مەتٸندەردٸ اۆتوماتتى اۋدارما جاساۋ ٷشٸن, سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ پروگرامما ٷشٸن اسا قاجەت. تٷپتەپ كەلگەندە, ەلٸپبي اۋىستىرۋدا ەڭ الدىمەن, وسىنداي سٶزدەردٸڭ ەملەسٸن ناقتىلاپ الۋىمىز قاجەت. بۇل ەسٸرەسە, كيريل قارٸپتٸ كٶپتەگەن ەدەبيەتتەردٸ (مەتٸندەردٸ) اۆتوماتتى جولمەن لاتىنعا اۋدارۋ ٷشٸن باستى شەشٸپ الاتىن مەسەلە. ەرٸ كەلەشەك جازۋ ەملەسٸن ۇلتتىق دىبىستاۋ جٷيەسٸنە بەيٸمدەۋ ٶزەكتٸ مەسەلە.
كيريلل قارپٸندەگٸ مەتٸندەردٸ لاتىن قارپٸنە اۋدارۋ وپ-وڭاي جٷزەگە اسىرىلمايدى. ٶيتكەنٸ ەلٸپبي اۋىستىرۋ بٸر ەرٸپتٸڭ ورنىنا بٸر ەرٸپتٸ قويا سالۋ ەمەس, بۇل لينگۆيستيكالىق قانا ەمەس, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك تە رەفورما. ەسٸرەسە, ەلٸپبي اۋىستىرۋ كەزٸندە ەر ۇلتتىڭ بٸتٸم-بولمىسىنا, تابيعاتىنا سەيكەس فوندى بەرۋ قيىننىڭ قيىنى بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ 70 جىلدان استام تاريحى بار قازاقستانداعى كيريلل جازۋىن ٶزگەرتۋ, قوعامدىق ساناعا سٸڭگەن تاڭبالىق ستەرەوتيتپتەردٸ ٶزگەرتۋ وڭاي ەمەس. كەيبٸر تاڭبالار بۇرىننان اعىلشىن پەرنەتاقتاسىندا پايدالانىپ جٷرگەن ٷيرەنشٸكتٸ بولىپ, كٶزشالىمعا جاتىق, قابىلداۋعا جەڭٸل بولسا, كەيبٸر تاڭبالار كەزدەيسوقتىق تۋعىزىپ, قابىلداۋعا, جاتتاۋعا قيىندىق تۋدىرادى. سونىمەن قاتار ەلٸپبيدەگٸ قازاق تٸلٸندە بۇرىن-سوڭدى كيريلل قارپٸندە بولماعان قوس ەرٸپپەن تاڭبالاۋ تۇستارى دا جازۋدىڭ ەستەتيكالىق ايشىعىنا, ورفوگراممالىق تۇرپاتىنا, ياعني كٶزشالىمعا سەتسٸزدٸك تۋدىرادى. ەلٸپبيدەن بٶلەك, جازۋدا تاعى بٸر اتقارىلاتىن ٷلكەن جۇمىس – ەملە ەرەجەلەرٸن جاساۋ. جاڭا ەملە بۇرىنعى ەملەنٸ لاتىن قارپٸنە اۋىستىرا سالۋ ەمەس, ول بۇرىنعى ەملەدەگٸ كەيبٸر كەمشٸلٸكتەر مەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن جەنە دە كيريلل قارپٸنٸڭ ەكسپانسيياسى ىقپالىمەن ۇلتتىق كودتان ايرىلىپ بارا جاتقان ورفوگراممالاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن نەمەسە ۇلتتىق سٶيلەۋ جٷيەسٸن نورمالاۋ ٷشٸن دە قايتا جاڭعىرتىلىپ جاسالۋى قاجەت.
جازۋ رەفورماسىن جٷزەگە اسىرۋدا ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك كٶزقاراس تۋعىزىپ جٷرگەن كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – كيريلل قارپٸندە جازىلعان جازبا ەدەبيەتتەرٸمٸزدٸ جوعالتىپ الامىز با دەگەن قاۋٸپ. قازٸرگٸ كومپيۋتەرلٸك تەحنيكانىڭ دامىعان زامانىندا بۇل مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن تابۋ كٶپ قيىندىققا تٷسپەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ارينە, كٸتاپ تٷرٸندە قايتا شىعارۋ سيياقتى شىعىندارى بولۋى مٷمكٸن, ال ەلەكتروندى نۇسقادا ەدەبيەتتەردٸ, جازبا مۇرالارىمىزدى ساقتاپ قالۋعا مٷمكٸندٸك ەبدەن بار. مۇنى اۆتوماتتى اۋدارىم جاساۋ ٸسٸ دەپ اتايدى. مۇنداي امال-ەرەكەتتٸ جٷزەگە اسىرۋشى باعدارلامانى «كونۆەرتەر» دەپ اتايدى. كەيدە ورىسشا «پەرەكوديروۆچيك» تە قولدانادى.
كيريلل قارپٸندەگٸ مەتٸندەردٸ لاتىن قارپٸنە اۆتوماتتى اۋدارىم جاسايتىن كونۆەرتەرلەر ەرٸپتٸڭ ورنىنا ەرٸپتٸ اۋىستىرا سالمايدى. ەگەر ولاي ەتسەك, قانشاما كٶلەمدٸ ەدەبيەتتەرٸمٸز ەملە ەرەجەلەرٸ ەسكەرٸلمەگەن قاتە ورفوگراممالانادى. قازٸرگٸ ينتەرنەت سايتتارىندا جٷرگەن كونۆەرتەر باعدارلامالارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ وسىلاي ەملە ەرەجەلەرٸ ەسكەرٸلمەي جاسالعان دەۋگە بولادى. اۆتوماتتى اۋدارىم جاساۋعا ارنالعان باعدارلاما جاساۋ ول تەك پروگرامميستٸڭ جۇمىسى ەمەس, ول ەملە ەرەجەلەرٸن جٸتٸ قاداعالاپ وتىرعان لينگۆيستەردٸڭ دە جۇمىسى ەكەندٸگٸن ايتۋ قاجەت. لينگۆيستەردٸڭ قاداعالۋىنسىز اۆتوماتتى اۋدارىم جاسايتىن كومپيۋتەرلٸك باعدارلاما مەتٸندەردٸ دۇرىس كٶشٸرٸم جاساي المايدى. وسى مەسەلەنٸ سەتتٸ شەشۋ ٷشٸن قولدانبالى لينگۆيستيكا بٶلٸمٸ ەلٸپبي بەكٸتۋ پروتسەسٸ كەزەڭٸندە ەر جىلدارى ەلٸپبي نۇسقالارىنا سەيكەس كونۆەرتەرلاردى جاساپ وتىرۋدى مٸندەت ەتٸپ قويىپ وتىر. 2017 جىلى اپوستروفپەن جاسالعان كومپيۋتەرلٸك باعدارلامانى جاساعان بولاتىن. 2018-دە سوڭعى اكۋتقا نەگٸزدەلگەن جاڭا ەلٸپبيمەن قايتا جاسادى. بۇل ورايدا كونۆەرتەر جاساۋشى باعدارلاماشىعا تٸلشٸلەر تارىپىنان مىناداي لينگۆيستيكالىق نۇسقاۋلىق (پروگرامماعا ارنالعان ەملە) دايىندالادى.
بٸرٸنشٸ قادام. كومپيۋتەرلٸك باعدارلاما ٷشٸن ەڭ الدىمەن كيريلل جەنە سوعان سەيكەس لاتىنشا تاڭبالارى كٶرسەتٸلگەن كەستە 1 بەرٸلەدٸ.
جوعارىداعى سۋرەتتە قازاق تٸلٸندەگٸ 32 ەرٸپ بەرٸلگەن, ھ جەنە ح ەرٸپتەرٸ بٸر تاڭبامەن تاڭبالانادى – Hh. سول سيياقتى ەلٸپبيدە كيريلدەگٸ ي جەنە ي ەرٸپتەرٸ لاتىندا بٸر عانا ٸ ەرپٸمەن تاڭبالانعان. كەستەدە كيريلدەگٸ جالپى سانى – 34 ەرٸپ تۇر. كيريلدەگٸ يويو, تستس, شششش, , , ەە, يۋيۋ, يايا ەرٸپتەرٸ تاڭبالانباعان. جوعارىداعى 34 ەرٸپكە وسى 8 ەرٸپتٸ قوسساق, كيريلدەگٸ 42 ەرٸپ بولادى.
ش جەنە چ ەرٸپتەرٸ ديگرافتارمەن بەرٸلگەن – ش- Sh; Ch – چ.
مەتٸندە اۆتوماتتى تٷردە كيريلدەن لاتىنعا اۋىستىرۋ ٷشٸن كيريلدەگٸ بارلىق 42 ەرٸپتٸڭ قالاي تاڭبالاناتىنى تۋرالى نۇسقاۋلىق (ەملە) بەرٸلۋ كەرەك. سول ٷشٸن ەلٸپبيدە تاڭبالانباعان ەرٸپتەردٸ لاتىندا قالاي تاڭبالاناتىنى تۋرالى دا پروگرامماعا ارنالعان ەملە جاسالادى. پروگرامماعا ارنالعان ەملە دايىنداۋ ورفوگرافييالىق ەملە ەرەجەلەرٸنە سٷيەنەدٸ [1]. بٸزدٸڭ كونۆەرتور قازٸرگٸ ورفوگرافييالىق توپتىڭ جاساعان ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ سوڭعى ٷلگٸسٸن باسشىلىققا الادى.
ەكٸنشٸ قادام. جوعارىدا بەرٸلگەن لاتىنعا نەگٸزدەلگەن ۇلتتىق ەلٸپبيدەن باسقا بۇل ەلٸپبيگە ەنبەگەن 8 ەرٸپتٸڭ قالاي تاڭبالاناتى تۋرالى نۇسقاۋلىق كەستە 2 دايىندالادى.
كەستە 2 – ۇلتتىق ەلٸپبيگە ەنبەگەن 8 ەرٸپتٸڭ ورفوگراممالانۋى
يويو - ەە
تستس - S
پيتستسا, نيتستسا دەگەن ەكٸ سٶزدە عانا - ts
شششش - كٸرمە سٶزدەردە - sh
ال قازاقتىڭ بايىرعى سٶزدەرٸندە, اششى, تۇششى - shsh
ەە - ەە
يۋيۋ - ɪý
يايا - ɪa
كەستەدەن كٶرٸنٸپ تۇرعانداي, ەلٸپبيدە جوق , ەرٸپتەرٸ لاتىن قارٸپتٸ قازاق مەتٸندەرٸندە تاڭبالانبايتىن بولادى. پروگرامما جٸڭٸشكەلٸك جەنە ايىرۋ (جۋان) بەلگٸلەرٸن جوعارىداعى نۇسقاۋلىق كەستەگە سەيكەس اۆتوماتتى تٷردە الىپ تاستاپ وتىرادى.
ە جەنە يو ەرپٸ بار سٶزدەر تٷگەلٸمەن ە تاڭباسىنا اۋىستىرىلادى.
يۋ ەرپٸ – ɪý بولىپ, سول سيياقتى يا ەرپٸ – ɪa بولىپ ەكٸ ەرٸپپەن تاڭبالاناتىندىعى ورفوگرافييالىق ەملە ەرەجەلەرٸندە بەكٸتٸلٸپ وتىر. وسى رەتتە پروگرامما دا وسى نۇسقاۋلىق كەستەگە سەيكەس مەتٸندە كەزدەسكەن يا, يۋ ەرٸپتەرٸن ەكٸ تاڭبامەن اۋدارىم جاسايتىن بولادى.
قازاق تٸلٸندە تس ەرپٸ تەك قانا كٸرمە سٶزدەردە, تەرميندەردە عانا كەزدەسەدٸ. بۇل ەرٸپ ۇلتتىق ەلٸپبيگە ەنگٸزٸلمەگەن. الايدا بۇل ەرٸپ تەرميندەردە كەزدەسەتٸندٸكتەن, ورفوگرافييالىق ەملە جاساۋشىلار ونى قالايدا تاڭبالاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ەلٸپبيدەگٸ S ەرپٸمەن بەرۋدٸ جٶن ساناپ وتىر. قازاق تٸلٸندە تەرمين رەتٸندە قولدانىسقا ەنٸپ كەتكەن پيتستسا, نيتستسا سٶزدەرٸندە تس ەرپٸ ەكٸ رەت كەزدەسەتٸندٸكتەن, مۇنداي جاعدايدا ts ديگرافىمەن بەرۋ كٶرسەتٸلەدٸ. ال قالعان جاعدايلاردىڭ بارلىعىندا تس ەرپٸ بٸر عانا S-مەن تاڭبالانادى. وسى ورفوگرافييالىق ەملەگەن سەيكەس, جوعارىداعى كەستەدەگٸ نۇسقاۋلىقتا كٶرسەتٸلگەندە, كونۆەرتەر باعدارلاماسى پيتستسا جەنە نيتستسا سٶزدەرٸنەن باسقا مەتٸندە كەزدەسەتٸن تس ەرپٸ بار سٶزدەردە ونى S-عا كٶشٸرەدٸ. پروگرامماعا پيتستسا جەنە نيتستسا سٶزدەرٸ قالىس جاعداي (يسكليۋچەنيە) رەتٸندە كٶرسەتٸلەدٸ.
ەملە ەرەجەلەرٸن جاساۋ كەزەڭٸندە ماماندار تس ەرپٸن سٶز باسىندا بٸر S-مەن, سٶز ورتاسىندا ديگراف (ts ) ەتٸپ (قوس ەرٸپپەن) تاڭبالاۋدى دا جوسپارلاعان بولاتىن. بٸراق بۇل كەيٸن ٶزگەرتٸلگەندٸكتەن, بٸزدٸڭ پروگرامماعا دا سوعان سەيكەس ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلدٸ.
شش ەرپٸ قازاق تٸلٸنٸڭ بايىرعى سٶزدەرٸندە تەك اششى, تۇششى سٶزدەرٸندە عانا قولدانىلادى. ال نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸنەن ەنگەن كٸرمە سٶزدەردە كەزدەسەدٸ. ەملە جاساۋشى تٸلشٸ-ماماندار اششى, تۇششى سٶزدەرٸندە شش-نى ەكٸ قوسارلاما ديگرافپەن (shsh) بەرۋدٸ, ال كٸرمە سٶزدەردە بٸر عانا ديگرافپەن (sh) بەرۋدٸ شەشٸپ وتىر.
بۇل جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعى نەگٸزٸنەن ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەردٸ تاڭبالاۋعا قاجەتتٸ نۇسقاۋلىقتار بولىپ تابىلادى. ياعني كەستەگە سالىنعان تاڭبالار ارقىلى پروگرامما كيريل قارٸپتەرٸن لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرىپ شىعادى.
ٷشٸنشٸ قادام. مەتٸندە اۆتوماتتى اۋدارىم جاساۋدا جوعارىدا ايتىلعاندان باسقا دا پروگرامماعا ارنالعان ەملە ەرەجەلەرٸن جاساۋ قاجەت. سولاردىڭ بٸرٸ – تاراتىپ جازۋ شەشٸلٸپ وتىرعان يا جەنە يۋ ەرٸپتەرٸنە قاتىستى.
قازاق تٸلٸندە يا, يۋ (يا, يۋ (يۇۋ) تٶل ەرٸپتەرٸ بولماسا دا, كەزٸندە كيريلل قارپٸنٸڭ ەنۋٸمەن بٸرگە, بٸر ەرٸپپەن تاڭبالانعان بولاتىن. قازٸر لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋدە بۇل ەرٸپتەر ەكٸگە اجىراتىلىپ تاڭبالاناتىن بولعاندىقتان, وسى ەكٸ ەرٸپ كەزدەسەتٸن كەيبٸر سٶزدەردٸ اۆتوماتتى تٷردە لاتىنعا اۋىستىرۋدا مىناداي جاعدايلاردى ەسكەرۋ كەرەك بولادى. مەسەلەن, بۇل ەكٸ ەرٸپتٸڭ قۇرامىندا دا ي ەرپٸ بار جەنە قازاق تٸلٸندە وسى يا, يۋ ەرٸپتەرٸنٸڭ الدىنان ي ەرپٸ جازىلاتىن سٶزدەر بار. ەگەر يا, يۋ ەرٸپتەرٸن يا – ɪa, يۋ – ɪŷ دەپ تاراتىپ جازاتىن بولسا, مۇنداي سٶزدەردە ەكٸ ي (ɪ) ەرپٸ قاتار كەلٸپ قالادى. مۇنداي جاعدايدا ورفوگرافيست-ماماندار ەملەدە بٸر ي-دٸ عانا قالدىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. وسىعان سەيكەس پروگرامماعا مىناداي ەرەجە بەرٸلەدٸ:
«ەگەر كيريلل قارپٸندەگٸ مەتٸندەردە يا ەرپٸ بار سٶزدەردٸڭ الدىندا ي ەرپٸ كەزدەسسە, لاتىن قارپٸنە اۋىستىرعاندا بٸر عانا ي (ɪ) تاڭبالانادى».
مىسالى: قييال. ەگەر بٸز وسى سٶزدٸ اۆتوماتتى تٷردە لاتىنعا اۋدارىم جاسايتىن بولساق, qɪɪal بولىپ ورفوگراممالانعان بولار ەدٸ. مۇنداي سٶزدەردە ي (ɪ) ەرپٸن ەكٸ رەت جازۋدىڭ قاجەتٸ بولمايدى. بۇل سٶزدٸڭ دۇرىس لاتىنشا تاڭبالانۋ نۇسقاسى qɪal بولادى. وسى سيياقتى ييا ەرٸپتەرٸمەن كەلگەن سٶزدەردٸڭ بارلىعىن كونۆەرتور ɪa ەتٸپ تاڭبالايتىن بولادى.
وسى سيياقتى يۋ ەرپٸنە قاتىستى مىناداي ەرەجە-نۇسقاۋلىق بەرٸلەدٸ:
«ەگەر كيريلل قارپٸندەگٸ مەتٸندەردە يۋ ەرپٸ بار سٶزدەردٸڭ الدىندا ي ەرپٸ كەزدەسسە, لاتىن قارپٸنە اۋىستىرعاندا بٸر عانا ي (ɪ) تاڭبالانادى».
مىسالى: قييۋ. ەگەر بٸز وسى سٶزدٸ اۆتوماتتى تٷردە لاتىنعا اۋدارىم جاسايتىن بولساق, qɪɪŷ بولىپ ورفوگراممالانعان بولار ەدٸ. مۇنداي سٶزدەردە ي (ɪ) ەرپٸن ەكٸ رەت جازۋدىڭ قاجەتٸ بولمايدى. بۇل سٶزدٸڭ دۇرىس لاتىنشا تاڭبالانۋ نۇسقاسى qɪŷ بولادى. وسى سيياقتى ييۋ ەرٸپتەرٸمەن كەلگەن سٶزدەردٸڭ بارلىعىن كونۆەرتور ɪŷ ەتٸپ تاڭبالايتىن بولادى.
پروگرامما ەزٸرلەمەسٸ Visual Studio 2017 ورتاسىندا, پروگراممالاۋدىڭ C# تٸلٸندە جاسالدى. بۇل پروگرامما لاتىنعا كٶشٸرۋدٸڭ 2-شٸ مەرتە جاسالعان نۇسقاسى بولىپ تابىلادى. كيريلل قارٸپتەرٸنەن لاتىن قارپٸنە اۆتوماتتى اۋدارىم جاساۋدا DIC سٶزدٸگٸ جاسالدى. مۇندا كيريلل قارپٸندەگٸ ەربٸر ەرٸپتٸڭ لاتىن بالاماسى ەكٸنشٸ كەستەدە سەيكەسەتەندٸرٸلٸپ بەرٸلەدٸ.
پروگرامما الگوريتمٸ تٶمەندەگٸشە جۇمىس جاسايدى. ەنگٸزٸلگەن مەتٸن الدىمەن سٶيلەمدەرگە بٶلٸنەدٸ, سودان كەيٸن سٶيلەمدەر سٶزدەرگە, ەڭ سوڭىنان سٶزدەر ەرٸپتەرگە بٶلٸنەدٸ. وسىدان كەيٸن ەربٸر ەرٸپ لاتىنداعى سەيكەس قارٸپپەن اۋىستىرىلادى. پروگرامما الگوريتمٸ كەلەشەكتە اۋىستىرۋ ەرەجەلەرٸ بويىنشا جەتٸلدٸرٸلەدٸ.
پروگراممانى ەنگٸزەر كەزدە ەكٸ تەرەزەسٸ بار مەتٸن ەنگٸزۋ ەكرانى اشىلادى. سۋرەت 1.
سۋرەت 1 – كيريلل قارپٸنەن اۆتوماتتى اۋدارىم جاسايتىن كومپيۋتەرلٸك باعدارلاما تەرەزەسٸ
جوعارعى تەرەزەگە لاتىنعا كٶشٸرٸلۋگە تيٸستٸ كيريلل قارٸپتٸ قازاق مەتٸنٸ ەنگٸزٸلەدٸ. سودان سوڭ «ستارت» تٷيمەشەسٸ باسىلادى. وسى كەزدە استىڭعى تەرەزەدەن لاتىن ق ارٸپتٸ قازاق مەتٸنٸ شىعادى. سۋرەت 2.
سۋرەت 2 – لاتىنعا كٶشٸرۋ پروگرامماسى
بۇل باعدارلاما v1.0 پروگرامماسىنىڭ بٸرٸنشٸ نۇسقاسى بولىپ تابىلادى. كەلەشەكتە قازاق تٸلٸندەگٸ ەملە ەرەجەلەرٸنە سەيكەس جەتٸلدٸرٸلەدٸ, سونىمەن قاتار وسى باعدارلاما بويىنشا كٶلەمدٸ فايلداردى سالۋ مەن كٶشٸرۋدٸڭ باعدارلامالارى جاسالادى.
سونىمەن تٸلتانۋشى مەن باعدارلاماشىنىڭ بٸرلەسكەن جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸندە سوڭعى اكۋت ەلٸپبيٸمەن سوڭعى (قازٸرگٸ) جاسالىپ جاتقان ەملە-ەرەجەلەرٸ نەگٸزگە الىنعان كيريلل قارپٸندەگٸ قازاق مەتٸندەردٸ اۆتوماتتى تٷردە لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىراتىن IT-قوسىمشا جاسالدى. باعدارلاما ينستيتۋتتىڭ لاتىن بويىنشا جوسپارلارىن جٷزەگە اسىرۋعا ٶز سەپتٸگٸن تيگٸزۋدە.
ا.ە. جاڭابەكوۆا
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى
قولدانبالى لينگۆيستيكا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ف.ع.د.
ق. قويباعاروۆ
پروگرامميست
ارنايى ۇلت پورتالى ٷشٸن
