterdiń arasy ajyrap ketedi.
Túsinikteme: Qazaqtyń árbir sóziniń túbirinde (óz túbinde) sol sózdiń Atasynyń esimi saqtalady. Biz qazir ony «avtorlyq quqyq» dep atap júrmiz. Al, sóilemder bolsa, osy sózderdiń tirkesinen jasalyp, olardyń arasy men sońyna: útir, núkte, útir-núkte men qos núkteler siiaqty tynys belgileri qoiylady.
«Útir» men «núkteniń» shyǵý tarihyna kelsek, «Útir» degenimiz Uly Jaratýshy Allanyń adamzatqa jibergen Hud jáne Lut paiǵambarlardyń esimi bolsa, qos núktemiz - Qosai Nuq atamyzdyń aty men tegin bildiredi. «Sondai-aq, Ad eline baýyrlary Hud (jiberdik)» (Quran Kárim «Áz-Araf» súresi 65 aiat). Lut qaýymy azǵyndyqtyń saldarynan Allanyń qaharyna ushyrap jer betinen alastatylǵan qaýym. Qara: (Quran Kárim «Án-Náml» súresi 54-58 aiattar). Bir sóilemniń ishinde birneshe útirdiń bolýy, osy paiǵambarlar men qaýymdarǵa bailanysty belgilengen.
Taǵy qaitalaimyn. Sóz túbiri (óz túbi, óz Atasy) eshqashan jańylyspaidy. Hud pen Luttyń sóz túbiri – Ud, Ut (Út), iaǵni útir, Nuq – Núkte, iaǵni Nuq Ata, al Qosai Nuq – qos núkte. Búkil adamzattyń jetpis myń jylǵy ǵumyry sóz, sóilem jáne tynys belgilerimen ómirde qalai boldy, jazýda da týra solai jazylǵan. Bir sóilemniń ishinde birneshe útir qoldanylsa, ol kúrdeli sóilem dep atalady. Sóilem arasyndaǵy ózgesheligi bar sózderdiń arasyna, týra Lut paiǵambar qaýymy kezindegi siiaqty útir qoiylady. Ol qyrǵynda adam balasy túgel qyrylǵan joq, jartysy tiri qalyp ómir ary qarai, týra sóilemdegidei bolyp jalǵasyp ketti. Al, Nuq paiǵambar zamanynda, atamyzdyń kemesine mingen onyń ózi men otbasy jáne musylman bolǵan azǵantai adamnan basqalarynyń bári túgeldei topan sýǵa qaryq bolǵandyqtan qyrǵynǵa ushyrap, ol eldiń kóshine Nuq atamyzdyń esimimen sońǵy núkte qoiyldy. Alaida, ol «kóshti» Adam atanyń eki balasynyń kishisi Qosai atamyzdyń urpaǵy Nuq paiǵambar qaýymy jalǵastyryp ketti. Qos núkte men Qosai Nuqtyń túbirles bolatyny osy. Qosai atty rýdyń Qazaqtyń jáne ózge de kóptegen elderdiń báriniń quramynda kezdesetinderiniń syry osy. «Qosaidan joldasyń bolsa, jolyń bolady» degen qazaq maqalynyń da syry osy. Qosai Nuqqa joldas bolyp kemege mingenderdiń joly bolyp, aman qaldy. Qalǵany túgeldei apatqa ushyrady. Qosaidyń sóz túbiri «Os», iaǵni ózek. Jer óz osinde ainalady.
Demek, azǵyndyqtyń saldarynan jer betinen alastatylǵan Lut qaýymy ataýyn tóbege shyǵaryp, tańbalardyń ústine qoiýǵa múldem bolmaidy. Jańa álipbi úshin apostrof belgileri osyndai sebeptermen tiimsiz jáne ol shejire-tarihqa sai kelmeidi.
Sońǵy nusqa da qazaqqa tiesili 31 dybys-tańba da 3 árip: «F», «Ch», «V» artyq, al eki tańba «I» jáne «H» dybys tańbasy jetispeidi.
Talqylaý barysynda, «ejelden beri kele jatqan ortaq sózdik qorda f, ch, v áripterimen jazylatyn sózder mol» degen ýájder aitylýda. Eger Biz búgin «F», «Ch», «V»-lardy qimasaq, erteń «Sh», «Ts», «Ia», «Iu», «E», «Io»-lardy Alypbiimizden izdeitin bolamyz.
Jańa nusqadaǵy Ff (F), S’s’ (Ch), jáne Vv (V) tańbalary bosqa tur. Bul dybys tańbalar Kirilge deiin Ana tilimizde qoldanysta múldem bolmaǵan. Keibir kirme sózderde bolmasa qazirde qoldanylmaidy dese de bolady. F-nyń ornyna perne, perde degende keletin «P» tańbasy, Ch-nyń ornyna «Sh», B-nyń ornyna «B» tańbalary tur. Demek, bul tańbalardy sol burynǵysha tańbalap, qazaqtyń Ana tilin buzyp sóilegisi keletinderge solai dybystai berýlerine ábden bolady. Jáne bul tańbalar qazaqi áýezdi joǵaltyp alýymyzǵa ǵana qyzmet jasap tur. Sebebi, bul dybystar qazaqtyń tól áýezinde «P», «Sh», «B» dep aitylady. Qazaqtyń tól áýenin úirene almai «aktsentpen» sóileitinderge arnaiy dybystyq tańba belgileýdiń túkke de qajeti joq.
Bul dybys tańbalardyń bári tórimizde 70 jyldan astam tairańdaǵan kirme áripter. Bireýin qaldyrsaq, qalǵany da suranady. Elbasymyz aitqandai, jańǵyratyn bolsaq, Álippemizde tolyqtai jańǵyrtaiyq degim keledi. Áńgimeniń qysqasy, kirme dybystardy jańa álipbiimizden túbegeili alastaýymyz kerek.
Jańa nusqadaǵy Áke degende keletin «Á» áribin, Ata degende keletin A-men (ústine útir qoiyp) tańbalaý durys bolmaidy. Bul qazaqtyń tektik shejiresi men sóz jasaý júiesine sáikes kelmeidi. Qazaq balasy ákesin Ata dep eshqashan aitpaǵan. Bular eki býyn urpaq. Sondyqtan Ákege burynda da bólek tańba berilgeni siiaqty, qazirde bólek tańbany enshileýi tiis. Al, Áke degendi bildiretin «Á» tańbasy latynda nege joq deitin bolsańyzdar, Latyn álippesi qazirgi ǵylymi tilmen aitqan da patriarhat emes, matriarhattyq júie de dúniege kelgen. Olar otbasylyq júie de emes, toptasyp ǵumyr keshkendikten ákeleriniń kim ekenin bilmeitin bolǵan, iaǵni adamdar tek qana analaryn bilgen. Oilanyp kórińizder, bizge osy qaǵida kerek pe?
Qazaqtyń Ata degendegi «A», Er degendegi «E», Ilik degendegi «I», Áke degendegi «K», Otan degendegi «O», toǵyz (tolyp, tolysý) degendegi «T» tańbalaryn qaldyrǵanda, qazaqtyń basqa tańbalaryn qaldyrýǵa bolmaidy degen qaǵida kókeige qonymsyz. Demek, latyn áripterine sáikes kelmeitin tańbalardy sol burynǵy qalpynda qaldyra berýge ábden bolady.
Jańa jasalatyn Álippe kirme dybystardan arylyp, negizinen «bir dybys – bir áriptik» erejeni saqtaýy tiis. Qazaq qazaq bolǵaly qazaq halqynda «Bir dybys, bir árip» qaǵidasy bolǵan. Qazaqtyń bir dybysyna, bir árip belgilesek, Qazaqtyń Ana tilin balalarymyzǵa da, ózge tildilerge de úirený de, oqý da, jazý da jeńil bolady.
Jańa nusqadaǵy áripterdiń ornalasýy 1-A, 2-Á, 3-B, 4-D, 5-E, 6-F, 7-G, 8-Ǵ. 9-H men H, 10-I, 11-I ien I, 12-J, 13-K, 14-L, 15-M, 16-N, 17-Ń, 18-O, 19-Ó, 20-P, 21-Q, 22-R, 23-S, 24-Sh, 25-Ch, 26-T, 27-U, 28-Ú, 29-V, 30-Y, 31-Ý, 32-Z Qazaqtyń Ana tiliniń shejire-tarihyna sai kelmeidi. Bul nusqa da sońǵy 32-shi tańba «Z» men aiaqtalyp, Qazaq degen eń ejelgi ulttyń ózine de, tili men mádenietine de sońǵy núkteni qoiyp tur.
Áńgimeniń qysqasy, kópshiliktiń talqylaýyna usynylǵan myna ekinshi nusqa da Elbasymyz aitqan «Rýhani jańǵyrýǵa» sai kelip turǵan joq.
Qazirgi qoldanysta júrgen 42 áriptiń ornalasý reti mynadai: 1-A, 2-Á, 3-B, 4-V, 5-G, 6-Ǵ, 7-D, 8-E, 9-Io(IO) 10-J, 11-Z, 12-I, 13-I (qysqa i), 14-K, 15-Q, 16-L,17-M, 18-N, 19-Ń, 20-O,21-Ó, 22-P, 23-R, 24-S, 25-T, 26-Ý, 27-U, 28-Ú, 29-F, 30-H, 31-H, 32-Ts, 33-Ch, 34-Sh, 35-Sh, 36- (aiyrý belgisi), 37-Y, 38-I, 39- (jińishkelik belgisi), 40-E, 41-Iu, 42-Ia. Ózderińiz kórip otyrǵandai, kiril álippesiniń sońy «Ia (orysshasy men)» degen dybys-tańbamen sońǵy núkteni qoiyp, qazaq halqynyń tarihyna da, ulttyq bolmysyna da, ulttyq mádenietine de, Ana tiline de men sońǵy núkteni qoidym dep tur.
Endi osyndaǵy ejelgi qazaq ta qoldanysta bolmaǵan, zorlyqpen engizilgen 11 áripti alyp tastasaq, mynadai bolyp shyǵar edi:
Adam Ata men Aýa Ananyń qarashańyraǵyn saqtap búgingi kúnge jetkizgen Qazaqtyń tektik shejiresinde Adamzattyń dúniege kelýi, eseiýi, kemeline kelýi men tolyp, tolysýy dybystyq tańbalar jáne sandarmen belgilenip bári qatar óriledi. Sol úshinde keide bizder, sannyń ornyna 1-A, 2-Á, 3-B, 4-G, 5-Ǵ, 6-D, 7-E, 8-J, 9-Z, 10-I, 11-I, 12-K, 13-Q, 14-L, 15-M, 16-N, 17-Ń, 18-O, 19-Ó, 20-P, 21-R, 22-S, 23-T, 24-Ý, 25-U, 26-Ú, 27-H, 28-H, 29-Sh, 30-Y, 31-I degen dybystyq tańbalaryn qoldanamyz. Adamzattyń jetpis myń jyl ǵumyryndaǵy eń alǵashqy álemdik uly derjava Qazaq qaǵandyǵynyń qoldanǵan dybystyq tańbalary osy. Bul tańbalar álem tarihyndaǵy adamdardyń, elderdiń, memleketterdiń, qaǵanattardyń dúniege kelý ret sanymen tolyqtai sáikes jasalǵan. Biz álipbi áleminde ómir súrip kelemiz. Álipbi – halyqaralyq jaǵdaida túrli memleketterdiń, ulttardyń mádeni qarym-qatynasyn júzege asyratyn jáne olardyń shyqqan tegin anyqtaityn qural.
Kitaphanaǵa bara qalsańyz qajet ádebietter tizimi álipbi qatarymen rettelip, jinalady. Bul kelýshiler men kitaphana qyzmetkerleri úshin de óte yńǵaily. Álipbi tizbegimen meditsinalyq kartalar jinaqtalady. Naýqastyń aýrý tarihy jaily habar onyń familiiasynyń alǵashqy áribi boiynsha tizimge ilinedi. Atlas (karta), telefon kitapshalary, kúndelik, qala, aimaq attary túgeldei álippe tizbegine baǵynady. Tipti, uialy telefonymyzdaǵy alamdardyń aty-jónine deiin álippe qatarymen tiziledi.
Álemniń barlyq elinde, sondai-aq ózimizdiń memlekettik mekemelerge tiisti bazalardaǵy aqparat osy zańdylyq negizinde saqtalady, anyqtalady. Áripter álipbi qatarymen de jáne Adamzattyń Ata tek shejiresine de sai bolýǵa tiis.
Eger Biz osy tańbalardyń ornyndaryn qalai bolsa, solai aýystyryp qoia beretin bolsaq, jańa engizgen Álippe bizdi Qazaqi bolmysymyzdan ajyratyp ózge eldiń múddesine qyzmet jasaityn bolady. Sondyqtan, joǵaryda kórsetilgen árbir dybys-tańbanyń dúniege kelý tarihyn, syryn, máni men maǵynasyn búkil qazaq balasyna Ata shejiremizben salystyryp zertteýdi usynamyn! Bul iske tarihshy ǵalymdar bel sheship aralasýǵa tiis.
Jańa álippe de «H» men «h» dybystaryn bir tańba retinde qosarlap belgilegen. Aqiqatynda bul ekeýi eki túrli dybys. Tipti ekeýiniń dybystalýynda da, maǵynalarynda da aitarlyqtai ózgeshelik bar.
«H» tańbasy G,Ǵ,K,Q tobynyń jalǵasy bolyp tabylady. «H» dybys-tańbasy Ana tilimizde berik oryn alǵan: Mysaly, han, handyq, hansha, hanym, Hanshatyr, halyq, tarih, tarihshy, tarihat, hat-habar, hatshy, suhbat, jataqhana, sahna, sahara, muhit, hal-jaǵdai, rýh, rýhani, rýhaniiat, Haq (Haqtan tilek tileý), qahan, dastarhan, halaiyq, saiahat, mahabbat, shahnama, arheologiia, ǵibadathana, ashana, toihana, kitaphana, dárihana, arhar, rahat, ahýn t.t. jáne sonymen qatar adam, el, jer-sý ataýlarynda: Nuh, Hun, Hunný, Hazar, Qarahan, Býrahan, Horezm, Mahmut, Sultanmahmut, Ahmet, Qojahmet, Ábdirahman, Haidar, Muhamedjan, Hamit, Ázirhan, Áz-Zahir, Jumahan t.t. bolyp kóptep qoldanylady. Demek, qazaq álipbiin «H» tańbasynsyz kóz aldymyzǵa elestete de almaimyz.
«h» árpi Ana tilimizdegi orny erekshe tańbalardyń biri bolyp tabylady. Bul dybys-tańbadan mynadai airyqsha maǵynaly sózder jasalady: Ha, He, Há (osy úsheýinen basqa «h» dybysynan bastalatyn sóz jasalmaidy), Aha, Ehe, Oho (tańdanys), jáne Hám (jalǵasy) al sóz arasynda bahadúr (batyr), qahar, qaharly, qaharman, jahan, jahandaný, jihaz, shahar, jihanger, Maýrennahr, Gaýhar, Gaýhartas, Ibrahim, aidahar, máshhúr t.t. bolyp kezdesedi. Mysaly: «Adam bolsam jihannan» («Muńaldyń qupiia shejiresi» 99 bet). «Hámma jahan, adamzat, ...Haýa-anadan aiyryp» (Sáttiǵul Janǵabyluly «Amanat» Almaty 1996. 287,351 better). «Mekke degen shaharda dúniege kelipti». (Y.Altynsarin «Musylmandyqtyń tutqasy» 19 bet). «Ad eline týystary Hýdty jiberdik» (7.Aǵraf-65). «Ǵalamǵa máshhúr attaryń» (Uzaqbai jyraý). Hud, Jáhil, Máshhúr (Júsip) adam attary t.t. Úsh sany Nuq paiǵambardyń tegi Qosai rýynyń sandyq ataýy. Árine solai, adamzatty túgel joiylýdan aman alyp qalǵan Qosai Nuq atamyzdan asqan Qaharman bolýy múmkin be? Mine qazaqtyń eshbir elde joq, osy erekshe «H» dybysy Nuq paiǵambar qaýymynyń qazaqtyń Ana tilinde sóilegenin aishyqtap kórsetedi. Osy úsh sózde, Qart Qazaqty Nuq paiǵambardai ulaǵatty uldy dúniege ákelip, tárbielegeni úshin «Qaharman» dep ulaǵattaý, «Aha, Ehe, Oho» dep olardyń erligine súisiný jáne olardyń artynyń «Hám» dep jalǵasyp jatqanyn kórsetý bar. Qairan atalarym! Tarih jazsań osylai jaz. Budan asqan danalyq bolar ma? Sol úshin de ǵoi, Sizderdiń Qas bi (Kaspii) atanyp júrgenderińiz.
Qazirgi latyn áribinde de, ótýge bailanysty usynylyp júrgen jobalardyń eshqaisysyn da bul tańba joq. Bul durys bolmaidy. Bul tańba qalýǵa tiis. Muny qospai alyp tastaý, bul ejelgi atalarymyzdyń Altyn árippen jazylǵan uly tarihynyń bir parasyn jyrtyp alyp, otqa laqtyrǵanmen birdei dúnie.
Ústine elimizdiń asqan Qaharmandary otyratyn «Altyn taqtyń» beinesindegi «H» tańbasy óte sátti jasalǵan. Budan asqan danalyq bolýy múmkin be?
«H» tańbasy qazaq Alyp biiniń quramynda qalýǵa tiis. Demek, qazaqi dybys-tańbalardyń birin alyp, birin qosyp, tańbalardy qalai bolsa, solai syza salýǵa bolmaidy. Bulai jasaý Ata tarihtan bezgen máńgúrtterdiń isi bolyp shyǵady.
Qazaq álippesinen bul tańbany alyp tastaý qazaq balasynyń elge airyqsha eńbegi sińgen qaharmandaryn, bahadúr-batyrlaryn, el bilegen handary men qahandary siiaqty elimizdi injý, marjan - gaýharlarynan ajyratyp tobyrǵa ainaldyryp jiberedi jáne olardy qazaq halqynyń tarihi jadynan ajyratýǵa qyzmet jasaidy. Jáne Bizdiń Nuq qaýymynyń qarashańyraǵyn saqtai almai aidalaǵa qańǵyp ketkenimizdi bildiredi.
«I men I-di» I-niń ústińgi jaǵyna útir (apostrof) qoiyp belgileý de shejire-tarihqa sai kelmeidi.
Qazaq shejiresiniń barlyǵy derlik qazaqty «Úsh Analy qazaq» dep ataidy. Ejelgi Qazaqtyń dybystyq tańbalarynyń bes tańbasy: Birinshi býyn 10.I, 11.I; Ekinshi býyn 16.N; Úshinshi býyn 29.Y, 30.I degen tańbalar balasy (uly, qyzy), urpaǵy degen maǵyna beredi. Bul joǵary da aitqanymdai, Qazaq balasynyń úsh kezeńdegi Úsh Anadan týǵan urpaqtary degendi bildiredi.
Birinshisi, (10.I, 11.I) Biz qazaqtar eń alǵashqy qaýym Adam Atanyń tikelei urpaqtarymyz, iaǵni qarashańyraǵynyń ielerimiz degen sóz. Ejelgi Shyǵys ǵulamalarynyń barlyǵy qazirgi «Ov» pen «ev» jáne «ich»-terdiń ornyna osy «I» men «I»-di qoldanǵan.
Mysaly: Ahmet Jýgineki (ádebiet tarihynda «Shyndyq syiy» dastanymen málim), Ábý Násir Ál Farabi, Mahmýd Qashqari, Ál Býhari, Ábý Raihan Ál Birýni, Hakim ata Súleimen Baqyrǵani, Álisher Naýaii, Perdaýsi (Shahnama), Ábdirahman Jámi (parsy-tájik ádebietiniń klassigi), Muhammed Shaibani (Joshy hannyń urpaǵy), Saifi Saraii, Haidar Razi, Qadyrǵali Jalairi, Fazlallah ibn Rýzbihan Isfahani, Muhammed Haidar Dýlati, Qashqar hany Ábýbákir Dýlati t.t. bolyp esim sózdiń sóz sońy, «i», «i» dybystarymen aiaqtalsa, uly, balasy, urpaǵy degen maǵyna berip tur. Osy jerde sál de bolsa ótken tarihtan habary bar adamdardyń esine sala keteiin ejelgi, ásirese bizge kóbirek belgilisi orta ǵasyrlyq uly ǵulamalardyń barlyǵynyń derlik ata tegi osylai jazylǵan. Bul qaǵida qazaqta kúni búginde qoldanysta bar. Mysaly, Mustafa Shoqai, Ánes Sarai, Halipa Altai, Islam Jemenei, Sabyr Adai, Ordaly Qosai, Aqylbek Jemenei, Tuńǵyshbai Al Tarazi, Qairat Mami... Demek adam esimderiniń qai-qaisysyna da «i, i» áribin jalǵasaq urpaǵy degen maǵyna berip tur.
«Fizýli, Shámsi, Sáihali
Naýai, Saǵdi, Ferdaýsi,
Qoja Hafiz – bý hámmasy
Medet ber shaǵiri ferdiiad,» degen Abai atamyzdyń sózinde, ózderińiz kórip otyrǵandai attary atalǵan alty aqynnyń esimderiniń sońy «i» dybysymen aiaqtalady da, sońǵy Qoja Hafizde atasynyń (rýynyń) esimi birinshi, ekinshi bolyp óz aty aitylady, Alshyn Jalańtós, Qarakerei Qabanbai, Qanjyǵaly Bógenbai, Shapyrashty Naýryzbai, Kete Júsip, Janys Tóle bi, Eskeldi Súgir t.t. degen siiaqty.
Ekinshisi, 16-shy orynda turǵan «N» dybys-tańbasynyń mynadai maǵynasy bar:
N – Na, Ná, Ne, No, Nó, Ný, Nu, Nú, Ny, Ni. On túbir (býyn) sóz. Nan, Nar, Nai, Naýa, Nál, Nár, Nán, Ne zat?, Nemere, Nemeltai, Noi, Noǵai, Noqat, Noian, Nýly jer, Nuq, Nura, Núkte, Nysan, Nil t.t. Man ata esiminiń sońǵy «N» dybysy balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Mysaly, Sarin (Sarynyń balasy), Mailin (Mailynyń balasy), Mustafin, Seralin, Sáifýllin, Maǵaýin, Mamin, Karin, Nyǵmatýllin t.t. bolyp kete beredi. Ózderińiz kórip otyrǵandai Alyp bidiń ekinshi jartysy jer betin túgel basqan topan sýdan aman qalǵan Nuq paiǵambardyń (kóshimen) bastalyp otyr.
Man (15-1-16). Demek, Adam ata esiminiń sońǵy «M» dybysynan bastalyp, Man esiminiń qaq ortasyna «A» dybysyn qoiyp, Adam atanyń izin jalǵastyryp tur. Bul Nuq paiǵambar qaýymy topan sýdan aman qalǵan Adam ata qaýymyn tolyq qamtidy degen sóz.
Úshinshisi, (29.Y, 30.I) Nuq paiǵambardan keiingi Alashtyń (Alty Alashtyń) urpaǵy. Bul búgingi urpaq. Qazaqtardyń Alash, Alty Alash, Alshyn, dep aýyzdarynan tastamaityndarynyń syry osy.
Mysaly, Dáýletaly Jary, Toqtamys Jary, Ákim Tarazy, qajy Qusaiyn Sherazy (Jasaýi kesenesin salýshy sheber), Bórte Bóri (áigili Shyńǵys qaǵannyń arǵy atasy), Ábýbákir Kerderi, Qadyr Myrza Áli t.t.
Sońǵy eki «Y» men «I» dybystary olardyń jalǵasy bar degendi bildiredi. Bul eki tańbanyń bizge aityp turǵany «bir rýly el» tolyp, tolysyp ultqa ainalyp Ata jurttan (Qazaqtan) enshi alyp «Y» men syrtqa shyǵa alady, biraq adasyp, adasyp «I» men Ishke qaita kiretinin aityp tur.
Jańa nusqadaǵy onynshy bolyp turǵan «I men I» tańbalary mynadai sebeptermen bólek turýǵa tiis:
«I» – Adam Atanyń qarashańyraǵy degen sóz.
Myna dybystyń keremeti «I»-den bastalyp, oǵan «A» dybysy jalǵanyp birde-bir sóz jasalmaidy. Sebebi, onynshy býyndaǵy balasy Atasynyń aldyna shyǵa almaidy.
Tirshilik ieleriniń ishinde I-diń aldyna A-ny salyp, «Ia, Ia, Ia-a-a-a-a» dep aqyratyn jalǵyz ǵana esek degen janýar bar. Uly Atalarymyzdyń esekten misyz maqulyq joq deitinderi osydan. Esektiń kúshi adal bolsa da, etiniń aramǵa shyǵarylǵanynyń negizgi syry da osy.
1.Iá (Aziá, Qiian, Qazaqiia), 2.Ib (Iba saqtaý), 3.Ig (Igi ister jasaý), 4.Id (Idi, basyn idi, moiyndady), 5.Ie (Áýletke ielik etti), 6.Iz (basyn izedi, maquldady), 7. Ik (Ikemne keldi), 8.Il (Ileý, qumyrsqanyń ileýi), 9.Im (Iman, Imandy adam, imený), 10. In (Inabatty adam, ine), 11.Ir (Irek, iretilý), 12.It (It eli (it baqqan el), Itelgi), 13.Ish (Ishara bildirý), 14.Iy (Iyq tiresý), 15. Ii (Iin, Iilý).
Biz «I» tańbasynyń tarihtaǵy ornyn Adamzattyń altyn besigi Aziia ataýynan aiqyn kóremiz. El atymyz Qaziia men Qazaqiianyń túbirinde Aziia turǵanyn baǵamdaýǵa tiispiz.
Iá (aldyndaǵy 10 býyn Atalardy rastaidy, maquldaidy), Iba (olardyń aldynda iba saqtaidy (izet bildiredi), atadan qalǵan dúniege ie bolýdy igeredi, igilik isterdi jasaidy, urpaqtaryn imandy bolýǵa tárbieleidi t.t.
«I» tańbasy atyna sai jasalǵan, eki baǵana, iaǵni ul men qyz, Ata men Ana siiaqty basy men belinen emes, uldyń aiaq jaǵy men qyzdyń bas jaǵyn jalǵap tur. Jáne qyz bala ekinshi bolsa da, onyń dárejesi uldan biik ekenin jáne qazaq qyzdarynyń orny tórde bolatynyn aiqyn kórsetip tur.
«I» – urpaǵy, balasy (uly, qyzy), ómirdiń jalǵasy. Tańba da óte sátti jasalǵan. «I» tańbasynyń ústinde besik tur.
On men on birdiń dybystyq tańbasy «I men I» aiyrmasy - birinshisi qarashańyraq degendi bildirse, ekinshisi urpaǵy, balasy, (uly, qyzy), ómirdiń jalǵasy.
Latyn álipbiinde «I men I» dybys-tańbalarynyń bolmaityn sebebi, olar óz tekterin Atadan (patriarhattan) emes, matriarhattan taratady. Al, matriarhat qoǵamynda Ata men Ákeniń kim ekeni belgisiz bolady. Qazirgi júrgizilip jatqan «genderlik saiasattyń» jemisi «azamattyq neke» keleshekte bárimizdi sol jerge qaita aparady.
Joǵaryda kórsetilgenderdiń negizinde tómendegidei nusqany zerttep, zerdeleýdi usynamyn:
reti Qazaq-kirill Qazaq-latyn Qazaqsha aitylýy
1 A Aa A
2 Á Áá Á
3 B Vb BY/BI
4 G Gg GI
5 Ǵ Ǵ ǴY
6 D Dd DY/DI
7 E Ee E
8 J Jj JY/JI
9 Z Zz ZY/ZI
10 I Ii I
11 I Ii YI/II
12 K Kk KI
13 Q Q QY
14 L L LY/LI
15 M M MY/MI (Adam 1-6-1-15).
16 N N NY/NI (Man 15-1-16).
17 Ń Ń YŃ/IŃ
18 O O O
19 Ó Ó Ó
20 P P PY/PI
21 R Rr RY/RI
22 S Ss SY/SI
23 T Tt TY/TI
24 Ý Ww UÝ/ÚÝ
25 U Uu U
26 Ú Yy Ú
27 H H H
28 Sh Cc ShY/ShI (Alash 1-14-1-28).
29 Y Y Y
30 I i i
31 H H H
ALYNYP TASTALǴAN TAŃBALAR: v, io, f, ts, ch, sh, , , e, iu, ia barlyǵy 11 árip.
Bul tańbalar búkil álem elderiniń qazaqtyń Ana tiline táýeldi ekenin jáne Adam balasynyń tili shyǵyp sóilegen kezinen bastap tolyq málimet beredi. Eger Biz Uly Qazaq halqynyń Adam Ata men Aýa Ananyń qarashańyraǵynyń iesi degen statýsin saqtap qalǵymyz kelse, bul tańbalardyń eshqaisysyn alyp tastaýǵa jáne oryndaryn aýystyrýǵa bolmaidy.
Keibir usynys jasaýshylar "Túrkitektes halyq retinde, damyǵan el retinde bolsyn latynǵa kóshýimiz oryndy dep esepteimin. Ári tiimdi, artyq áýre joq, klavish daiyn" deidi. Buǵan aitarymyz: Búkil álem elderiniń qarashańyraǵy Qazaqtyń Ana tilin "Klavishaǵa" táýeldi etý durys bolmaidy. Qazaqtyń Ana tili "klavishaǵa" emes, klavisha qazaqqa qyzmet etýge tiis.
«A» ny aitqasyn «B»-da aitýymyz kerek. Bilik ieleri Latyndy tek qana qazaq tildiler úshin jasap jatyrmyz, orys tildiler sol kirilde qala beredi degendi aityp jatyr. Bul durys bolmaidy. Qazaqstan ulttyq memleket. Memlekettiń birden-bir iesi Adam-Adam bolǵaly, óz Atameken týǵan jerinde otyrǵan QAZAQ halqy. Ulttyq memlekette úsh til, eki dybystyq tańba bolýy esh múmkin emes. Latyn álippesine ótpesten buryn "Memlekettik til" týraly arnaiy zań qabyldanyp, orys tildi bilik túgeldei memlekettik tilge kóshýleri kerek. Áitpese, bári bos sóz.
Eger biz jasaǵan osy nusqa úkimet tarapynan qabyldanyp jatsa:
Birinshiden, qazaq tiliniń dybystyq tańbalary óz shyqqan tegine sai bolady. Qazaqtyń Ana tili búkil álem elderi tilderiniń Anasy degen óz statýsin tolyqtai saqtap qalady.
Ekinshiden, qazirgi 42 áriptiń 31 áripke deiin, iaǵni 26 paiyzǵa qysqarýy Ana tilimizdiń dybystary men áripterin jas býynǵa da, shetel azamattaryna da úirenýge jeńil bolady.
Úshinshiden, latyn áripterine eshqandai qosymsha tańbalar: digraftar men apostroftar qosaqtalmaidy.
Tórtinshiden, jańadan jasalǵan osy álipbi arqyly qazaq qaýymy dúniejúzilik internet júiesine erkin qosyla alady.
Besinshiden, Atamyz qazaqtyń baǵzydan kele jatqan «Bir dybys, bir tańba» qaǵidasy tolyqtai saqtalady.
Altynshydan, A. Baitursynov atamyzdyń «Árip pen tańba úshin tildi buzýǵa bolmaidy, kerisinshe til úshin árip pen tańbany buzýǵa bolady» degen qaǵidasyn basshylyqqa alǵanymyz jón bolady.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
.jpg)