1956 jylǵy iiýn aiynyń on biri kúni Muhtar Áýezov óz qolynan «Abai jolyn» maǵan tartý etti. Kitaptyń ishki betine «Kirbińi ketken kóńilden...» dep jazyp berdi.
«Kirbińi ketken kóńilden...» Osy bir sózderde kóp syr bar edi. Onyń syryn ashýdan buryn, Muqańmen qalai tanysyp, qandai qarym qatynasta bolǵanymyzdy qysqa túrde eske alǵan jón siiaqty.
30-jyldardyń bas kezinde men Qazaqtyń Abai atyndaǵy pedagogtik institýtynda oqyp júrdim. 1932 jyldyń ianvar aiynda Muqań bizge sabaq bere bastady. Ol «Qazaq aýyz ádebieti», «SSSR halyqtarynyń ádebieti», «Qyrǵyz ádebieti» degen kýrstar boiynsha lektsiia oqydy. Muqańmen jalpy tanysýym osy kezden bastaldy. Al, bir-birimizben jaqyn, bilise tanysýymyz 1939 jyldyń apreli. Bul kezde men atalǵan institýttyń aspirantýrasynda oqitynmyn. Institýttyń ǵylymi Soveti Muqańdy maǵan ǵylymi jetekshi etip taǵaiyndady. Buǵan men qatty qýandym. Muqań meniń aspirantýrada qalai oqýymdy, bilimdi qalai alý jolyn kórsetip, oqýyma kerekti kitaptardyń (materialdardyń) tizimin jasap berdi. Jáne de juma saiyn ne oqyǵanymdy baqylap, menen esep alyp otyrdy. Arada biraz ýaqyt ótken soń ol aldaǵy kandidattyq dissertatsiiamnyń taqyryby etip «Qobylandy batyr» jyryn alýdy uiǵardy. Bul jyrdy qalai zertteý kerektigin, qandai máselelerdi qarastyrý kerektigin, naqtyly jospar da jasap berdi.
Muqańnyń aitýy boiynsha «Qobylandy batyr» jyrynyń el arasynda qandai nusqalary barlyǵyn anyqtaýǵa kiristim. Bul jyrdyń jurtqa kópten tanysy Marabai aqynnyń aitýyndaǵy nusqasy bolatyn. Meniń qolymdaǵy material sol ǵana.
- Jyrdy tolyq zertteý úshin Marabai varianty azdyq etedi, - dedi bir kúni Muqań. – Jyrdyń tolyq bir nusqasy 1914 jyldar shamasynda Qazanda basylǵan edi. Sony taýyp alý kerek. Altynsarinnyń «Hrestomatiiasyn» qarap shyqshy, onda da «Qobylandydan» kishkentai úzindi bar edi. Jáne de halyq aqyndary men eski jyrlardy jatqa biletin aqyndarmen bailanysqanyń jón. Olardyń da saǵan kerekti kóp material beretini sózsiz. Bul – bir. Ekinshiden, sen epos týraly, epostyq jyrlardyń shyǵý tarihyn, poetikasy jaily ádebietshi, folklorist ǵalymdardyń eńbekterin muqiiat qarastyrýdy basty paryzym dep bil. Ony umytýshy bolma. Bul eńbekterdiń tizimi qolynda ǵoi, odan ne oqyp, ne qoiǵanyńnan árbir aida esep beretin bolasyń.
- Kóbeiip ketti ǵoi, - dedim.
- Páli, neni kóbeiip ketti dep tursyń? Oqityn kitaptardy ma, álde isteitin jumysty ma? Kóp oqysań, kóp bilesiń, jumysty kóp isteseń, maqsatyńa jetesiń. Jalqaý bolsań artta qalasyń, dissertatsiia jaza almaisyń. Muny esińnen shyǵarma.
- Maqul.
Osylai «Qobylandy batyr» jyryn zerttemek bolyp, oǵan kerekti materialdardy jinaý, oqý isine biryńǵai kirisken kezimde, Uly Otan soǵysy bastalyp ketti. Kóppen birge men de Armiia qataryna alynyp, jaýyngerlik sapqa turdym. Maidanǵa aralasa júrip Muqańmen hat arqyly bailanys jasap turdym. (Bizdiń hattarymyzda, kóbinese, ádebiet pen óner jaiy sóz bolatyn edi. Ol hattardyń birazyn men Muqańnyń mýzeiine tapsyrdym).
Soǵystan keiin men Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń Til jáne ádebiet institýtyna qyzmetke ornalastym. Muqań da osy institýtta isteidi eken. Meniń ǵylymi jumysqa kelgenime ol qatty qýandy, «men seniń ǵylymi jetekshińmin, dissertatsiiańdy sapaly etip tezirek bitir» degendi aita bastady. Aityp qana qoiǵan joq, meniń «Qobylandy batyrdy» zertteýime asa kóp kómek kórsetti jáne eńbektiń jazylǵan bólimderin oqyp, óziniń aqyl-keńesin aityp otyrdy. Arada bir jyl ótti, dissertatsiia daiyn boldy. Oǵan Muqań ǵylymi qorytyndy jazyp, eńbekti qorǵaýǵa usyndy. 1947 jylǵy iiýl aiynyń 22 kúni Qazaq ýniversitetiniń ǵylymi sovetinde men dissertatsiiamdy qorǵap shyqtym. Buǵan dissertanttan góri Muqań qatty qýandy.
Sodan bylai Til jáne ádebiet institýtynda Muqańmen birlese kóptegen ǵylymi jumystar júrgize bastadyq. Sóitip júrgen shaqta, Muqańmen aramyzda bir kikiljiń jaǵdai týa qaldy. Meni óziniń et baýyr jaqynyndai, týǵan inisindei jaqsy kóretin, qatty qadirleitin Muqań, 1953 jyldyń aprelinen bylai qarai maǵan qyryn qarap ketti. Ol maǵan degen ókpesi, kóńiliniń kirbińi bar ekenin bildirdi. Biraq, ol kóńilindegi kirbińin ashyp aitpasa da, maǵan renjýli ekenin sezdirdi. Tipti, durystap amandaspaityn, bergen sálemimdi yqylaspen qabyldamaityn boldy.
Munyń sebebi ne edi? Mine, endi osy suraýǵa jáne Muqańnyń «Kirbińi ketken kóńilden» degen sózine keńinen oralaiyq.
1950 jylǵy dekabr aiynyń 30-da «Pravda» gazetinde «Qazaqstan tarihyn markstik - lenindik turǵydan baiandaiyq» («Za marksistsko – leninskoe osveshenie istorii Kazahstana») degen kólemdi maqala shyǵa keldi. Ony P. Kýchkin, H. Aidarova, T. Shoiynbaev degen úsh tarihshy jazypty. Maqalada professor Ermuhan Bekmahanovtyń «HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan» deitin monografiiasy synǵa alyndy. Maqala «Qazaq ádebieti» dep atalatyn oqýlyqtarda eskilikti, ertedegi ádebietti, burynǵy aqyndardy madaqtaýshylyq oryn aldy dep kórsetiledi.
Osy maqaladan keiin respýblikalyq gazetterde maqalalar shyǵa bastady. Onda jalǵyz Kenesary men Naýryzbai emes, qazaq halqynyń erteden kele jatqan mádeni murasy, aýyz ádebietiniń úlgileri synǵa alyndy.
Jaǵdaidyń osy siiaqty bolýyna qaramastan, sol kezdegi gazet-jýrnaldarda shyqqan maqalalar men jinalystarda aitylǵan pikirler eki topqa bólinedi. Birinshisi – «ur da jyq» baǵytynda bolsa, ekinshisi - ótkendegi muraǵa ádildikpen qaraýdy, mura ataýlynyń bárin qurtyp jibermeýdi aitady.
Mine, osy kezde Qazaqstannyń Ortalyq partiia komiteti qaýly alyp, «Pravda» gazetinde kórsetilgen máseleni durystap sheshý úshin ádebiet salasynda respýblikalyq aitys ótkizilý kerek, onda ertedegi muranyń qaisysyn paidalanýǵa bolady, qaisysyn paidalanýǵa bolmaidy degendi aiqyndaý qajet dep tabyldy. Osyǵan orai, aitysta jasalynatyn negizgi máseleler jóninde baiandamashylar belgilenedi. Aitysta «Qazaqtyń batyrlar jyry týraly» baiandama jasaý Muhtar Áýezovke, «Turmys-salt jyrlary týraly» baiandama jasaý Sábit Muqanovqa tapsyrylady. Bul 1952 jyldyń ianvary edi.
Baiandamashylar ózderine tapsyrylǵan mindetti oryndaýǵa kirise bastady. Munymen qatar sol kezde gazet betinde qazaqtyń ertedegi mádeni murasyn jamandaǵan maqalalar jariialanyp jatty...
1952 jylǵy oktiabr aiynyń 14 kúni túnde úide qyzmet istep otyr edim, telefon syldyr etti. Tyńdai qaldym. Telefon soǵyp turǵan Ortalyq partiia komitetiniń bólim meńgerýshisi Qurman Ospanov eken.
- Siz qazir maǵan kelip ketseńiz eken, - dedi ol.
Tez jinaldym da Qurmanǵa keldim. Ol menimen amandasty da:
- Sizdi Sýjikov joldas (Ortalyq Komitetiniń sekretary) kútip otyr, sol kisige baryp sóileselik, - dedi.
Ol kisi áńgimesin týrasynan bastap ketti.
- Qazaq ádebietiniń máselelerine arnalǵan aitysty osy noiabr aiynda ótkizýimiz kerek edi. Biraq, sonyń belgilengen merzimde ótpei qalatyn qaýpi týyp tur.
- Nege? – dedim.
- Búgin osynda Muhtar men Sábit kelip ketti. Ekeýi de baiandama jasaýdan bosatýdy suraidy. Sonda olar: baiandamaǵa kerekti materialdarmen tanysqanymyzda qazaq ádebietiniń tarihyn zertteý jóninde kóp qateni ózimiz jibergen ekenbiz, sol úshin bizder qatty synǵa alynýymyz kerek. Sondyqtan, ondai syndy baiandamamyzda ózimiz jetkize aita almaýymyz múmkin. Biz jaryssózge shyǵyp pikir aitarmyz, - depti. Ortalyq Komitet olardyń bul tilekterimen kelisip otyr. Endigi áńgime – jańadan baiandamashylar belgileýde – dep, Sýjikov joldas maǵan qarady.
- Muqań men Sábeńniń tilekterimen kelisken bolsańyzdar, jańadan baiandamashylar belgileý qiyn emes shyǵar – dedim.
- Árine, baiandamashylardy belgileý op-ońai, biraq, qazir bizge solardy taýyp alý qiyn bolyp otyr. Búgin kúndiz biraz joldastar osynda bas qostyq, kimderdiń baiandamashy bolýǵa reti barlyǵyn sóilestik. «Qazaqtyń batyrlar jyry týraly» baiandamany Sizge, al «Turmys-salt jyrlary» jaiyndaǵy baiandamany Musatai Aqynjanov joldasqa tapsyralyq degen qorytyndyǵa keldik. Bul usynysty jasaǵan Akademiia boldy, ony biz de qostadyq. Osyǵan Siz qalai qaraisyz?
- Kópshilik solai dep uiǵarsa, men qarsy bolmaimyn. Biraq, baiandamany daiyndaý úshin qansha ýaqyt beriledi?
- Ýaqyt jaǵy tyǵyz, - dedi Sýjikov joldas. - Ózińizge málim ádebiet máselesine arnalǵan respýblikalyq aitys aldaǵy noiabr aiynda ótkizilýge tiis edi. Al, baiandamashylardyń jańadan belgilenýine bailanysty aitystyń ótkizilý merzimi úsh aiǵa keshiktirilsin dep otyrmyz.
- Iá, ýaqyt jaǵy az eken.
- Ony bárimiz de bilip otyrmyz, endi kesheýildetýge bolmaidy, qaitse de ony ótkizýimiz kerek. Óitkeni, qazirgi kezde qazaq halqynyń ertedegi mádeni murasy jaiynda durys pikirler aitylýymen qatar, teris te alyp - qashpa syndar oryn alýda. Olarǵa qorytyndy jasaityn, aitylyp júrgen pikirlerdiń durysyn - durys, terisin - teris deitin jer - respýblikalyq aitys bolýy kerek. Bul úshin Siz ákimshilik jumysyńyzdy orynbasaryńyzǵa (bul kezde men Qazaqtyń Abai atyndaǵy pedagogtik institýtynda rektor bolatynmyn) júkteńiz de, ózińiz kún-tún baiandamańyzǵa otyryńyz, - dedi.
- Maqul...
- Jáne de esińizde bolsyn, - dedi ol, - bul baiandamany Ortalyq komitettiń Sizge bergen arnaýly tapsyrmasy dep túsinińiz.
- Túsinikti.
Sonymen, basqa jumystarǵa alań bolmai, aldaǵy aitysta jasaityn baiandamany daiyndaýǵa kiristim. Eń aldymen, baiandamany ózimshe josparyn jasap, onda ne aitpaq bolǵanymdy belgiledim. Kelesi bir kúni telefon arqyly Muqańmen bailanystym.
- Endi bir on minýttan soń Ádebiet institýtynda bolamyn, sonda kele ǵoi, - dedi Muqań.
Kelsem, Muqań meni institýt direktorynyń kabinetinde kútip otyr eken. Amandyq-saýlyq surasqannan keiin men oǵan Sýjikov joldasta bolǵan áńgimeni aittym.
- Ony estidim, - dedi Muqań, - bul baiandamany saǵan tapsyrǵany óte durys bolǵan. Otyr da daiyndal.
- Aitý ońai ǵoi, Siz osy baiandamaǵa on ai daiyndalyp, artynan bas tarttyńyz emes pe, - dep qaljyńdai bastadym.
- Endi menen baiandamany eki-úsh aida daiyn etýdi talap etesizder, aýyr da qiyn júk artasyzdar. Baiqap qarasam, bir osy baiandama boiynsha oqylýǵa tiisti materialdardyń ózi birneshe aiǵa jetedi eken. Al, baiandamany jazý úshin qansha ýaqyt kerek...
- Onyń bárin bilemin, túsinemin. Bul aitys sen úshin, ne men úshin kerek emes, halyqtyń mádeni murasyn durystap baǵalaý úshin kerek. Olai bolsa, aitysta jasaityn baiandamańa jaýapty qara... Káni, sol baiandamanyń ózińde jospary bar ma, ne aitpaqsyń?
- Baiandamanyń mende eshqandai jospary joq. Ne aitý kerektigi ózime aiqyn da emes...
- Páli, onyń qalai? – dedi Muqań.
- Meniń birinshi oiym: eń aldymen, múmkindigi bolǵansha qazaqtyń batyrlar jyrynan ne bar ekenin bilý, olardyń baspa júzine shyqqandaryn, qoljazba kúiinde jatqandaryn oqyp shyǵý. Sodan keiin baiandamaǵa otyrý kerek bolar.
- Onyń durys. Qolda bar degen batyrlar jyryn tegisinen oqyp, tanysqanyń asa qajet. Biraq, munymen baiandama shyqpaidy. Baiandamany ǵylymi dárejede jasaý úshin oqityn, tanysyp alatyn materialdaryń qazaqtaǵy batyrlar jyrynan áldeqaida kóp. Menińshe, batyrlar jyryn oqyp, igerip alǵannan keiin eski mádeni mura týraly, sonyń ishinde, halyqtyń eposy jaiynda marksizm – leninizm klassikteri ne aitty degendi qarastyrý shart. Ony bilmei jaqsy baiandama jasaý múmkin emes. Sodan keiin, batyrlar jyry jaiynda dúniejúzilik ǵylym jáne orys ǵalymdary ne aitty, qalai zerttedi, qandai pikirler boldy degendi myqtap bilýiń kerek. Budan soń, qazaqtyń batyrlar jyry qalai zertteldi, qandai pikirler, kózqarastar boldy degendi qarastyr. Mine, osydan keiin baiandamańda ne aitylý kerektigi belgili bolady.
- Bul aitqandaryńyzdyń bári durys ta oryndy. Biraq, ony oryndaýǵa ýaqytym jetpeidi ǵoi.
- Munyń sóz emes. Baiandamany ǵylymi dáleldi etip jasaý úshin faktylardy tolyq bilý shart. Faktysyz, qurǵaq sózben qundy pikir aita almaisyń... Batyrlar jyry týraly ǵylymi eńbekterden ne oqý kerektigin kórsetip, qosymsha tizim jasap bereiin. Baiandamańdy jazýǵa kelgende onda ne aitý kerektigin keiin taǵy aqyldasarmyz.
Arada eki aidan asa ýaqyt ótti. Bul kezde baiandamaǵa qajetti materialdardyń kóbin oqyp, eńsergendei boldym. Onda aitylatyn basty-basty máselelerdiń qarasyny kórine bastaǵan sekildendi. Ózime jospar jasap, baiandamada kóterilýge tiisti degen máselelerdi belgilegen boldym.
Baiandamany jazbastan buryn, onyń tek josparyn jasadym da aqyl-keńes surai Muqańa bardym. Muqań meni óziniń úiindegi keń kabinetinde qabyldap, uzaq áńgimege kiristik.
- Káni, baiandamań ne bolyp jatyr? – dedi Muqań.
- Baiandama áli jazylǵan joq. Tek jospary ǵana bar.
- Jospardan buryn ne oqyǵanyńdy aitshy. Anada men bergen tizimdi, onda kórsetilgen eńbekterdi oqydyń ba?
- Oqydym, - dedim de baiandamaǵa qalai daiyndalyp, nendei materialdarmen tanysqanymdy qysqasha aityp berdim.
- Á, munyń jaqsy bolǵan, - dep Muqań quptap qoidy.
Sodan keiin men baiandamamnyń josparymen tanystyrdym. Baiandama eki bólimnen turady. Birinshi bóliminde: batyrlar jyrynyń ne ekendigi, jalpy halyq tvorchestvosy týraly (onyń ishinde batyrlar jyry jaiynda) marksizm-leninizm klassikteriniń pikiri aitylady. Batyrlar jyry týraly dúniejúzilik ǵylym jáne orys ǵalymdarynyń eńbekteri qysqasha sóz bolady. Sodan keiin qazaqtyń batyrlar jyry qalai zerttelip kelgendigi, qandai qate-kemshilikteri bolǵandyǵy kóbirek aitylady. Bul rette sol qateni jibergen kisilerdiń attary atalyp, eńbekteri synalady. Ekinshi bóliminde: qazaqtaǵy batyrlar jyrynyń shyǵý tarihy qarastyrylady. Osyǵan bailanysty árbir jyrǵa baǵa beriledi. Jyrlardyń halyqtyǵy degen másele airyqsha sóz bolady.
Muqań bul jospardy negizinen quptady da bylai dedi:
- Josparyń durys. Ony qalai iske asyrǵanyńdy baiandamańdy oqyǵanda kórermiz. Biraq, aldyn-ala bir nárseden saqtandyrǵym keledi. Batyrlar jyryn zertteýde kóbimizdiń jibergen qate-kemshiligimiz bar, olardy ádil syna. Syn aitam dep syńar jaq ketpe, synyń ótkir de dáleldi bolsyn. Dálelsiz daý aitpa. Batyrlar jyryn zertteýde qate jibergen adamdardy joldastyq kóńilmen syna, «ur da jyqqa» barma. Biz ózimiz baiqamaǵan qatemizdi túsinip, túzeitin bolaiyq. Qur aiqaimen ǵylym jasalmaidy.
- Syn ótkir bolsyn dep júrgender bar ǵoi.
- Bola bersin. Syndy ótkir etem dep kóringenge jarmasý kerek emes. Qatemizdi ait, ony dálelińmen, faktyńmen kórset. Biraq, adamnyń qara basyna tiisip, túrli ataq taǵýdan saq bol. Ekinshi aitaiyn degenim, jeke jyrlardy baǵalaýǵa kelgende olarǵa beretin baǵań baisaldy da, dáleldi bolsyn. Bizdegi jyrlardyń bári shetinen jaman, ne bári túgelinen jaqsy emes. Olardyń ishinde asyly da, jasyǵy da bar, halyq tileginen týǵany da, eski sanany jyrlaityny da bar. Bulardy aiyra bil. Sóitken kúnde biz batyrlar jyryn durys baǵalap, olardyń ishinen kerektisin tańdap ala alatyn bolamyz.
Osy retpen Muqań oiynda júrgen kóp pikirin aitty. Jáne onyń qatty bir eskertkeni batyrlar jyryn túgeldei jamandaý nemese túgeldei halyqtyq dep maqtaý ǵylymi teris bolady, - dedi. Bizdiń mindetimiz: halyqty jyrsyz qaldyryp, erteden kele jatqan eposynan aiyrý emes. Batyrlardyń ishinen, halyqqa tiistisin ózine qaiyryp berý, soǵan kómektesý, al halyqqa jattaryn jáne onyń nelikten jat ekendigin aiqyndap kórsetý kerek.
Biraz áńgimeleskennen keiin men Muqańa qaljyńy – shyny aralas bir suraý qoidym: baiandamamda Sizdi de synamaqpyn, oǵan renjimessiz? – dedim.
- Páli, osy da sóz bolyp pa? Ádil syn bolsa, oǵan eshkim de renjimeske kerek. Batyrlar jyry jóninde Áýezovtyń jazǵandarynyń bári de durys dep, ne bári jaman dep aitýǵa bolmas. Ol da adam. Onyń da qate-kemshiligi bar. Másele, solardy ádil synap, durys kórsetýge ǵoi. Eger, durys synasań, renjimeimin, qup alamyn. Al, qara dúrsinmen ketseń, onyńa daý aitatyn bolamyn...
...Arada taǵy biraz kún ótti. Men baiandamamdy jazyp ta shyqtym. (Mashinkaǵa basqanda 120 bettei boldy). Sodan keiin ony Til-ádebiet institýtynyń kollektivinde oqydyq, pikir alystyq. Jáne de baiandamanyń bir-eki danasy joǵary jerdegi bastyqtarǵa jiberildi. Sonda jurttyń kóbirek kóńil aýdarǵany baiandamanyń qazaqtaǵy batyrlar jyryn zertteýde jiberilgen qate-kemshilikteri jaiynda syn aitqan bólimi edi. (Bul bólimde M. Áýezov, S. Muqanov, Á. Marǵulan, B. Kenjebaev siiaqty ádebietshi – ǵalymdardyń qazaqtaǵy batyrlar jyryn zertteýde jibergen qateleri sóz bolatyn. Ondai qatelerdiń nelikten týǵandyǵy kórsetiletin).
Budan soń baiandama aldaǵy úlken aitysqa deiin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda talqylandy. Ol jinalysty Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń predsedateli Á. Jaimýrzin joldas basqardy. Jinalysqa kóptegen jazýshy, synshylar (sonyń ishinde Muqań da bar) qatysty.
Baiandamany talqylaýǵa arnalyp Til-ádebiet institýtynda, Jazýshylar odaǵynda ótkizilgen jinalystarda kóptegen adam pikir aitty. Bári de baiandamanyń qurylysyn, máseleni qoiý jaiyn qostai otyryp, «áli de syn jaǵyn kúsheitý kerek» desti. «Syny ótkir emes, jylymshylaý eken. Batyrlar jyryn zertteýde jiberilgen qatelerdi ashyp aitý kerek. Bul rette, ásirese, Áýezovtyń qatesin qatty aitý kerek» deýshiler boldy.
Baiandamany talqylaý osylai júrip jatty. Kelesi bir kúni meni Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń vitse-prezidenti Nyǵmet Saýranbaev shaqyryp aldy.
- Baiandamańyzdy oqyp shyqtym. Máseleni kóterýińiz, negizinen alǵanda, durys siiaqty. Biraq, synyńyz áli de bolsa álsiz eken.
- Men bilgenimshe aittym. Men aiyptaýshy emespin, baiandamashymyn.
- Baiandamashy bolsańyz, bizdiń pikirimizben eseptesýińiz kerek. Siz bul baiandamany óz atyńyzdan jasamaisyz, institýt atynan jasaisyz. Ol meniń baiandamamnyń joǵary jaqqa ketken danasyn stolynyń sýyrmasynan aldy da, qolyma ustata berdi.
- Mine, ózińiz qarańyz. Mynaý sizdiń baiandamańyz. Muny joǵarydaǵy joldastar da oqyp, ózderiniń zamechaniesin jazypty. Qarap tanysyńyz.
Sol arada men baiandamamnyń «joǵarǵy joldastar» oqydy degen danasyn qarai bastadym. 120 bettik baiandamamnyń tek tórt jerinde ǵana qyzyl, kók qaryndashpen jazylǵan «ýsilit» «ýsilit» («kúsheit», «kúsheit») degen sózder bar eken. Basqa betterinde eshqandai tańba joq. Manaǵy «ýsilitter» Muqań jóninde aitylǵan betterge jazylypty.
Budan ári qarai N. Saýranbaevpen «túsinisip» jatýdy artyq kórdim de:
- Jaraidy, men oilanaiyn. Biraq, aitqanyńyzdy túgeldei oryndaimyn dei almaimyn, - dep shyǵyp kettim.
Ýaqyt óte berdi. Qazaq eposynyń máselelerine arnalǵan respýblikalyq aitystyń bolatyn kúni de jaqyndap qaldy. Oǵan deiin men baiandamamdy qaita qarastyryp, aldyn ala bolǵan talqylaýlarda aitylǵan pikirlerdiń keibireýlerin eske aldym.
1953 jylǵy aprel aiynyń on ekisi. Úkimet úiiniń úlken zalynda (bul úi keiinnen Qazaq ýniversitetine berilgen) qazaq eposynyń máselelerine arnalǵan respýblikalyq aitys (diskýssiia) ashyldy. Zalda lyq tolǵan halyq. Munyń ishinde Moskva men Leningradtan, Tashkent pen Frýnzeden, oblystardan, taǵy basqa jerlerden kelgen ǵalymdar, qonaqtar, respýblikanyń basshy adamdary, ádebietshiler, stýdentter t.b. bar.
Aitysty Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń sol kezdegi prezidenti akademik D.A. Qonaev joldas qysqasha sóz sóilep ashty. Kún tártibi qabyldanǵannan keiin «Qazaqtyń batyrlyq jyryn zertteý jónindegi problemalar týraly» baiandamany men jasap shyqtym. Budan soń «Qazaqtyń turmys – salt jyrlary týraly» baiandamany tarih ǵylymdarynyń kandidaty, Qazan ýniversitetiniń dotsenti Musatai Aqynjanov jasady.
Men baiandamamda eskiden kele jatqan mádeni murany syn negizinen qarastyryp zertteý, paidalaný týraly biraz aittym da, eki máselege airyqsha toqtadym. Onyń birinshisi: biz qazaqtyń batyrlar jyryn qalai zerttep, qalai baǵalap keldik, ekinshisi: aldaǵy kúnde batyrlar jyryn qalai zertteý, qalai baǵalaý kerek degen taqyrypta boldy. Jáne de jeke jyrlarǵa toqtap, olardyń qaisysy halyqtyq, qaisysy jat jyr degenderdi qarastyrdym.
Bir aita ketetin nárse: men baiandamamda batyrlar jyryn zerttegen joldastarǵa «iarlyk» taqpaýǵa, biraq olardyń eńbekterinde jiberilgen qate – kemshilikterdi ashyp aitýǵa tyrystym. Osy rette Muqańdy «ádeii qate jibergen» dep aiyptamai, onyń batyrlar jyryn zertteýge arnaǵan eńbekterinde eleýli qate – kemshilikterdiń oryn alǵanyn aittym.
Úsh kúnge sozylǵan bul aitys óte qyzý ótti. Qyryq shaqty adam jaryssózge qatysty. Solardyń ishinde: M. Áýezov, S. Muqanov, S. Smirnova, Á. Marǵulan, A. Borovkov, S. Tolybekov, S. Amanjolov t.b. bar edi.
Aitystyń qorytyndysynda, batyrlar jyryn aldaǵy kúnde zertteý joldary týraly úlken qaýly alyndy. Jáne de «Qobylandy batyr», «Er Tarǵyn», «Alpamys», «Qambar», «Qozy Kórpesh Baian sulý», «Qyz Jibek» siiaqty jyrlardyń halyqtyq negizde týǵandyǵy atap kórsetildi. Al, basqa jyrlardy ǵylymi turǵydan zerttei berý, eń asyldaryn baspa júzine shyǵarý qajet dep tabyldy.
Aitys jumysyn aiaqtady.
Baiqaimyn, aitystan keiin Muqańnyń maǵan degen kózqarasy, qarym-qatynasy ózgerip qalǵan siiaqty. Sálemimdi jyly shyraimen qabyl alatyn burynǵy Muqań kórinbeidi, ókpeli Muqań kórinedi. Bul qalai? Muqańnyń maǵan degende ózgere qalý sebebi nede? – dep kóp oiladym. Baiqaimyn, aramyzǵa ot tastaýshylar, Muqańa meni jamandap shaǵystyrýshylar bar sekildi.
Aita ketetin bir nárse: Muqań bala minezdi, aitqanǵa sengish adam edi ǵoi. Onyń osy minezin keibireýler qatty paidalanatyny da belgili bolatyn. Mine, aitystan keiin Muqańa meni jamandaýshylar, ósek aitýshylar da tabylypty. Olar Muqańa: «Ǵabdýllin sizdi qatty synady ǵoi» deidi de, Muqańnyń qytyǵyna tie eki araǵa ot tastaidy.
Osydan bylai bir-eki jyl boiyna Muqań maǵan teris qarap júrdi. Jinalystarda ne basqa jaǵdaida kezdesip qalǵandai bolsaq, ol bergen sálemimdi buryńǵydai jyly shyraimen almaityn, ne kórmegendei syrt ainalyp ketetin boldy.
- Apyr-ai, Muqańnyń munysy nesi? – deitin boldym ózime - ózim. – Biraq - eki aýyz syn aitty, synady eken dep osynsha bulan – talań bolǵany qalai? Aitys kezinde azdap syn aitqanym bolmasa, oǵan basqa jasaǵan jamandyǵym joq edi ǵoi... Bul bolmaityn is. Muqańmen til tabýym kerek, tabysýym kerek. Biraq qalai?
Ári oilap, beri oilap degendei, meniń bir tapqanym Muqańa hat jazý boldy. Onda búgingi qazaq poeziiasynda bir máselesin sóz ete otyryp, Muqańmen sóileskim, pikirleskim keldi. Eger, ol hatyma jaýap berse, onda uǵysamyz. Muqańnyń eshqandai da ókpe – arazdyǵy joq dep biletin bolamyz. Al, jaýap bermese, hatty aiaqsyz qaldyrsa – onda Muqańmen túsinisetin kúndi aldan kútemiz dep oiladym.
Sonymen «Muhtar Áýezovke hat» dep atalatyn hatymdy da jazdym. Biraq ony Muqańnyń úi adresine jibermei, «Qazaq ádebieti» gazetine joldadym. Redaktsiiadaǵy joldastardan bul hatty gazetke jariialaýdy ótindim. Olar tilegimdi qabyl aldy da, hatty eshbir ózgerissiz gazetke shyǵardy. («Qazaq ádebieti», 1955 jyl, 28 oktiabr, № 43).
Kólemi jaǵynan uzaq jazylǵan bul hatta búgingi qazaq poeziiasy týraly másele qozǵalady, ol jóninde Muqańnyń pikir aitýy suralady. Hat mynadai sózdermen aiaqtalady:
«Qazaq ádebietiniń sheshilmei jatqan máseleleri óte kóp qoi. Olardy birlese, yntymaqtasa, bir-birimizdiń qate, kemshilikterimizdi joldastyq nietpen synasa otyryp sheshýge tiistimiz. Bul aitylǵan jailar sońǵy kezge deiin bolmai keldi ǵoi. Bir kezde syn dep, synaý dep syńarjaq ketken, asyra siltegen jerimiz boldy. Ondaiymyz úshin keshirim etýińizdi suraimyn».
Meniń Muqańa aitaiyn degenim, hat arqyly bildireiin degen oiym – hattyń osy sońǵy abzatsynda berilgen deýge bolady...
Tańerteńgi saǵat toǵyzdan asyp bara jatqan kez edi. Institýtta qyzmette otyrǵam. Telefon syldyr ete qaldy. Trýbkadan tanys daýys estildi. Kádimgi Muqańnyń daýysy.
- Men Muhtarmyn ǵoi, - dedi de amandyq-saýlyq surady. Sodan keiin: hatyńdy oqyp shyqtym. Keshirdim bárin de. Sen óziń qazir bizdiń úige kelshi. Otyryp sóileseiik.
- Jaraidy. Qazir bizde bir jinalystar bar edi. Ony tastap ketýim yńǵaisyz ǵoi.
- Olai bolsa, jumysyń bitisimen kel. Kútip otyramyz...
Muqań úiine tús kezinde keldim. Muqań kútip otyr eken. Ekeýimiz qushaqtasa kettik. Ol meni kópten kórmegen jaqyn týysyndai qushaqtap, súiip jatyr.
- Júr, - dep Muqań meni kabinetine alyp kirdi. Kabinetinde Jumaǵali Sain, Musatai Aqynjanov, Ǵaisa Sarmurzin otyr eken.
Túski astan keiin Muqańmen uzaq áńgimege kettik. Ol sońǵy eki jyldyń ishinde maǵan ókpeli bolyp júrgenin aitty. Sózin bólmei, tyńdap otyrmyz.
- Men seni jaqsy kóretin, súisinetin edim. Maǵan dostyq kóńilmen qaraitynyńdy da biletin edim. Ózgeni bylai qoiǵanda, 1949 jyly aprel aiynda meniń Stalindik syilyq alǵanyma arnalǵan qalalyq jinalysta jasaǵan baiandamańa qatty riza bolǵan edim. Sóitken seniń, ótkendegi aitysta bet-júzge qaramai, synaǵanyńa qatty ókpeledim.
– Oiboi, Muqa–aý, qyzyq ekensiz ǵoi, - dedim men. – Jaǵdai solai boldy ǵoi. Ózińnen kúshtiler «syna» dep jatsa, aiamai synaýdy talap etip mindettese, oǵan baǵynbasqa ne shara?
– Páli, sol da sóz be eken, synaý kerek, synaǵanyń jón, biraq syndy sabaý quralyna ainaldyrýǵa bolmaidy ǵoi, - dedi ol.
– Onyńyz durys. Ol kezdegi jaǵdai solai boldy ǵoi... Muny siz jaqsy bilesiz...
– Jaraidy, ony bilem. Bul joly saǵan taǵy bir razy bolǵanym – seniń gazet arqyly maǵan hat jazyp, keshirim suraǵanyń. Sen keshirimdi maǵan kelip menen ǵana suraǵan joqsyń, ony pálenbai myń oqýshy jurtshylyqtyń aldynda gazet arqyly suradyń ǵoi. Mine, munyń naǵyz jigittik, osynyńdy asa joǵary baǵalaimyn. Bireýden bireýdiń keshirim suraýy bir basqa, al sol keshirimdi kópshiliktiń aldynda suraý bir basqa. Seni keshirim surady dep kishireitpeimin, qaita onyńdy bilgendik dep túsinem. Endi kóńilimde esh kirbiń joq, ókpe – arazdyǵym da joq. Men seniń hatyńa jaýap berem jáne ony óz qolymmen jazamyn. Ádette men ondai hatty mashinistkaǵa diktovat etetin edim. Al bul joly saǵan jaýabymdy óz qolymmen jazyp, sol gazet arqyly qaiyratyn bolam. Sol kúnnen bylai Muqańmen aramyzdaǵy qarym – qatynas burynǵydai bolyp qaita bastalǵan edi. Sodan bylai biz tatý týys, ainymas aǵa-ini, bir-birin qatty syilaityn ustaz ben shákirt qalpyna qaita oraldyq. Muqańmen aramyzdaǵy bul qatynas ilgerilep dami berdi. Jalpy, ádebiet máselesi týraly, ásirese, qazaq ádebietin zertteý jaiynda aqyldasyp, keńesip otyrý saltyna kóshtik. Ýaqyt óte berdi. Kelesi bir májilistes bolyp bas qosqanda Muqań jańa ǵana baspahanadan kelgen «Abai jolyn» maǵan syilyq etti. Kitaptyń ishki betine óz qolymen «Kirbińi ketken kóńilden...» dep jazyp berdi. Al, bul avtograftyń máni men syry joǵaryda aitylǵandai edi.
Málik Ǵabdýllin
