ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
ە.قاجىبەك مىرزاعا!
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تٸلدەردٸ دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ٷيلەستٸرۋ-ەدٸستەمەلٸك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
ە.تٸلەشوۆ مىرزاعا!
لاتىنعا ٶتەمٸز. ەلباسى وسىلاي دەپ كەسٸپ ايتتى. حالىق تا قولداپ وتىر. «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون, كەلتە بولمايدى» دەگەن قازاق ماقالىنا ساي ەل اراسىندا تالقىلاۋ دا قىزۋ جٷرٸپ جاتىر. سوعان سەيكەس, سوڭعى نۇسقا بويىنشا جٷرگٸزگەن ٶز زەرتتەۋلەرٸمنٸڭ قورىتىندىسىن سٸزدەردٸڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىن:
11 قىركٷيەكتە قر پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە تانىستىرلعان لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ العاشقى نۇسقاسىندا 25 ەرٸپ, 8 ديگراف بەرٸلگەن. قوعامدا قىزۋ تالقىعا تٷسٸپ جاتقان لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ ەكٸنشٸ نۇسقاسىندا 32 ەرٸپ, ونىڭ توعىزى اپوستروفپەن بەلگٸلەنگەن.
بٸرٸنشٸ نۇسقاداعى قازاقى ەرٸپتەردٸ تولىقتاي لاتىن ەلٸپپەسٸ مەن پەرنەتاقتاعا تەۋەلدٸ ەتٸپ «ە» – اە, «ٶ»-وە, «ٷ» – ue بولىپ, ديگرافپەن بەلگٸلەنۋٸ بەرٸمٸز ٷشٸن توسىن جاي بولىپ, كٶپشٸلٸككە دا, ماعان دا ۇناعان جوق. جاسىراتىنى جوق, مىنا نۇسقانى جاساعان قازاقتار ما, ەلدە باسقالار ما دەگەن ويعا قالعانىمدى دا جاسىرمايمىن. سەبەبٸ, قازاقي سٶزدەردٸڭ بەرٸ بۋىنعا بٶلٸنەتٸنٸ, بٸر بۋىندا مٸندەتتٸ تٷردە بٸر داۋىستى دىبىستىڭ بولۋى تيٸس ەكەنٸ, سوندىقتان ەكٸ داۋىستى دىبىستى قوسارلاۋعا بولمايتىنى كٸم-كٸمگە دە بەلگٸلٸ ەمەس پە? ابىروي بولعاندا بۇل نۇسقا قابىلدانبادى.
تٷسٸنٸكتەمە: بۋىن دەپ قازاق, بٸر داۋىستى جەنە بٸر داۋىسسىز دىبىستان تۇراتىن سٶزدەردٸ ايتادى. داۋىستى دىبىس - ەر ادام, داۋىسسىز دىبىس - جولى جٸڭٸشكە ەيەل ادام دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەكٸ داۋىستى دىبىستىڭ قوسارلانىپ تاڭبالانۋى, بۇل بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدٸ ازعىندىعى شەكتەن شىققاندىعى ٷشٸن اللانىڭ قاھارىمەن جەر بەتٸنەن الاستالعان لۇت قاۋىمىنىڭ ۇرپاقتارىمىز دەپ مويىنداعاندىعىمىزدى بٸلدٸرگەن بولار ەدٸ. بۇل سوڭعى كەزدەردەگٸ «گەندەرلٸك ساياساتتىڭ» جەمٸسٸ قۇرمانعازى اتامىز بەن پۋشكيندٸ سٷيٸستٸرٸپ, ەيەل مەن ەيەلدٸڭ, ەركەك پەن ەركەكتٸڭ جۇپتاسۋلارىن زاڭدى تٷردە بەكٸتكەن بولىپ شىعار ەدٸك. مەن مۇنى بٸرٸنشٸ نۇسقاعا قايتا ورالۋعا مٷلدەم بولمايتىنىن ەسكەرتۋ ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن.
ەكٸنشٸ نۇسقا, بٸرٸنشٸگە قاراعاندا بٸرشاما جاقسى بولىپ, ديگرافتاردان تازارىپتى. بٸراق بۇل جوباداعى 9 تاڭبانىڭ ٷستٸنە قويىلعان ٷتٸر بەلگٸلەردٸڭ (اپوستروف), سٶزدەر مەن سٶيلەمدەردٸڭ استى مەن ٷستٸندە تىم كٶبەيٸپ كەتۋٸ كٶكەيٸمٸزگە قونىپ تۇرعان جوق. بۇل تاڭبامەن جازۋ بٸر سٶزدەگٸ ەرٸپتەردٸڭ اراسىن اشىپ, جىپىرلاعان «ٷتٸرلەرگە» تولتىرىپ جٸبەرەدٸ جەنە 9 ەرٸپ 18 تاڭبانىڭ ورنىن يەمدەنەدٸ. مىسالى, ا’n’gime (ەڭگٸمە), s`yn`g`a (شىڭعا), o`n`es` (ٶڭەش), tay`yn` (تاۋىڭ), u`n`girs`ik (ٷڭگٸرشٸك), s`es`y`s`i (شەشۋشٸ) بولىپ, ەرٸپتەردٸڭ اراسى اجىراپ كەتەدٸ.
تٷسٸنٸكتەمە: قازاقتىڭ ەربٸر سٶزٸنٸڭ تٷبٸرٸندە (ٶز تٷبٸندە) سول سٶزدٸڭ اتاسىنىڭ ەسٸمٸ ساقتالادى. بٸز قازٸر ونى «اۆتورلىق قۇقىق» دەپ اتاپ جٷرمٸز. ال, سٶيلەمدەر بولسا, وسى سٶزدەردٸڭ تٸركەسٸنەن جاسالىپ, ولاردىڭ اراسى مەن سوڭىنا: ٷتٸر, نٷكتە, ٷتٸر-نٷكتە مەن قوس نٷكتەلەر سيياقتى تىنىس بەلگٸلەرٸ قويىلادى.
«ٷتٸر» مەن «نٷكتەنٸڭ» شىعۋ تاريحىنا كەلسەك, «ٷتٸر» دەگەنٸمٸز ۇلى جاراتۋشى اللانىڭ ادامزاتقا جٸبەرگەن ھۇد جەنە لۇت پايعامبارلاردىڭ ەسٸمٸ بولسا, قوس نٷكتەمٸز - قوساي نۇق اتامىزدىڭ اتى مەن تەگٸن بٸلدٸرەدٸ. «سونداي-اق, اد ەلٸنە باۋىرلارى ھۇد (جٸبەردٸك)» (قۇران كەرٸم «ەز-اراف» سٷرەسٸ 65 ايات). لۇت قاۋىمى ازعىندىقتىڭ سالدارىنان اللانىڭ قاھارىنا ۇشىراپ جەر بەتٸنەن الاستاتىلعان قاۋىم. قارا: (قۇران كەرٸم «ەن-نەمل» سٷرەسٸ 54-58 اياتتار). بٸر سٶيلەمنٸڭ ٸشٸندە بٸرنەشە ٷتٸردٸڭ بولۋى, وسى پايعامبارلار مەن قاۋىمدارعا بايلانىستى بەلگٸلەنگەن.
تاعى قايتالايمىن. سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسپايدى. ھۇد پەن لۇتتىڭ سٶز تٷبٸرٸ – ۇد, ۇت (ٷت), ياعني ٷتٸر, نۇق – نٷكتە, ياعني نۇق اتا, ال قوساي نۇق – قوس نٷكتە. بٷكٸل ادامزاتتىڭ جەتپٸس مىڭ جىلعى عۇمىرى سٶز, سٶيلەم جەنە تىنىس بەلگٸلەرٸمەن ٶمٸردە قالاي بولدى, جازۋدا دا تۋرا سولاي جازىلعان. بٸر سٶيلەمنٸڭ ٸشٸندە بٸرنەشە ٷتٸر قولدانىلسا, ول كٷردەلٸ سٶيلەم دەپ اتالادى. سٶيلەم اراسىنداعى ٶزگەشەلٸگٸ بار سٶزدەردٸڭ اراسىنا, تۋرا لۇت پايعامبار قاۋىمى كەزٸندەگٸ سيياقتى ٷتٸر قويىلادى. ول قىرعىندا ادام بالاسى تٷگەل قىرىلعان جوق, جارتىسى تٸرٸ قالىپ ٶمٸر ارى قاراي, تۋرا سٶيلەمدەگٸدەي بولىپ جالعاسىپ كەتتٸ. ال, نۇق پايعامبار زامانىندا, اتامىزدىڭ كەمەسٸنە مٸنگەن ونىڭ ٶزٸ مەن وتباسى جەنە مۇسىلمان بولعان ازعانتاي ادامنان باسقالارىنىڭ بەرٸ تٷگەلدەي توپان سۋعا قارىق بولعاندىقتان قىرعىنعا ۇشىراپ, ول ەلدٸڭ كٶشٸنە نۇق اتامىزدىڭ ەسٸمٸمەن سوڭعى نٷكتە قويىلدى. الايدا, ول «كٶشتٸ» ادام اتانىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ قوساي اتامىزدىڭ ۇرپاعى نۇق پايعامبار قاۋىمى جالعاستىرىپ كەتتٸ. قوس نٷكتە مەن قوساي نۇقتىڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى وسى. قوساي اتتى رۋدىڭ قازاقتىڭ جەنە ٶزگە دە كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ بەرٸنٸڭ قۇرامىندا كەزدەسەتٸندەرٸنٸڭ سىرى وسى. «قوسايدان جولداسىڭ بولسا, جولىڭ بولادى» دەگەن قازاق ماقالىنىڭ دا سىرى وسى. قوساي نۇققا جولداس بولىپ كەمەگە مٸنگەندەردٸڭ جولى بولىپ, امان قالدى. قالعانى تٷگەلدەي اپاتقا ۇشىرادى. قوسايدىڭ سٶز تٷبٸرٸ «وس», ياعني ٶزەك. جەر ٶز وسٸندە اينالادى.
دەمەك, ازعىندىقتىڭ سالدارىنان جەر بەتٸنەن الاستاتىلعان لۇت قاۋىمى اتاۋىن تٶبەگە شىعارىپ, تاڭبالاردىڭ ٷستٸنە قويۋعا مٷلدەم بولمايدى. جاڭا ەلٸپبي ٷشٸن اپوستروف بەلگٸلەرٸ وسىنداي سەبەپتەرمەن تيٸمسٸز جەنە ول شەجٸرە-تاريحقا ساي كەلمەيدٸ.
سوڭعى نۇسقا دا قازاققا تيەسٸلٸ 31 دىبىس-تاڭبا دا 3 ەرٸپ: «ف», «چ», «ۆ» ارتىق, ال ەكٸ تاڭبا «ي» جەنە «ھ» دىبىس تاڭباسى جەتٸسپەيدٸ.
تالقىلاۋ بارىسىندا, «ەجەلدەن بەرٸ كەلە جاتقان ورتاق سٶزدٸك قوردا ف, چ, ۆ ەرٸپتەرٸمەن جازىلاتىن سٶزدەر مول» دەگەن ۋەجدەر ايتىلۋدا. ەگەر بٸز بٷگٸن «ف», «چ», «ۆ»-لاردى قيماساق, ەرتەڭ «شش», «تس», «يا», «يۋ», «ە», «يو»-لاردى الىپبيٸمٸزدەن ٸزدەيتٸن بولامىز.
جاڭا نۇسقاداعى Ff (ف), س’س’ (چ), جەنە Vv (ۆ) تاڭبالارى بوسقا تۇر. بۇل دىبىس تاڭبالار كيريلگە دەيٸن انا تٸلٸمٸزدە قولدانىستا مٷلدەم بولماعان. كەيبٸر كٸرمە سٶزدەردە بولماسا قازٸردە قولدانىلمايدى دەسە دە بولادى. ف-نىڭ ورنىنا پەرنە, پەردە دەگەندە كەلەتٸن «پ» تاڭباسى, چ-نىڭ ورنىنا «ش», B-نىڭ ورنىنا «ب» تاڭبالارى تۇر. دەمەك, بۇل تاڭبالاردى سول بۇرىنعىشا تاڭبالاپ, قازاقتىڭ انا تٸلٸن بۇزىپ سٶيلەگٸسٸ كەلەتٸندەرگە سولاي دىبىستاي بەرۋلەرٸنە ەبدەن بولادى. جەنە بۇل تاڭبالار قازاقي ەۋەزدٸ جوعالتىپ الۋىمىزعا عانا قىزمەت جاساپ تۇر. سەبەبٸ, بۇل دىبىستار قازاقتىڭ تٶل ەۋەزٸندە «پ», «ش», «ب» دەپ ايتىلادى. قازاقتىڭ تٶل ەۋەنٸن ٷيرەنە الماي «اكتسەنتپەن» سٶيلەيتٸندەرگە ارنايى دىبىستىق تاڭبا بەلگٸلەۋدٸڭ تٷككە دە قاجەتٸ جوق.
بۇل دىبىس تاڭبالاردىڭ بەرٸ تٶرٸمٸزدە 70 جىلدان استام تايراڭداعان كٸرمە ەرٸپتەر. بٸرەۋٸن قالدىرساق, قالعانى دا سۇرانادى. ەلباسىمىز ايتقانداي, جاڭعىراتىن بولساق, ەلٸپپەمٸزدە تولىقتاي جاڭعىرتايىق دەگٸم كەلەدٸ. ەڭگٸمەنٸڭ قىسقاسى, كٸرمە دىبىستاردى جاڭا ەلٸپبيٸمٸزدەن تٷبەگەيلٸ الاستاۋىمىز كەرەك.
جاڭا نۇسقاداعى ەكە دەگەندە كەلەتٸن «ە» ەرٸبٸن, اتا دەگەندە كەلەتٸن ا-مەن (ٷستٸنە ٷتٸر قويىپ) تاڭبالاۋ دۇرىس بولمايدى. بۇل قازاقتىڭ تەكتٸك شەجٸرەسٸ مەن سٶز جاساۋ جٷيەسٸنە سەيكەس كەلمەيدٸ. قازاق بالاسى ەكەسٸن اتا دەپ ەشقاشان ايتپاعان. بۇلار ەكٸ بۋىن ۇرپاق. سوندىقتان ەكەگە بۇرىندا دا بٶلەك تاڭبا بەرٸلگەنٸ سيياقتى, قازٸردە بٶلەك تاڭبانى ەنشٸلەۋٸ تيٸس. ال, ەكە دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن «ە» تاڭباسى لاتىندا نەگە جوق دەيتٸن بولساڭىزدار, لاتىن ەلٸپپەسٸ قازٸرگٸ عىلىمي تٸلمەن ايتقان دا پاتريارحات ەمەس, ماتريارحاتتىق جٷيە دە دٷنيەگە كەلگەن. ولار وتباسىلىق جٷيە دە ەمەس, توپتاسىپ عۇمىر كەشكەندٸكتەن ەكەلەرٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلمەيتٸن بولعان, ياعني ادامدار تەك قانا انالارىن بٸلگەن. ويلانىپ كٶرٸڭٸزدەر, بٸزگە وسى قاعيدا كەرەك پە?
قازاقتىڭ اتا دەگەندەگٸ «ا», ەر دەگەندەگٸ «ە», ٸلٸك دەگەندەگٸ «ٸ», ەكە دەگەندەگٸ «ك», وتان دەگەندەگٸ «و», توعىز (تولىپ, تولىسۋ) دەگەندەگٸ «ت» تاڭبالارىن قالدىرعاندا, قازاقتىڭ باسقا تاڭبالارىن قالدىرۋعا بولمايدى دەگەن قاعيدا كٶكەيگە قونىمسىز. دەمەك, لاتىن ەرٸپتەرٸنە سەيكەس كەلمەيتٸن تاڭبالاردى سول بۇرىنعى قالپىندا قالدىرا بەرۋگە ەبدەن بولادى.
جاڭا جاسالاتىن ەلٸپپە كٸرمە دىبىستاردان ارىلىپ, نەگٸزٸنەن «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپتٸك» ەرەجەنٸ ساقتاۋى تيٸس. قازاق قازاق بولعالى قازاق حالقىندا «بٸر دىبىس, بٸر ەرٸپ» قاعيداسى بولعان. قازاقتىڭ بٸر دىبىسىنا, بٸر ەرٸپ بەلگٸلەسەك, قازاقتىڭ انا تٸلٸن بالالارىمىزعا دا, ٶزگە تٸلدٸلەرگە دە ٷيرەنۋ دە, وقۋ دا, جازۋ دا جەڭٸل بولادى.
جاڭا نۇسقاداعى ەرٸپتەردٸڭ ورنالاسۋى 1-ا, 2-ە, 3-ب, 4-د, 5-ە, 6-ف, 7-گ, 8-ع. 9-ح مەن ھ, 10-ٸ, 11-ي يەن ي, 12-ج, 13-ك, 14-ل, 15-م, 16-ن, 17-ڭ, 18-و, 19-ٶ, 20-پ, 21-ق, 22-ر, 23-س, 24-ش, 25-چ, 26-ت, 27-ۇ, 28-ٷ, 29-ۆ, 30-ى, 31-ۋ, 32-ز قازاقتىڭ انا تٸلٸنٸڭ شەجٸرە-تاريحىنا ساي كەلمەيدٸ. بۇل نۇسقا دا سوڭعى 32-شٸ تاڭبا «ز» مەن اياقتالىپ, قازاق دەگەن ەڭ ەجەلگٸ ۇلتتىڭ ٶزٸنە دە, تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸنە دە سوڭعى نٷكتەنٸ قويىپ تۇر.
ەڭگٸمەنٸڭ قىسقاسى, كٶپشٸلٸكتٸڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعان مىنا ەكٸنشٸ نۇسقا دا ەلباسىمىز ايتقان «رۋحاني جاڭعىرۋعا» ساي كەلٸپ تۇرعان جوق.
قازٸرگٸ قولدانىستا جٷرگەن 42 ەرٸپتٸڭ ورنالاسۋ رەتٸ مىناداي: 1-ا, 2-ە, 3-ب, 4-ۆ, 5-گ, 6-ع, 7-د, 8-ە, 9-يو(يو) 10-ج, 11-ز, 12-ي, 13-ي (قىسقا ي), 14-ك, 15-ق, 16-ل,17-م, 18-ن, 19-ڭ, 20-و,21-ٶ, 22-پ, 23-ر, 24-س, 25-ت, 26-ۋ, 27-ۇ, 28-ٷ, 29-ف, 30-ح, 31-ھ, 32-تس, 33-چ, 34-ش, 35-شش, 36- (ايىرۋ بەلگٸسٸ), 37-ى, 38-ٸ, 39- (جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸ), 40-ە, 41-يۋ, 42-يا. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, كيريل ەلٸپپەسٸنٸڭ سوڭى «يا (ورىسشاسى مەن)» دەگەن دىبىس-تاڭبامەن سوڭعى نٷكتەنٸ قويىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا دا, ۇلتتىق بولمىسىنا دا, ۇلتتىق مەدەنيەتٸنە دە, انا تٸلٸنە دە مەن سوڭعى نٷكتەنٸ قويدىم دەپ تۇر.
ەندٸ وسىنداعى ەجەلگٸ قازاق تا قولدانىستا بولماعان, زورلىقپەن ەنگٸزٸلگەن 11 ەرٸپتٸ الىپ تاستاساق, مىناداي بولىپ شىعار ەدٸ:
ادام اتا مەن اۋا انانىڭ قاراشاڭىراعىن ساقتاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزگەن قازاقتىڭ تەكتٸك شەجٸرەسٸندە ادامزاتتىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ, ەسەيۋٸ, كەمەلٸنە كەلۋٸ مەن تولىپ, تولىسۋى دىبىستىق تاڭبالار جەنە ساندارمەن بەلگٸلەنٸپ بەرٸ قاتار ٶرٸلەدٸ. سول ٷشٸندە كەيدە بٸزدەر, ساننىڭ ورنىنا 1-ا, 2-ە, 3-ب, 4-گ, 5-ع, 6-د, 7-ە, 8-ج, 9-ز, 10-ي, 11-ي, 12-ك, 13-ق, 14-ل, 15-م, 16-ن, 17-ڭ, 18-و, 19-ٶ, 20-پ, 21-ر, 22-س, 23-ت, 24-ۋ, 25-ۇ, 26-ٷ, 27-ح, 28-ھ, 29-ش, 30-ى, 31-ٸ دەگەن دىبىستىق تاڭبالارىن قولدانامىز. ادامزاتتىڭ جەتپٸس مىڭ جىل عۇمىرىنداعى ەڭ العاشقى ەلەمدٸك ۇلى دەرجاۆا قازاق قاعاندىعىنىڭ قولدانعان دىبىستىق تاڭبالارى وسى. بۇل تاڭبالار ەلەم تاريحىنداعى ادامداردىڭ, ەلدەردٸڭ, مەملەكەتتەردٸڭ, قاعاناتتاردىڭ دٷنيەگە كەلۋ رەت سانىمەن تولىقتاي سەيكەس جاسالعان. بٸز ەلٸپبي ەلەمٸندە ٶمٸر سٷرٸپ كەلەمٸز. ەلٸپبي – حالىقارالىق جاعدايدا تٷرلٸ مەملەكەتتەردٸڭ, ۇلتتاردىڭ مەدەني قارىم-قاتىناسىن جٷزەگە اسىراتىن جەنە ولاردىڭ شىققان تەگٸن انىقتايتىن قۇرال.
كٸتاپحاناعا بارا قالساڭىز قاجەت ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸ ەلٸپبي قاتارىمەن رەتتەلٸپ, جينالادى. بۇل كەلۋشٸلەر مەن كٸتاپحانا قىزمەتكەرلەرٸ ٷشٸن دە ٶتە ىڭعايلى. ەلٸپبي تٸزبەگٸمەن مەديتسينالىق كارتالار جيناقتالادى. ناۋقاستىڭ اۋرۋ تاريحى جايلى حابار ونىڭ فاميليياسىنىڭ العاشقى ەرٸبٸ بويىنشا تٸزٸمگە ٸلٸنەدٸ. اتلاس (كارتا), تەلەفون كٸتاپشالارى, كٷندەلٸك, قالا, ايماق اتتارى تٷگەلدەي ەلٸپپە تٸزبەگٸنە باعىنادى. تٸپتٸ, ۇيالى تەلەفونىمىزداعى الامداردىڭ اتى-جٶنٸنە دەيٸن ەلٸپپە قاتارىمەن تٸزٸلەدٸ.
ەلەمنٸڭ بارلىق ەلٸندە, سونداي-اق ٶزٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرگە تيٸستٸ بازالارداعى اقپارات وسى زاڭدىلىق نەگٸزٸندە ساقتالادى, انىقتالادى. ەرٸپتەر ەلٸپبي قاتارىمەن دە جەنە ادامزاتتىڭ اتا تەك شەجٸرەسٸنە دە ساي بولۋعا تيٸس.
ەگەر بٸز وسى تاڭبالاردىڭ ورنىندارىن قالاي بولسا, سولاي اۋىستىرىپ قويا بەرەتٸن بولساق, جاڭا ەنگٸزگەن ەلٸپپە بٸزدٸ قازاقي بولمىسىمىزدان اجىراتىپ ٶزگە ەلدٸڭ مٷددەسٸنە قىزمەت جاسايتىن بولادى. سوندىقتان, جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن ەربٸر دىبىس-تاڭبانىڭ دٷنيەگە كەلۋ تاريحىن, سىرىن, مەنٸ مەن ماعىناسىن بٷكٸل قازاق بالاسىنا اتا شەجٸرەمٸزبەن سالىستىرىپ زەرتتەۋدٸ ۇسىنامىن! بۇل ٸسكە تاريحشى عالىمدار بەل شەشٸپ ارالاسۋعا تيٸس.
جاڭا ەلٸپپە دە «ح» مەن «h» دىبىستارىن بٸر تاڭبا رەتٸندە قوسارلاپ بەلگٸلەگەن. اقيقاتىندا بۇل ەكەۋٸ ەكٸ تٷرلٸ دىبىس. تٸپتٸ ەكەۋٸنٸڭ دىبىستالۋىندا دا, ماعىنالارىندا دا ايتارلىقتاي ٶزگەشەلٸك بار.
«ح» تاڭباسى گ,ع,ك,ق توبىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى. «ح» دىبىس-تاڭباسى انا تٸلٸمٸزدە بەرٸك ورىن العان: مىسالى, حان, حاندىق, حانشا, حانىم, حانشاتىر, حالىق, تاريح, تاريحشى, تاريحات, حات-حابار, حاتشى, سۇحبات, جاتاقحانا, ساحنا, ساحارا, مۇحيت, حال-جاعداي, رۋح, رۋحاني, رۋحانييات, حاق (حاقتان تٸلەك تٸلەۋ), قاھان, داستارحان, حالايىق, ساياحات, ماحاببات, شاحناما, ارحەولوگييا, عيباداتحانا, اسحانا, تويحانا, كٸتاپحانا, دەرٸحانا, ارحار, راحات, احۋن ت.ت. جەنە سونىمەن قاتار ادام, ەل, جەر-سۋ اتاۋلارىندا: نۇح, حۇن, حۇننۋ, حازار, قاراحان, بۋراحان, حورەزم, ماحمۇت, سۇلتانماحمۇت, احمەت, قوجاحمەت, ەبدٸراحمان, حايدار, مۇحامەدجان, حاميت, ەزٸرحان, ەز-زاحير, جۇماحان ت.ت. بولىپ كٶپتەپ قولدانىلادى. دەمەك, قازاق ەلٸپبيٸن «ح» تاڭباسىنسىز كٶز الدىمىزعا ەلەستەتە دە المايمىز.
«h» ەرپٸ انا تٸلٸمٸزدەگٸ ورنى ەرەكشە تاڭبالاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. بۇل دىبىس-تاڭبادان مىناداي ايرىقشا ماعىنالى سٶزدەر جاسالادى: ھا, ھە, ھە (وسى ٷشەۋٸنەن باسقا «h» دىبىسىنان باستالاتىن سٶز جاسالمايدى), اھا, ەھە, وھو (تاڭدانىس), جەنە ھەم (جالعاسى) ال سٶز اراسىندا باھادٷر (باتىر), قاھار, قاھارلى, قاھارمان, جاھان, جاھاندانۋ, جيھاز, شاھار, جيھانگەر, ماۋرەنناھر, گاۋھار, گاۋھارتاس, يبراھيم, ايداھار, مەشھٷر ت.ت. بولىپ كەزدەسەدٸ. مىسالى: «ادام بولسام جيھاننان» («مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» 99 بەت). «ھەمما جاھان, ادامزات, ...ھاۋا-انادان ايىرىپ» (سەتتٸعۇل جانعابىلۇلى «امانات» الماتى 1996. 287,351 بەتتەر). «مەككە دەگەن شاھاردا دٷنيەگە كەلٸپتٸ». (ى.التىنسارين «مۇسىلماندىقتىڭ تۇتقاسى» 19 بەت). «اد ەلٸنە تۋىستارى ھۋدتى جٸبەردٸك» (7.اعراف-65). «عالامعا مەشھٷر اتتارىڭ» (ۇزاقباي جىراۋ). ھۇد, جەھيل, مەشھٷر (جٷسٸپ) ادام اتتارى ت.ت. ٷش سانى نۇق پايعامباردىڭ تەگٸ قوساي رۋىنىڭ ساندىق اتاۋى. ەرينە سولاي, ادامزاتتى تٷگەل جويىلۋدان امان الىپ قالعان قوساي نۇق اتامىزدان اسقان قاھارمان بولۋى مٷمكٸن بە? مٸنە قازاقتىڭ ەشبٸر ەلدە جوق, وسى ەرەكشە «ھ» دىبىسى نۇق پايعامبار قاۋىمىنىڭ قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەنٸن ايشىقتاپ كٶرسەتەدٸ. وسى ٷش سٶزدە, قارت قازاقتى نۇق پايعامبارداي ۇلاعاتتى ۇلدى دٷنيەگە ەكەلٸپ, تەربيەلەگەنٸ ٷشٸن «قاھارمان» دەپ ۇلاعاتتاۋ, «اھا, ەھە, وھو» دەپ ولاردىڭ ەرلٸگٸنە سٷيسٸنۋ جەنە ولاردىڭ ارتىنىڭ «ھەم» دەپ جالعاسىپ جاتقانىن كٶرسەتۋ بار. قايران اتالارىم! تاريح جازساڭ وسىلاي جاز. بۇدان اسقان دانالىق بولار ما? سول ٷشٸن دە عوي, سٸزدەردٸڭ قاس بي (كاسپيي) اتانىپ جٷرگەندەرٸڭٸز.
قازٸرگٸ لاتىن ەرٸبٸندە دە, ٶتۋگە بايلانىستى ۇسىنىلىپ جٷرگەن جوبالاردىڭ ەشقايسىسىن دا بۇل تاڭبا جوق. بۇل دۇرىس بولمايدى. بۇل تاڭبا قالۋعا تيٸس. مۇنى قوسپاي الىپ تاستاۋ, بۇل ەجەلگٸ اتالارىمىزدىڭ التىن ەرٸپپەن جازىلعان ۇلى تاريحىنىڭ بٸر پاراسىن جىرتىپ الىپ, وتقا لاقتىرعانمەن بٸردەي دٷنيە.
ٷستٸنە ەلٸمٸزدٸڭ اسقان قاھارماندارى وتىراتىن «التىن تاقتىڭ» بەينەسٸندەگٸ «ھ» تاڭباسى ٶتە سەتتٸ جاسالعان. بۇدان اسقان دانالىق بولۋى مٷمكٸن بە?
«ھ» تاڭباسى قازاق الىپ بيٸنٸڭ قۇرامىندا قالۋعا تيٸس. دەمەك, قازاقي دىبىس-تاڭبالاردىڭ بٸرٸن الىپ, بٸرٸن قوسىپ, تاڭبالاردى قالاي بولسا, سولاي سىزا سالۋعا بولمايدى. بۇلاي جاساۋ اتا تاريحتان بەزگەن مەڭگٷرتتەردٸڭ ٸسٸ بولىپ شىعادى.
قازاق ەلٸپپەسٸنەن بۇل تاڭبانى الىپ تاستاۋ قازاق بالاسىنىڭ ەلگە ايرىقشا ەڭبەگٸ سٸڭگەن قاھارماندارىن, باھادٷر-باتىرلارىن, ەل بيلەگەن حاندارى مەن قاھاندارى سيياقتى ەلٸمٸزدٸ ٸنجۋ, مارجان - گاۋھارلارىنان اجىراتىپ توبىرعا اينالدىرىپ جٸبەرەدٸ جەنە ولاردى قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىنان اجىراتۋعا قىزمەت جاسايدى. جەنە بٸزدٸڭ نۇق قاۋىمىنىڭ قاراشاڭىراعىن ساقتاي الماي ايدالاعا قاڭعىپ كەتكەنٸمٸزدٸ بٸلدٸرەدٸ.
«ي مەن ي-دٸ» I-نٸڭ ٷستٸڭگٸ جاعىنا ٷتٸر (اپوستروف) قويىپ بەلگٸلەۋ دە شەجٸرە-تاريحقا ساي كەلمەيدٸ.
قازاق شەجٸرەسٸنٸڭ بارلىعى دەرلٸك قازاقتى «ٷش انالى قازاق» دەپ اتايدى. ەجەلگٸ قازاقتىڭ دىبىستىق تاڭبالارىنىڭ بەس تاڭباسى: بٸرٸنشٸ بۋىن 10.ي, 11.ي; ەكٸنشٸ بۋىن 16.ن; ٷشٸنشٸ بۋىن 29.ى, 30.ٸ دەگەن تاڭبالار بالاسى (ۇلى, قىزى), ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بۇل جوعارى دا ايتقانىمداي, قازاق بالاسىنىڭ ٷش كەزەڭدەگٸ ٷش انادان تۋعان ۇرپاقتارى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
بٸرٸنشٸسٸ, (10.ي, 11.ي) بٸز قازاقتار ەڭ العاشقى قاۋىم ادام اتانىڭ تٸكەلەي ۇرپاقتارىمىز, ياعني قاراشاڭىراعىنىڭ يەلەرٸمٸز دەگەن سٶز. ەجەلگٸ شىعىس عۇلامالارىنىڭ بارلىعى قازٸرگٸ «وۆ» پەن «ەۆ» جەنە «يچ»-تەردٸڭ ورنىنا وسى «ي» مەن «ي»-دٸ قولدانعان.
مىسالى: احمەت جۋگٸنەكي (ەدەبيەت تاريحىندا «شىندىق سىيى» داستانىمەن مەلٸم), ەبۋ نەسٸر ەل فارابي, ماحمۋد قاشقاري, ەل بۋحاري, ەبۋ رايحان ەل بيرۋني, حاكٸم اتا سٷلەيمەن باقىرعاني, ەلٸشەر ناۋايي, پەرداۋسي (شاحناما), ەبدٸراحمان جەمي (پارسى-تەجٸك ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ), مۇحاممەد شايباني (جوشى حاننىڭ ۇرپاعى), سايفي سارايي, حايدار رازي, قادىرعالي جالايري, فازلاللاح يبن رۋزبيحان يسفاحاني, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, قاشقار حانى ەبۋبەكٸر دۋلاتي ت.ت. بولىپ ەسٸم سٶزدٸڭ سٶز سوڭى, «ي», «ي» دىبىستارىمەن اياقتالسا, ۇلى, بالاسى, ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرٸپ تۇر. وسى جەردە سەل دە بولسا ٶتكەن تاريحتان حابارى بار ادامداردىڭ ەسٸنە سالا كەتەيٸن ەجەلگٸ, ەسٸرەسە بٸزگە كٶبٸرەك بەلگٸلٸسٸ ورتا عاسىرلىق ۇلى عۇلامالاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلٸك اتا تەگٸ وسىلاي جازىلعان. بۇل قاعيدا قازاقتا كٷنٸ بٷگٸندە قولدانىستا بار. مىسالى, مۇستافا شوقاي, ەنەس ساراي, حاليپا التاي, يسلام جەمەنەي, سابىر اداي, وردالى قوساي, اقىلبەك جەمەنەي, تۇڭعىشباي ال تارازي, قايرات مامي... دەمەك ادام ەسٸمدەرٸنٸڭ قاي-قايسىسىنا دا «ي, ي» ەرٸبٸن جالعاساق ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرٸپ تۇر.
«فيزۋلي, شەمسي, سەيحالي
ناۋاي, ساعدي, فەرداۋسي,
قوجا حافيز – بۋ ھەمماسى
مەدەت بەر شاعيري فەرديياد,» دەگەن اباي اتامىزدىڭ سٶزٸندە, ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي اتتارى اتالعان التى اقىننىڭ ەسٸمدەرٸنٸڭ سوڭى «ي» دىبىسىمەن اياقتالادى دا, سوڭعى قوجا حافيزدە اتاسىنىڭ (رۋىنىڭ) ەسٸمٸ بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ بولىپ ٶز اتى ايتىلادى, الشىن جالاڭتٶس, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, كەتە جٷسٸپ, جانىس تٶلە بي, ەسكەلدٸ سٷگٸر ت.ت. دەگەن سيياقتى.
ەكٸنشٸسٸ, 16-شى ورىندا تۇرعان «ن» دىبىس-تاڭباسىنىڭ مىناداي ماعىناسى بار:
ن – نا, نە, نە, نو, نٶ, نۋ, نۇ, نٷ, نى, نٸ. ون تٷبٸر (بۋىن) سٶز. نان, نار, ناي, ناۋا, نەل, نەر, نەن, نە زات?, نەمەرە, نەمەلتاي, نوي, نوعاي, نوقات, نويان, نۋلى جەر, نۇق, نۇرا, نٷكتە, نىسان, نٸل ت.ت. مان اتا ەسٸمٸنٸڭ سوڭعى «ن» دىبىسى بالاسى, ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, سارين (سارىنىڭ بالاسى), مايلين (مايلىنىڭ بالاسى), مۇستافين, سەرالين, سەيفۋللين, ماعاۋين, مامين, كارين, نىعماتۋللين ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي الىپ بيدٸڭ ەكٸنشٸ جارتىسى جەر بەتٸن تٷگەل باسقان توپان سۋدان امان قالعان نۇق پايعامباردىڭ (كٶشٸمەن) باستالىپ وتىر.
مان (15-1-16). دەمەك, ادام اتا ەسٸمٸنٸڭ سوڭعى «م» دىبىسىنان باستالىپ, مان ەسٸمٸنٸڭ قاق ورتاسىنا «ا» دىبىسىن قويىپ, ادام اتانىڭ ٸزٸن جالعاستىرىپ تۇر. بۇل نۇق پايعامبار قاۋىمى توپان سۋدان امان قالعان ادام اتا قاۋىمىن تولىق قامتيدى دەگەن سٶز.
ٷشٸنشٸسٸ, (29.ى, 30.ٸ) نۇق پايعامباردان كەيٸنگٸ الاشتىڭ (التى الاشتىڭ) ۇرپاعى. بۇل بٷگٸنگٸ ۇرپاق. قازاقتاردىڭ الاش, التى الاش, الشىن, دەپ اۋىزدارىنان تاستامايتىندارىنىڭ سىرى وسى.
مىسالى, دەۋلەتالى جارى, توقتامىس جارى, ەكٸم تارازى, قاجى قۇسايىن شەرازى (جاساۋي كەسەنەسٸن سالۋشى شەبەر), بٶرتە بٶرٸ (ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعاننىڭ ارعى اتاسى), ەبۋبەكٸر كەردەرٸ, قادىر مىرزا ەلٸ ت.ت.
سوڭعى ەكٸ «ى» مەن «ٸ» دىبىستارى ولاردىڭ جالعاسى بار دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل ەكٸ تاڭبانىڭ بٸزگە ايتىپ تۇرعانى «بٸر رۋلى ەل» تولىپ, تولىسىپ ۇلتقا اينالىپ اتا جۇرتتان (قازاقتان) ەنشٸ الىپ «ى» مەن سىرتقا شىعا الادى, بٸراق اداسىپ, اداسىپ «ٸ» مەن ٸشكە قايتا كٸرەتٸنٸن ايتىپ تۇر.
جاڭا نۇسقاداعى ونىنشى بولىپ تۇرعان «ي مەن ي» تاڭبالارى مىناداي سەبەپتەرمەن بٶلەك تۇرۋعا تيٸس:
«ي» – ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى دەگەن سٶز.
مىنا دىبىستىڭ كەرەمەتٸ «ي»-دەن باستالىپ, وعان «ا» دىبىسى جالعانىپ بٸردە-بٸر سٶز جاسالمايدى. سەبەبٸ, ونىنشى بۋىنداعى بالاسى اتاسىنىڭ الدىنا شىعا المايدى.
تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ ٸشٸندە ي-دٸڭ الدىنا ا-نى سالىپ, «يا, يا, يا-ا-ا-ا-ا» دەپ اقىراتىن جالعىز عانا ەسەك دەگەن جانۋار بار. ۇلى اتالارىمىزدىڭ ەسەكتەن ميسىز ماقۇلىق جوق دەيتٸندەرٸ وسىدان. ەسەكتٸڭ كٷشٸ ادال بولسا دا, ەتٸنٸڭ ارامعا شىعارىلعانىنىڭ نەگٸزگٸ سىرى دا وسى.
1.يە (ازيە, قييان, قازاقييا), 2.يب (يبا ساقتاۋ), 3.يگ (يگٸ ٸستەر جاساۋ), 4.يد (يدٸ, باسىن يدٸ, مويىندادى), 5.يە (ەۋلەتكە يەلٸك ەتتٸ), 6.يز (باسىن يزەدٸ, ماقۇلدادى), 7. يك (يكەمنە كەلدٸ), 8.يل (يلەۋ, قۇمىرسقانىڭ يلەۋٸ), 9.يم (يمان, يماندى ادام, يمەنۋ), 10. ين (يناباتتى ادام, ينە), 11.ير (يرەك, يرەتٸلۋ), 12.يت (يت ەلٸ (يت باققان ەل), يتەلگٸ), 13.يش (يشارا بٸلدٸرۋ), 14.يى (يىق تٸرەسۋ), 15. يٸ (يٸن, يٸلۋ).
بٸز «ي» تاڭباسىنىڭ تاريحتاعى ورنىن ادامزاتتىڭ التىن بەسٸگٸ ازييا اتاۋىنان ايقىن كٶرەمٸز. ەل اتىمىز قازييا مەن قازاقييانىڭ تٷبٸرٸندە ازييا تۇرعانىن باعامداۋعا تيٸسپٸز.
يە (الدىنداعى 10 بۋىن اتالاردى راستايدى, ماقۇلدايدى), يبا (ولاردىڭ الدىندا يبا ساقتايدى (ٸزەت بٸلدٸرەدٸ), اتادان قالعان دٷنيەگە يە بولۋدى يگەرەدٸ, يگٸلٸك ٸستەردٸ جاسايدى, ۇرپاقتارىن يماندى بولۋعا تەربيەلەيدٸ ت.ت.
«ي» تاڭباسى اتىنا ساي جاسالعان, ەكٸ باعانا, ياعني ۇل مەن قىز, اتا مەن انا سيياقتى باسى مەن بەلٸنەن ەمەس, ۇلدىڭ اياق جاعى مەن قىزدىڭ باس جاعىن جالعاپ تۇر. جەنە قىز بالا ەكٸنشٸ بولسا دا, ونىڭ دەرەجەسٸ ۇلدان بيٸك ەكەنٸن جەنە قازاق قىزدارىنىڭ ورنى تٶردە بولاتىنىن ايقىن كٶرسەتٸپ تۇر.
«ي» – ۇرپاعى, بالاسى (ۇلى, قىزى), ٶمٸردٸڭ جالعاسى. تاڭبا دا ٶتە سەتتٸ جاسالعان. «ي» تاڭباسىنىڭ ٷستٸندە بەسٸك تۇر.
ون مەن ون بٸردٸڭ دىبىستىق تاڭباسى «ي مەن ي» ايىرماسى - بٸرٸنشٸسٸ قاراشاڭىراق دەگەندٸ بٸلدٸرسە, ەكٸنشٸسٸ ۇرپاعى, بالاسى, (ۇلى, قىزى), ٶمٸردٸڭ جالعاسى.
لاتىن ەلٸپبيٸندە «ي مەن ي» دىبىس-تاڭبالارىنىڭ بولمايتىن سەبەبٸ, ولار ٶز تەكتەرٸن اتادان (پاتريارحاتتان) ەمەس, ماتريارحاتتان تاراتادى. ال, ماتريارحات قوعامىندا اتا مەن ەكەنٸڭ كٸم ەكەنٸ بەلگٸسٸز بولادى. قازٸرگٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان «گەندەرلٸك ساياساتتىڭ» جەمٸسٸ «ازاماتتىق نەكە» كەلەشەكتە بەرٸمٸزدٸ سول جەرگە قايتا اپارادى.
جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەردٸڭ نەگٸزٸندە تٶمەندەگٸدەي نۇسقانى زەرتتەپ, زەردەلەۋدٸ ۇسىنامىن:
رەتٸ قازاق-كيريلل قازاق-لاتىن قازاقشا ايتىلۋى
1 ا اا A
2 ە ەە ە
3 ب ۆb بى/بٸ
4 گ Gg گٸ
5 ع ع عى
6 د Dd دى/دٸ
7 ە ەe ە
8 ج Jj جى/جٸ
9 ز Zz زى/زٸ
10 ي يي ي
11 ي يي ىي/ٸي
12 ك Kk كٸ
13 ق Q قى
14 ل L لى/لٸ
15 م M مى/مٸ (ادام 1-6-1-15).
16 ن N نى/نٸ (مان 15-1-16).
17 ڭ ڭ ىڭ/ٸڭ
18 و O و
19 ٶ ٶ ٶ
20 پ P پى/پٸ
21 ر Rr رى/رٸ
22 س Ss سى/سٸ
23 ت Tt تى/تٸ
24 ۋ Ww ۇۋ/ٷۋ
25 ۇ Uu ۇ
26 ٷ Yy ٷ
27 ھ ھ ھ
28 ش Cc شى/شٸ (الاش 1-14-1-28).
29 ى ى ى
30 ٸ i i
31 ح ح ح
الىنىپ تاستالعان تاڭبالار: ۆ, يو, ف, تس, چ, شش, , , ە, يۋ, يا بارلىعى 11 ەرٸپ.
بۇل تاڭبالار بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قازاقتىڭ انا تٸلٸنە تەۋەلدٸ ەكەنٸن جەنە ادام بالاسىنىڭ تٸلٸ شىعىپ سٶيلەگەن كەزٸنەن باستاپ تولىق مەلٸمەت بەرەدٸ. ەگەر بٸز ۇلى قازاق حالقىنىڭ ادام اتا مەن اۋا انانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ دەگەن ستاتۋسٸن ساقتاپ قالعىمىز كەلسە, بۇل تاڭبالاردىڭ ەشقايسىسىن الىپ تاستاۋعا جەنە ورىندارىن اۋىستىرۋعا بولمايدى.
كەيبٸر ۇسىنىس جاساۋشىلار "تٷركٸتەكتەس حالىق رەتٸندە, دامىعان ەل رەتٸندە بولسىن لاتىنعا كٶشۋٸمٸز ورىندى دەپ ەسەپتەيمٸن. ەرٸ تيٸمدٸ, ارتىق ەۋرە جوق, كلاۆيش دايىن" دەيدٸ. بۇعان ايتارىمىز: بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قاراشاڭىراعى قازاقتىڭ انا تٸلٸن "كلاۆيشاعا" تەۋەلدٸ ەتۋ دۇرىس بولمايدى. قازاقتىڭ انا تٸلٸ "كلاۆيشاعا" ەمەس, كلاۆيشا قازاققا قىزمەت ەتۋگە تيٸس.
«ا» نى ايتقاسىن «ب»-دا ايتۋىمىز كەرەك. بيلٸك يەلەرٸ لاتىندى تەك قانا قازاق تٸلدٸلەر ٷشٸن جاساپ جاتىرمىز, ورىس تٸلدٸلەر سول كيريلدە قالا بەرەدٸ دەگەندٸ ايتىپ جاتىر. بۇل دۇرىس بولمايدى. قازاقستان ۇلتتىق مەملەكەت. مەملەكەتتٸڭ بٸردەن-بٸر يەسٸ ادام-ادام بولعالى, ٶز اتامەكەن تۋعان جەرٸندە وتىرعان قازاق حالقى. ۇلتتىق مەملەكەتتە ٷش تٸل, ەكٸ دىبىستىق تاڭبا بولۋى ەش مٷمكٸن ەمەس. لاتىن ەلٸپپەسٸنە ٶتپەستەن بۇرىن "مەملەكەتتٸك تٸل" تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, ورىس تٸلدٸ بيلٸك تٷگەلدەي مەملەكەتتٸك تٸلگە كٶشۋلەرٸ كەرەك. ەيتپەسە, بەرٸ بوس سٶز.
ەگەر بٸز جاساعان وسى نۇسقا ٷكٸمەت تاراپىنان قابىلدانىپ جاتسا:
بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق تاڭبالارى ٶز شىققان تەگٸنە ساي بولادى. قازاقتىڭ انا تٸلٸ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ تٸلدەرٸنٸڭ اناسى دەگەن ٶز ستاتۋسٸن تولىقتاي ساقتاپ قالادى.
ەكٸنشٸدەن, قازٸرگٸ 42 ەرٸپتٸڭ 31 ەرٸپكە دەيٸن, ياعني 26 پايىزعا قىسقارۋى انا تٸلٸمٸزدٸڭ دىبىستارى مەن ەرٸپتەرٸن جاس بۋىنعا دا, شەتەل ازاماتتارىنا دا ٷيرەنۋگە جەڭٸل بولادى.
ٷشٸنشٸدەن, لاتىن ەرٸپتەرٸنە ەشقانداي قوسىمشا تاڭبالار: ديگرافتار مەن اپوستروفتار قوساقتالمايدى.
تٶرتٸنشٸدەن, جاڭادان جاسالعان وسى ەلٸپبي ارقىلى قازاق قاۋىمى دٷنيەجٷزٸلٸك ينتەرنەت جٷيەسٸنە ەركٸن قوسىلا الادى.
بەسٸنشٸدەن, اتامىز قازاقتىڭ باعزىدان كەلە جاتقان «بٸر دىبىس, بٸر تاڭبا» قاعيداسى تولىقتاي ساقتالادى.
التىنشىدان, ا. بايتۇرسىنوۆ اتامىزدىڭ «ەرٸپ پەن تاڭبا ٷشٸن تٸلدٸ بۇزۋعا بولمايدى, كەرٸسٸنشە تٸل ٷشٸن ەرٸپ پەن تاڭبانى بۇزۋعا بولادى» دەگەن قاعيداسىن باسشىلىققا العانىمىز جٶن بولادى.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
.jpg)