Mátinderdi avtomatty aýdarma jasaý úshin, sózderdiń emlesi programma úshin asa qajet. Túptep kelgende, álipbi aýystyrýda eń aldymen, osyndai sózderdiń emlesin naqtylap alýymyz qajet. Bul ásirese, kiril qaripti kóptegen ádebietterdi (mátinderdi) avtomatty jolmen latynǵa aýdarý úshin basty sheship alatyn másele. Ári keleshek jazý emlesin ulttyq dybystaý júiesine beiimdeý ózekti másele.
Kirill qarpindegi mátinderdi latyn qarpine aýdarý op-ońai júzege asyrylmaidy. Óitkeni álipbi aýystyrý bir áriptiń ornyna bir áripti qoia salý emes, bul lingvistikalyq qana emes, saiasi-áleýmettik te reforma. Ásirese, álipbi aýystyrý kezinde ár ulttyń bitim-bolmysyna, tabiǵatyna sáikes fondy berý qiynnyń qiyny bolyp tabylady. Qazirgi 70 jyldan astam tarihy bar Qazaqstandaǵy kirill jazýyn ózgertý, qoǵamdyq sanaǵa sińgen tańbalyq stereotitpterdi ózgertý ońai emes. Keibir tańbalar burynnan aǵylshyn pernetaqtasynda paidalanyp júrgen úirenshikti bolyp, kózshalymǵa jatyq, qabyldaýǵa jeńil bolsa, keibir tańbalar kezdeisoqtyq týǵyzyp, qabyldaýǵa, jattaýǵa qiyndyq týdyrady. Sonymen qatar álipbidegi qazaq tilinde buryn-sońdy kirill qarpinde bolmaǵan qos árippen tańbalaý tustary da jazýdyń estetikalyq aishyǵyna, orfogrammalyq turpatyna, iaǵni kózshalymǵa sátsizdik týdyrady. Álipbiden bólek, jazýda taǵy bir atqarylatyn úlken jumys – emle erejelerin jasaý. Jańa emle burynǵy emleni latyn qarpine aýystyra salý emes, ol burynǵy emledegi keibir kemshilikter men olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin jáne de kirill qarpiniń ekspansiiasy yqpalymen ulttyq kodtan airylyp bara jatqan orfogrammalardy qaita qalpyna keltirý úshin nemese ulttyq sóileý júiesin normalaý úshin de qaita jańǵyrtylyp jasalýy qajet.
Jazý reformasyn júzege asyrýda ártúrli áleýmettik kózqaras týǵyzyp júrgen kúrdeli máselelerdiń biri – kirill qarpinde jazylǵan jazba ádebietterimizdi joǵaltyp alamyz ba degen qaýip. Qazirgi kompiýterlik tehnikanyń damyǵan zamanynda bul máseleniń sheshimin tabý kóp qiyndyqqa túspeitini belgili. Arine, kitap túrinde qaita shyǵarý siiaqty shyǵyndary bolýy múmkin, al elektrondy nusqada ádebietterdi, jazba muralarymyzdy saqtap qalýǵa múmkindik ábden bar. Muny avtomatty aýdarym jasaý isi dep ataidy. Mundai amal-áreketti júzege asyrýshy baǵdarlamany «konverter» dep ataidy. Keide oryssha «perekodirovchik» te qoldanady.
Kirill qarpindegi mátinderdi latyn qarpine avtomatty aýdarym jasaityn konverterler áriptiń ornyna áripti aýystyra salmaidy. Eger olai etsek, qanshama kólemdi ádebietterimiz emle erejeleri eskerilmegen qate orfogrammalanady. Qazirgi internet saittarynda júrgen konverter baǵdarlamalarynyń kópshiligi osylai emle erejeleri eskerilmei jasalǵan deýge bolady. Avtomatty aýdarym jasaýǵa arnalǵan baǵdarlama jasaý ol tek programmistiń jumysy emes, ol emle erejelerin jiti qadaǵalap otyrǵan lingvisterdiń de jumysy ekendigin aitý qajet. Lingvisterdiń qadaǵalýynsyz avtomatty aýdarym jasaityn kompiýterlik baǵdarlama mátinderdi durys kóshirim jasai almaidy. Osy máseleni sátti sheshý úshin Qoldanbaly lingvistika bólimi álipbi bekitý protsesi kezeńinde ár jyldary álipbi nusqalaryna sáikes konverterlardy jasap otyrýdy mindet etip qoiyp otyr. 2017 jyly apostrofpen jasalǵan kompiýterlik baǵdarlamany jasaǵan bolatyn. 2018-de sońǵy akýtqa negizdelgen jańa álipbimen qaita jasady. Bul oraida konverter jasaýshy baǵdarlamashyǵa tilshiler tarypynan mynadai lingvistikalyq nusqaýlyq (programmaǵa arnalǵan emle) daiyndalady.
Birinshi qadam. Kompiýterlik baǵdarlama úshin eń aldymen kirill jáne soǵan sáikes latynsha tańbalary kórsetilgen keste 1 beriledi.
Joǵarydaǵy sýrette qazaq tilindegi 32 árip berilgen, h jáne h áripteri bir tańbamen tańbalanady – Hh. Sol siiaqty álipbide kirildegi I jáne I áripteri latynda bir ǵana I árpimen tańbalanǵan. Kestede kirildegi jalpy sany – 34 árip tur. Kirildegi Ioio, Tsts, Shsh, , , Ee, Iýiý, Iaia áripteri tańbalanbaǵan. Joǵarydaǵy 34 áripke osy 8 áripti qossaq, kirildegi 42 árip bolady.
Sh jáne ch áripteri digraftarmen berilgen – Sh- Sh; Ch – Ch.
Mátinde avtomatty túrde kirilden latynǵa aýystyrý úshin kirildegi barlyq 42 áriptiń qalai tańbalanatyny týraly nusqaýlyq (emle) berilý kerek. Sol úshin álipbide tańbalanbaǵan áripterdi latynda qalai tańbalanatyny týraly da programmaǵa arnalǵan emle jasalady. Programmaǵa arnalǵan emle daiyndaý orfografiialyq emle erejelerine súienedi [1]. Bizdiń konvertor qazirgi orfografiialyq toptyń jasaǵan emle erejeleriniń sońǵy úlgisin basshylyqqa alady.
Ekinshi qadam. Joǵaryda berilgen latynǵa negizdelgen ulttyq álipbiden basqa bul álipbige enbegen 8 áriptiń qalai tańbalanaty týraly nusqaýlyq keste 2 daiyndalady.
Keste 2 – Ulttyq álipbige enbegen 8 áriptiń orfogrammalanýy
Ioio - Ee
Tsts - S
pitstsa, nitstsa degen eki sózde ǵana - ts
Shsh - kirme sózderde - sh
al qazaqtyń baiyrǵy sózderinde, ashy, tushy - shsh
Ee - Ee
Iýiý - ɪý
Iaia - ɪa
Kesteden kórinip turǵandai, álipbide joq , áripteri latyn qaripti qazaq mátinderinde tańbalanbaityn bolady. Programma jińishkelik jáne aiyrý (jýan) belgilerin joǵarydaǵy nusqaýlyq kestege sáikes avtomatty túrde alyp tastap otyrady.
E jáne Io árpi bar sózder túgelimen E tańbasyna aýystyrylady.
Iu árpi – ɪý bolyp, sol siiaqty Ia árpi – ɪa bolyp eki árippen tańbalanatyndyǵy orfografiialyq emle erejelerinde bekitilip otyr. Osy rette programma da osy nusqaýlyq kestege sáikes mátinde kezdesken Ia, Iu áripterin eki tańbamen aýdarym jasaityn bolady.
Qazaq tilinde Ts árpi tek qana kirme sózderde, terminderde ǵana kezdesedi. Bul árip ulttyq álipbige engizilmegen. Alaida bul árip terminderde kezdesetindikten, orfografiialyq emle jasaýshylar ony qalaida tańbalaý maqsatynda ulttyq álipbidegi S árpimen berýdi jón sanap otyr. Qazaq tilinde termin retinde qoldanysqa enip ketken pitstsa, nitstsa sózderinde Ts árpi eki ret kezdesetindikten, mundai jaǵdaida ts digrafymen berý kórsetiledi. Al qalǵan jaǵdailardyń barlyǵynda Ts árpi bir ǵana S-men tańbalanady. Osy orfografiialyq emlegen sáikes, joǵarydaǵy kestedegi nusqaýlyqta kórsetilgende, konverter baǵdarlamasy pitstsa jáne nitstsa sózderinen basqa mátinde kezdesetin Ts árpi bar sózderde ony S-ǵa kóshiredi. Programmaǵa pitstsa jáne nitstsa sózderi qalys jaǵdai (iskliýchenie) retinde kórsetiledi.
Emle erejelerin jasaý kezeńinde mamandar Ts árpin sóz basynda bir S-men, sóz ortasynda digraf (ts ) etip (qos árippen) tańbalaýdy da josparlaǵan bolatyn. Biraq bul keiin ózgertilgendikten, bizdiń programmaǵa da soǵan sáikes ózgeris engizildi.
Sh árpi qazaq tiliniń baiyrǵy sózderinde tek ashy, tushy sózderinde ǵana qoldanylady. Al negizinen orys tilinen engen kirme sózderde kezdesedi. Emle jasaýshy tilshi-mamandar ashy, tushy sózderinde Sh-ny eki qosarlama digrafpen (shsh) berýdi, al kirme sózderde bir ǵana digrafpen (sh) berýdi sheship otyr.
Bul joǵaryda aitylǵandardyń barlyǵy negizinen álipbidegi áripterdi tańbalaýǵa qajetti nusqaýlyqtar bolyp tabylady. Iaǵni kestege salynǵan tańbalar arqyly programma kiril qaripterin latyn grafikasyna aýystyryp shyǵady.
Úshinshi qadam. Mátinde avtomatty aýdarym jasaýda joǵaryda aitylǵandan basqa da programmaǵa arnalǵan emle erejelerin jasaý qajet. Solardyń biri – taratyp jazý sheshilip otyrǵan Ia jáne Iu áripterine qatysty.
Qazaq tilinde ia, iu (ia, iu (iuý) tól áripteri bolmasa da, kezinde kirill qarpiniń enýimen birge, bir árippen tańbalanǵan bolatyn. Qazir latyn grafikasyna kóshirýde bul áripter ekige ajyratylyp tańbalanatyn bolǵandyqtan, osy eki árip kezdesetin keibir sózderdi avtomatty túrde latynǵa aýystyrýda mynadai jaǵdailardy eskerý kerek bolady. Máselen, bul eki áriptiń quramynda da i árpi bar jáne qazaq tilinde osy ia, iu áripteriniń aldynan i árpi jazylatyn sózder bar. Eger ia, iu áripterin ia – ɪa, iu – ɪŷ dep taratyp jazatyn bolsa, mundai sózderde eki i (ɪ) árpi qatar kelip qalady. Mundai jaǵdaida orfografist-mamandar emlede bir i-di ǵana qaldyrýdy usynyp otyr. Osyǵan sáikes programmaǵa mynadai ereje beriledi:
«Eger kirill qarpindegi mátinderde ia árpi bar sózderdiń aldynda i árpi kezdesse, latyn qarpine aýystyrǵanda bir ǵana i (ɪ) tańbalanady».
Mysaly: qiial. Eger biz osy sózdi avtomatty túrde latynǵa aýdarym jasaityn bolsaq, qɪɪal bolyp orfogrammalanǵan bolar edi. Mundai sózderde i (ɪ) árpin eki ret jazýdyń qajeti bolmaidy. Bul sózdiń durys latynsha tańbalaný nusqasy qɪal bolady. Osy siiaqty iia áripterimen kelgen sózderdiń barlyǵyn konvertor ɪa etip tańbalaityn bolady.
Osy siiaqty iu árpine qatysty mynadai ereje-nusqaýlyq beriledi:
«Eger kirill qarpindegi mátinderde iu árpi bar sózderdiń aldynda i árpi kezdesse, latyn qarpine aýystyrǵanda bir ǵana i (ɪ) tańbalanady».
Mysaly: qiiý. Eger biz osy sózdi avtomatty túrde latynǵa aýdarym jasaityn bolsaq, qɪɪŷ bolyp orfogrammalanǵan bolar edi. Mundai sózderde i (ɪ) árpin eki ret jazýdyń qajeti bolmaidy. Bul sózdiń durys latynsha tańbalaný nusqasy qɪŷ bolady. Osy siiaqty iiý áripterimen kelgen sózderdiń barlyǵyn konvertor ɪŷ etip tańbalaityn bolady.
Programma ázirlemesi Visual Studio 2017 ortasynda, programmalaýdyń C# tilinde jasaldy. Bul programma latynǵa kóshirýdiń 2-shi márte jasalǵan nusqasy bolyp tabylady. Kirill qaripterinen latyn qarpine avtomatty aýdarym jasaýda DIC sózdigi jasaldy. Munda kirill qarpindegi árbir áriptiń latyn balamasy ekinshi kestede sáikesetendirilip beriledi.
Programma algoritmi tómendegishe jumys jasaidy. Engizilgen mátin aldymen sóilemderge bólinedi, sodan keiin sóilemder sózderge, eń sońynan sózder áripterge bólinedi. Osydan keiin árbir árip latyndaǵy sáikes qarippen aýystyrylady. Programma algoritmi keleshekte aýystyrý erejeleri boiynsha jetildiriledi.
Programmany engizer kezde eki terezesi bar mátin engizý ekrany ashylady. Sýret 1.
Sýret 1 – Kirill qarpinen avtomatty aýdarym jasaityn kompiýterlik baǵdarlama terezesi
Joǵarǵy terezege latynǵa kóshirilýge tiisti kirill qaripti qazaq mátini engiziledi. Sodan soń «START» túimeshesi basylady. Osy kezde astyńǵy terezeden latyn q aripti qazaq mátini shyǵady. Sýret 2.
Sýret 2 – Latynǵa kóshirý programmasy
Bul baǵdarlama v1.0 programmasynyń birinshi nusqasy bolyp tabylady. Keleshekte qazaq tilindegi emle erejelerine sáikes jetildiriledi, sonymen qatar osy baǵdarlama boiynsha kólemdi faildardy salý men kóshirýdiń baǵdarlamalary jasalady.
Sonymen tiltanýshy men baǵdarlamashynyń birlesken jumysynyń nátijesinde sońǵy akýt álipbiimen sońǵy (qazirgi) jasalyp jatqan emle-erejeleri negizge alynǵan kirill qarpindegi qazaq mátinderdi avtomatty túrde latyn grafikasyna aýystyratyn IT-qosymsha jasaldy. Baǵdarlama institýttyń latyn boiynsha josparlaryn júzege asyrýǵa óz septigin tigizýde.
A.Á. Jańabekova
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty
Qoldanbaly lingvistika bóliminiń meńgerýshisi, f.ǵ.d.
Q. Qoibaǵarov
programmist
Arnaiy Ult portaly úshin
