Elimizde latyn qarpine kóshý máselesi keiinge jiyrma jyl boiy aitylyp keledi, sońǵy jylda qyzý talqylanyp jatyr. Bul másele buǵan deiin de neshe márte kóterilgen, biraq usynys kúiinde qaldy. Osy joly bilik resmi baǵdarlama qabyldap, ony 2025 jylǵa deiin oryndaimyz dep sheshti. «Latyn qarpine kóshý – qazaq tilin damytý men jańǵyrtýdaǵy ishki qajettilik. Bul úderis jaqsy daiyndyqty jáne oilastyrylyp júrgizýdi qajet etedi. Osy oraida, XX ǵasyrda kirillitsa negizinde qazaq tilindegi ádebi jáne ǵylymi muralardyń aýqymdy qory ázirlengenin este saqtaǵanymyz jón. Eń mańyzdysy, qazaqstandyqtardyń bolashaq urpaǵyna arnalǵan halyqtyń osynaý qazynasy joǵalyp ketken joq. Biz qazaq tilin latyn qarpine kóshirý jóninde memlekettik komissiia quramyz» dedi Elbasy Nursultan Nazarbaev. Qazir halyq Elbasynyń aitqan sózin qoldap, latyn alfavitine kóshýdiń joldaryn qarastyryp jatyr.
KSRO tusynda qazaq tili úsh alfavit júiesin ótkerdi – 1929 jylǵa deiin arab álipbiin, 1929-1940 jyldar aralyǵynda latyn alfavitin, 1940 jyldan bastap búginge deiin kirill qarpin qoldandy. Ótken ǵasyrdyń 20- jyldarynda RKP(b) (bolshevikterdiń jumysshy-sharýalar partiiasy) bir ortaǵa birikken ártúrli halyqtardy birtutas júiede saýattandyrý maqsatynda Orta Aziiadaǵy ulttardyń jazýyn arab álipbiinen latyn qarpine aýystyrý týraly sheshim qabyldady. Bul protsesti jandandyrý úshin 1926 jyly Ázirbaijan astanasy – Bakýde konferentsiia ótkizildi. Ári qarai keńestendirý, orystandyrý saiasaty júrgizilip, KSRO-daǵy búkil túrki tildes halyqtardyń árqaisysy kirillitsa negizinde ózderiniń alfavitterin jasady. Biz sol jyldary jasalǵan alfavitti qazirge deiin qoldanyp júrmiz.
Ótken ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstanda (ol kezde Qyrǵyz, Qazaq jáne Qazaq KSR dep atalǵan) bolǵan jazý-syzýǵa qatysty ózgerister týraly zertteýler joqtyń qasy. Bir urpaqtyń ǵumyry barysyndaǵy ýaqytta bir alfavitten ekinshi alfavitke ótý qalai júrgizildi, onyń qandai artyqshylyǵy men kemshilikteri boldy, muny eshkim zerttegen joq. Túrki tildi halyqtardyń syrt álemmen aralasýy tek orys tili arqyly jasalyp, minoritarlyq tilder birtindep óshe bastady. Bul protsesti saiasatker Dos Kóshim 365info.kz portalyna bergen suhbatynda: «Men úshin kirillitsa orys kolonializminiń masqara tańbasy siiaqty» dep kórsetedi. Resei bolsa, Qazaqstannyń kirillitsadan latyn qarpine kóshkenin, árine, qalamaidy. Kezinde, 2002 jyly Tatarstan kirillitsadan latyn alfavitine kóshpekshi bolǵanda, Resei biligi buǵan memlekettik tutastyqqa qaýipti dep qarap, zań júzinde tyiym salǵan bolatyn. Osy zań boiynsha Resei Federatsiiasy quramyndaǵy az ulttardyń avtonomiialary basqa alfavitke kóshýge quqyqtary joq. Alaida bul zańnyń burynǵy odaqtas respýblikalarǵa quzyry júrmeidi. Bir eldiń ishindegi til saiasatyn syrtqy saiasatpen aralastyrýǵa bolmaidy. Álem tarihynda kóptegen elder burynǵy metropoliiadan bólinip, ózderiniń saiasi jáne lingvistikalyq táýelsizdigin saqtap qaldy. Mysaly, Norvegiia men Daniia, Ispaniia men Portýgaliia, Serbiia men Horvatiia memleketteri bólingen kezde árqaisysy óz tilderinde, óz alfavitterinde qaldy.
Bul jóninde Memleket basshysy óz sózinde bylai dep máseleniń basyn ashyp berdi: «Latyn qarpine kóshkende biz orys tilinen keteiin degen joqpyz. Alyp-qashpa sózben buny keibireýler, saiasatkerler aitady. Ásirese, orys tilinde. Álipbi – tek qana qazaq tiline bailanysty másele. Ǵylym menen tehnikanyń kózi bolyp otyrǵan, orys tiline kóp aýdarylǵan barlyǵyn ajyratpasaq menińshe, biz baiymaimyz, kedeilenemiz. Sondyqtan bul jaǵynan aita ketý kerek. Bul – úlken másele. Úlken jumys atqarylyp jatyr. Jaqynda men bir-eki nusqasyn qaraityn bolamyn. Osymen shuǵyldanyp júrgen ǵalymdarmen qarap, bir jobaǵa toqtaityn bolamyz», – dedi Elbasy N.Nazarbaev.
KSRO ydyraǵannan keiin burynǵy odaqtas respýblikalardyń kóbi latyn alfavitine kóshti. Grýziia men Armeniianyń atam zamannan qoldanyp kele jatqan ózderiniń ilgek siiaqty qaripteri boldy. Baltyq teńizi jaǵalaýyndaǵy respýblikalar da kirillitsadan bas tartyp, ózderiniń latyn alfavitine tolyqtai kóshti. Keiinnen kirillitsany qoldanyp júrgen Ázirbaijan, Ózbekstan, Túrkimenstan respýblikalary latynǵa kóshti. Búgingi kúnge deiin kirill qarpin qoldanatyn TMD elderi ishindegi bizden basqa, Belarýs, Tájikstan jáne Mońǵoliia. Belarýs slavian halyqtaryna jatady, biz túrki tildimiz, tájikter parsy tilinde sóileidi. Mońǵoldyń jóni bir bólek. Belarýs pen Qazaqstannyń qazirgi kezdegi ustanymy belgili, al endi Tájikstan men Mońǵoliiadaǵy jazý-syzý jaǵdaiy qalai degen suraqqa keleiik.
Basqa da postkeńestik elderdegi siiaqty Tájikstandaǵy hat taný máselesi saiasatpen tyǵyz bailanysty. Elde latyn alfavitine kóshýdi kórshi Ózbekstanmen jáne batys álemimen yntymaqtastyqty jaqtaityndar qoldaidy. Iranmen odaqtas bolýdy qalaityn, tájik pen irandyqtardyń ulttyq muralary bir dep sanaityn dini islamshylar parsy alfavitin nasihattaidy. Reseiden qol úzgisi kelmeitin úshinshi jaq qazir qoldanyp júrgen kirillitsanyń qala bergenin durys kóredi.
Osy óńirge kelgen islamnyń yqpaly nátijesinde, tájik alfaviti 1900 jyldary arab álipbii negizinde jasaldy. Ol kezderde tájik tili jeke til emes, parsynyń dialektisi bolyp sanaldy. Keńes úkimeti ornaǵannan keiin 1928 jyly túrki ǵalymdarynyń jumystary negizinde jasalǵan latyn alfavitine kóshti. Osydan bastap, tájik tili paida boldy. 40-jyldardyń basynda Orta Aziiadaǵy basqa respýblikalar siiaqty bular da kirillitsaǵa kóshti. Tájikstan táýelsizdik alǵannan keiin tájik tili men parsy tili qatar memlekettik til boldy. Elde arabsha hat taný bastaldy. 1999 jyly parsy tili yǵysyp, memlekettik til mártebesinen aiyryldy, biraq kirill qarpin qoldaný toqtalǵan joq. Tájikstanda balalardy qazirge deiin osy alfavitpen oqytady.
Mońǵoliianyń jazba tarihy XII – XIII ǵasyrdan bastalady. Ol kezdegi jazý-syzýǵa mońǵoldar ońnan solǵa qarai jazylatyn arab álipbiin qodanǵan. Qazirgi kezde mońǵol tiliniń eki jazba túri bar. Birinshisi –joǵarydan tómen qarai tiginen jazylatyn mońǵol alfaviti, ekinshisi – kirillitsa. Tiginen jazý alfaviti únemi saýda kelisimderin jasaý barysynda Qytai jaǵynan kelgen siiaqty. Qytaidyń tyiym salynǵan qalasyndaǵy qaqpada manchjýr tilinde mońǵol qaripterimen jazylǵan sózder qazirge deiin saqtalǵan. Sonymen qatar mońǵoldar Iýan dinastiiasyna baǵynyshty Tibettiń Pagba-lama býdda monahy qurastyrǵan kvadrat alfavitin de paidalanǵan. Koreilerdiń hangyl alfaviti osy Pagbanyń negizinde paida bolǵan eken. Iýan dinastiiasy 1368 jyly qulaǵannan keiin mońǵoldar Pagba jazýyn qoldanbaityn boldy.
Osylaisha, 600 jyl qoldanysta bolǵan mońǵol alfaviti 1921 jyly Mońǵoliiaǵa kelgen revoliýtsiiamen joiyldy, 1924 jyly munda sotsialistik bilik ornady. Keńes úkimeti bulardy da aldymen, latyn alfavitine kóshirip, artynan kirillitsaǵa aýysýǵa yqpal jasady. 30-jyldardyń basynda eldegi oppozitsiia mońǵol qarpin saqtap qalý úshin kúresip, biraz ýaqyt ustap turǵan eken, biraq Máskeý jaqtan qysym kórsetilip, olar bas saýǵalap qashýǵa májbúr bolǵan. Mońǵoldar kirillitsaǵa 1946 jyly kóshti, qazirge deiin osyndai eki túrli jazýdan olar zardap shegýde. Mońǵol alfaviti Qytaidaǵy Ishki Mońǵoliiada keńinen qoldanylady, al kirillitsa Mońǵoliianyń aýmaǵynda júredi. Japondyqtardyń aitýynsha, mońǵol tili grammatika jaǵynan japon tiline jaqyn eken, sondyqtan kirillitsamen jazý olarǵa tym aýyr kórinedi.
1950-jyldardyń aiaǵynda kirillitsany Ishki Mońǵoliiaǵa engizbekshi bolǵan qozǵalystar eshqandai nátije bergen joq. Oǵan sol jyldary keńes-qytai arasyndaǵy saiasi shielenis kedergi boldy. 1980-jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy qaita qurý dáýiri tusynda Mońǵol Halyq Respýblikasynda ulttyq dástúrlerdi qalpyna keltirý qozǵalystary bastaldy. Ulttyq dástúrdiń simvoly mońǵol alfaviti boldy. Osy kezderde kirillitsadan shyǵyp, mońǵol qaripterin qalpyna keltirý týraly uran tastaldy. 1992 jyldyń qyrkúieginen bastap, mektepke jańa barǵan balalar mońǵol áripterin oqi bastady. Alaida bul balalar úshinshi synypqa kelgende qaitadan kóldeneń jazylatyn kirilitsaǵa aýystyryldy. Onyń sebebi – himiialyq formýlalar tik jazýmen qabyspady, eń bastysy, ekonomikasy turalap, óte qiyn jaǵdaida otyrǵan elge tik jazýdy oqytatyn muǵalimder tabý, jańa oqýlyqtar shyǵarý óte qiynǵa tústi. Sóitip, shekaranyń eki jaǵyna bólingen mońǵoldar qazirge deiin eki jazýdy – biri – eski mońǵol alfavitin, ekinshisi – kirillitsany qoldanady. Tilderi bir, jazýlary eki túrli. Buryn Mońǵoliiamen tyǵyz bailanys jasap, mońǵol alfavitin qoldanatyn býriattar da qazir bulardan alystap bara jatyr. Osyndai jaǵdai áli de ózgerissiz qala beretin siiaqty.
Osyndai jaǵdailardy jazý-syzýdy paidalana otyryp, yqpal etýmen bailanystyrýǵa bolady. Eger oi júgirtip qarasaq, latyn, kirill, arab jazýlary, úndi devanagarlary nemese qytaidyń ieroglifteri bir jaǵynan belgili bir ortaǵa mádeni, dini yqpal etýdi bildiredi. Demek, jazý mádenietine qatysty máseleniń de saiasi yqpaly bar.
Qaiyrjan TÓREJAN,
"Aiqyn" gazeti
.jpg)