ەلٸمٸزدە لاتىن قارپٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸ كەيٸنگە جيىرما جىل بويى ايتىلىپ كەلەدٸ, سوڭعى جىلدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. بۇل مەسەلە بۇعان دەيٸن دە نەشە مەرتە كٶتەرٸلگەن, بٸراق ۇسىنىس كٷيٸندە قالدى. وسى جولى بيلٸك رەسمي باعدارلاما قابىلداپ, ونى 2025 جىلعا دەيٸن ورىندايمىز دەپ شەشتٸ. «لاتىن قارپٸنە كٶشۋ – قازاق تٸلٸن دامىتۋ مەن جاڭعىرتۋداعى ٸشكٸ قاجەتتٸلٸك. بۇل ٷدەرٸس جاقسى دايىندىقتى جەنە ويلاستىرىلىپ جٷرگٸزۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. وسى ورايدا, XX عاسىردا كيريلليتسا نەگٸزٸندە قازاق تٸلٸندەگٸ ەدەبي جەنە عىلىمي مۇرالاردىڭ اۋقىمدى قورى ەزٸرلەنگەنٸن ەستە ساقتاعانىمىز جٶن. ەڭ ماڭىزدىسى, قازاقستاندىقتاردىڭ بولاشاق ۇرپاعىنا ارنالعان حالىقتىڭ وسىناۋ قازىناسى جوعالىپ كەتكەن جوق. بٸز قازاق تٸلٸن لاتىن قارپٸنە كٶشٸرۋ جٶنٸندە مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرامىز» دەدٸ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازٸر حالىق ەلباسىنىڭ ايتقان سٶزٸن قولداپ, لاتىن الفاۆيتٸنە كٶشۋدٸڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر.
كسرو تۇسىندا قازاق تٸلٸ ٷش الفاۆيت جٷيەسٸن ٶتكەردٸ – 1929 جىلعا دەيٸن اراب ەلٸپبيٸن, 1929-1940 جىلدار ارالىعىندا لاتىن الفاۆيتٸن, 1940 جىلدان باستاپ بٷگٸنگە دەيٸن كيريلل قارپٸن قولداندى. ٶتكەن عاسىردىڭ 20- جىلدارىندا ركپ(ب) (بولشەۆيكتەردٸڭ جۇمىسشى-شارۋالار پارتيياسى) بٸر ورتاعا بٸرٸككەن ەرتٷرلٸ حالىقتاردى بٸرتۇتاس جٷيەدە ساۋاتتاندىرۋ ماقساتىندا ورتا ازيياداعى ۇلتتاردىڭ جازۋىن اراب ەلٸپبيٸنەن لاتىن قارپٸنە اۋىستىرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. بۇل پروتسەستٸ جانداندىرۋ ٷشٸن 1926 جىلى ەزٸربايجان استاناسى – باكۋدە كونفەرەنتسييا ٶتكٸزٸلدٸ. ەرٸ قاراي كەڭەستەندٸرۋ, ورىستاندىرۋ ساياساتى جٷرگٸزٸلٸپ, كسرو-داعى بٷكٸل تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ ەرقايسىسى كيريلليتسا نەگٸزٸندە ٶزدەرٸنٸڭ الفاۆيتتەرٸن جاسادى. بٸز سول جىلدارى جاسالعان الفاۆيتتٸ قازٸرگە دەيٸن قولدانىپ جٷرمٸز.
ٶتكەن عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستاندا (ول كەزدە قىرعىز, قازاق جەنە قازاق كسر دەپ اتالعان) بولعان جازۋ-سىزۋعا قاتىستى ٶزگەرٸستەر تۋرالى زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى. بٸر ۇرپاقتىڭ عۇمىرى بارىسىنداعى ۋاقىتتا بٸر الفاۆيتتەن ەكٸنشٸ الفاۆيتكە ٶتۋ قالاي جٷرگٸزٸلدٸ, ونىڭ قانداي ارتىقشىلىعى مەن كەمشٸلٸكتەرٸ بولدى, مۇنى ەشكٸم زەرتتەگەن جوق. تٷركٸ تٸلدٸ حالىقتاردىڭ سىرت ەلەممەن ارالاسۋى تەك ورىس تٸلٸ ارقىلى جاسالىپ, مينوريتارلىق تٸلدەر بٸرتٸندەپ ٶشە باستادى. بۇل پروتسەستٸ ساياساتكەر دوس كٶشٸم 365info.kz پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «مەن ٷشٸن كيريلليتسا ورىس كولونياليزمٸنٸڭ ماسقارا تاڭباسى سيياقتى» دەپ كٶرسەتەدٸ. رەسەي بولسا, قازاقستاننىڭ كيريلليتسادان لاتىن قارپٸنە كٶشكەنٸن, ەرينە, قالامايدى. كەزٸندە, 2002 جىلى تاتارستان كيريلليتسادان لاتىن الفاۆيتٸنە كٶشپەكشٸ بولعاندا, رەسەي بيلٸگٸ بۇعان مەملەكەتتٸك تۇتاستىققا قاۋٸپتٸ دەپ قاراپ, زاڭ جٷزٸندە تىيىم سالعان بولاتىن. وسى زاڭ بويىنشا رەسەي فەدەراتسيياسى قۇرامىنداعى از ۇلتتاردىڭ اۆتونومييالارى باسقا الفاۆيتكە كٶشۋگە قۇقىقتارى جوق. الايدا بۇل زاڭنىڭ بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارعا قۇزىرى جٷرمەيدٸ. بٸر ەلدٸڭ ٸشٸندەگٸ تٸل ساياساتىن سىرتقى ساياساتپەن ارالاستىرۋعا بولمايدى. ەلەم تاريحىندا كٶپتەگەن ەلدەر بۇرىنعى مەتروپولييادان بٶلٸنٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ ساياسي جەنە لينگۆيستيكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸن ساقتاپ قالدى. مىسالى, نورۆەگييا مەن دانييا, يسپانييا مەن پورتۋگالييا, سەربييا مەن حورۆاتييا مەملەكەتتەرٸ بٶلٸنگەن كەزدە ەرقايسىسى ٶز تٸلدەرٸندە, ٶز الفاۆيتتەرٸندە قالدى.
بۇل جٶنٸندە مەملەكەت باسشىسى ٶز سٶزٸندە بىلاي دەپ مەسەلەنٸڭ باسىن اشىپ بەردٸ: «لاتىن قارپٸنە كٶشكەندە بٸز ورىس تٸلٸنەن كەتەيٸن دەگەن جوقپىز. الىپ-قاشپا سٶزبەن بۇنى كەيبٸرەۋلەر, ساياساتكەرلەر ايتادى. ەسٸرەسە, ورىس تٸلٸندە. ەلٸپبي – تەك قانا قازاق تٸلٸنە بايلانىستى مەسەلە. عىلىم مەنەن تەحنيكانىڭ كٶزٸ بولىپ وتىرعان, ورىس تٸلٸنە كٶپ اۋدارىلعان بارلىعىن اجىراتپاساق مەنٸڭشە, بٸز بايىمايمىز, كەدەيلەنەمٸز. سوندىقتان بۇل جاعىنان ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل – ٷلكەن مەسەلە. ٷلكەن جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. جاقىندا مەن بٸر-ەكٸ نۇسقاسىن قارايتىن بولامىن. وسىمەن شۇعىلدانىپ جٷرگەن عالىمدارمەن قاراپ, بٸر جوباعا توقتايتىن بولامىز», – دەدٸ ەلباسى ن.نازارباەۆ.
كسرو ىدىراعاننان كەيٸن بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ كٶبٸ لاتىن الفاۆيتٸنە كٶشتٸ. گرۋزييا مەن ارمەنييانىڭ اتام زاماننان قولدانىپ كەلە جاتقان ٶزدەرٸنٸڭ ٸلگەك سيياقتى قارٸپتەرٸ بولدى. بالتىق تەڭٸزٸ جاعالاۋىنداعى رەسپۋبليكالار دا كيريلليتسادان باس تارتىپ, ٶزدەرٸنٸڭ لاتىن الفاۆيتٸنە تولىقتاي كٶشتٸ. كەيٸننەن كيريلليتسانى قولدانىپ جٷرگەن ەزٸربايجان, ٶزبەكستان, تٷركٸمەنستان رەسپۋبليكالارى لاتىنعا كٶشتٸ. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن كيريلل قارپٸن قولداناتىن تمد ەلدەرٸ ٸشٸندەگٸ بٸزدەن باسقا, بەلارۋس, تەجٸكستان جەنە موڭعولييا. بەلارۋس سلاۆيان حالىقتارىنا جاتادى, بٸز تٷركٸ تٸلدٸمٸز, تەجٸكتەر پارسى تٸلٸندە سٶيلەيدٸ. موڭعولدىڭ جٶنٸ بٸر بٶلەك. بەلارۋس پەن قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ كەزدەگٸ ۇستانىمى بەلگٸلٸ, ال ەندٸ تەجٸكستان مەن موڭعوليياداعى جازۋ-سىزۋ جاعدايى قالاي دەگەن سۇراققا كەلەيٸك.
باسقا دا پوستكەڭەستٸك ەلدەردەگٸ سيياقتى تەجٸكستانداعى حات تانۋ مەسەلەسٸ ساياساتپەن تىعىز بايلانىستى. ەلدە لاتىن الفاۆيتٸنە كٶشۋدٸ كٶرشٸ ٶزبەكستانمەن جەنە باتىس ەلەمٸمەن ىنتىماقتاستىقتى جاقتايتىندار قولدايدى. يرانمەن وداقتاس بولۋدى قالايتىن, تەجٸك پەن يراندىقتاردىڭ ۇلتتىق مۇرالارى بٸر دەپ سانايتىن دٸني يسلامشىلار پارسى الفاۆيتٸن ناسيحاتتايدى. رەسەيدەن قول ٷزگٸسٸ كەلمەيتٸن ٷشٸنشٸ جاق قازٸر قولدانىپ جٷرگەن كيريلليتسانىڭ قالا بەرگەنٸن دۇرىس كٶرەدٸ.
وسى ٶڭٸرگە كەلگەن يسلامنىڭ ىقپالى نەتيجەسٸندە, تەجٸك الفاۆيتٸ 1900 جىلدارى اراب ەلٸپبيٸ نەگٸزٸندە جاسالدى. ول كەزدەردە تەجٸك تٸلٸ جەكە تٸل ەمەس, پارسىنىڭ ديالەكتٸسٸ بولىپ سانالدى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن 1928 جىلى تٷركٸ عالىمدارىنىڭ جۇمىستارى نەگٸزٸندە جاسالعان لاتىن الفاۆيتٸنە كٶشتٸ. وسىدان باستاپ, تەجٸك تٸلٸ پايدا بولدى. 40-جىلداردىڭ باسىندا ورتا ازيياداعى باسقا رەسپۋبليكالار سيياقتى بۇلار دا كيريلليتساعا كٶشتٸ. تەجٸكستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن تەجٸك تٸلٸ مەن پارسى تٸلٸ قاتار مەملەكەتتٸك تٸل بولدى. ەلدە ارابشا حات تانۋ باستالدى. 1999 جىلى پارسى تٸلٸ ىعىسىپ, مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸنەن ايىرىلدى, بٸراق كيريلل قارپٸن قولدانۋ توقتالعان جوق. تەجٸكستاندا بالالاردى قازٸرگە دەيٸن وسى الفاۆيتپەن وقىتادى.
موڭعولييانىڭ جازبا تاريحى XII – XIII عاسىردان باستالادى. ول كەزدەگٸ جازۋ-سىزۋعا موڭعولدار وڭنان سولعا قاراي جازىلاتىن اراب ەلٸپبيٸن قودانعان. قازٸرگٸ كەزدە موڭعول تٸلٸنٸڭ ەكٸ جازبا تٷرٸ بار. بٸرٸنشٸسٸ –جوعارىدان تٶمەن قاراي تٸگٸنەن جازىلاتىن موڭعول الفاۆيتٸ, ەكٸنشٸسٸ – كيريلليتسا. تٸگٸنەن جازۋ الفاۆيتٸ ٷنەمٸ ساۋدا كەلٸسٸمدەرٸن جاساۋ بارىسىندا قىتاي جاعىنان كەلگەن سيياقتى. قىتايدىڭ تىيىم سالىنعان قالاسىنداعى قاقپادا مانچجۋر تٸلٸندە موڭعول قارٸپتەرٸمەن جازىلعان سٶزدەر قازٸرگە دەيٸن ساقتالعان. سونىمەن قاتار موڭعولدار يۋان ديناستيياسىنا باعىنىشتى تيبەتتٸڭ پاگبا-لاما بۋددا موناحى قۇراستىرعان كۆادرات الفاۆيتٸن دە پايدالانعان. كورەيلەردٸڭ حانگىل الفاۆيتٸ وسى پاگبانىڭ نەگٸزٸندە پايدا بولعان ەكەن. يۋان ديناستيياسى 1368 جىلى قۇلاعاننان كەيٸن موڭعولدار پاگبا جازۋىن قولدانبايتىن بولدى.
وسىلايشا, 600 جىل قولدانىستا بولعان موڭعول الفاۆيتٸ 1921 جىلى موڭعوليياعا كەلگەن رەۆوليۋتسييامەن جويىلدى, 1924 جىلى مۇندا سوتسياليستٸك بيلٸك ورنادى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ بۇلاردى دا الدىمەن, لاتىن الفاۆيتٸنە كٶشٸرٸپ, ارتىنان كيريلليتساعا اۋىسۋعا ىقپال جاسادى. 30-جىلداردىڭ باسىندا ەلدەگٸ وپپوزيتسييا موڭعول قارپٸن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن كٷرەسٸپ, بٸراز ۋاقىت ۇستاپ تۇرعان ەكەن, بٸراق مەسكەۋ جاقتان قىسىم كٶرسەتٸلٸپ, ولار باس ساۋعالاپ قاشۋعا مەجبٷر بولعان. موڭعولدار كيريلليتساعا 1946 جىلى كٶشتٸ, قازٸرگە دەيٸن وسىنداي ەكٸ تٷرلٸ جازۋدان ولار زارداپ شەگۋدە. موڭعول الفاۆيتٸ قىتايداعى ٸشكٸ موڭعولييادا كەڭٸنەن قولدانىلادى, ال كيريلليتسا موڭعولييانىڭ اۋماعىندا جٷرەدٸ. جاپوندىقتاردىڭ ايتۋىنشا, موڭعول تٸلٸ گرامماتيكا جاعىنان جاپون تٸلٸنە جاقىن ەكەن, سوندىقتان كيريلليتسامەن جازۋ ولارعا تىم اۋىر كٶرٸنەدٸ.
1950-جىلداردىڭ اياعىندا كيريلليتسانى ٸشكٸ موڭعوليياعا ەنگٸزبەكشٸ بولعان قوزعالىستار ەشقانداي نەتيجە بەرگەن جوق. وعان سول جىلدارى كەڭەس-قىتاي اراسىنداعى ساياسي شيەلەنٸس كەدەرگٸ بولدى. 1980-جىلداردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنداعى قايتا قۇرۋ دەۋٸرٸ تۇسىندا موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق دەستٷرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ قوزعالىستارى باستالدى. ۇلتتىق دەستٷردٸڭ سيمۆولى موڭعول الفاۆيتٸ بولدى. وسى كەزدەردە كيريلليتسادان شىعىپ, موڭعول قارٸپتەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى ۇران تاستالدى. 1992 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنەن باستاپ, مەكتەپكە جاڭا بارعان بالالار موڭعول ەرٸپتەرٸن وقي باستادى. الايدا بۇل بالالار ٷشٸنشٸ سىنىپقا كەلگەندە قايتادان كٶلدەنەڭ جازىلاتىن كيريليتساعا اۋىستىرىلدى. ونىڭ سەبەبٸ – حيمييالىق فورمۋلالار تٸك جازۋمەن قابىسپادى, ەڭ باستىسى, ەكونوميكاسى تۇرالاپ, ٶتە قيىن جاعدايدا وتىرعان ەلگە تٸك جازۋدى وقىتاتىن مۇعالٸمدەر تابۋ, جاڭا وقۋلىقتار شىعارۋ ٶتە قيىنعا تٷستٸ. سٶيتٸپ, شەكارانىڭ ەكٸ جاعىنا بٶلٸنگەن موڭعولدار قازٸرگە دەيٸن ەكٸ جازۋدى – بٸرٸ – ەسكٸ موڭعول الفاۆيتٸن, ەكٸنشٸسٸ – كيريلليتسانى قولدانادى. تٸلدەرٸ بٸر, جازۋلارى ەكٸ تٷرلٸ. بۇرىن موڭعولييامەن تىعىز بايلانىس جاساپ, موڭعول الفاۆيتٸن قولداناتىن بۋرياتتار دا قازٸر بۇلاردان الىستاپ بارا جاتىر. وسىنداي جاعداي ەلٸ دە ٶزگەرٸسسٸز قالا بەرەتٸن سيياقتى.
وسىنداي جاعدايلاردى جازۋ-سىزۋدى پايدالانا وتىرىپ, ىقپال ەتۋمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ەگەر وي جٷگٸرتٸپ قاراساق, لاتىن, كيريلل, اراب جازۋلارى, ٷندٸ دەۆاناگارلارى نەمەسە قىتايدىڭ يەروگليفتەرٸ بٸر جاعىنان بەلگٸلٸ بٸر ورتاعا مەدەني, دٸني ىقپال ەتۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. دەمەك, جازۋ مەدەنيەتٸنە قاتىستى مەسەلەنٸڭ دە ساياسي ىقپالى بار.
قايىرجان تٶرەجان,
"ايقىن" گازەتٸ
.jpg)