1956 جىلعى ييۋن ايىنىڭ ون بٸرٸ كٷنٸ مۇحتار ەۋەزوۆ ٶز قولىنان «اباي جولىن» ماعان تارتۋ ەتتٸ. كٸتاپتىڭ ٸشكٸ بەتٸنە «كٸربٸڭٸ كەتكەن كٶڭٸلدەن...» دەپ جازىپ بەردٸ.
«كٸربٸڭٸ كەتكەن كٶڭٸلدەن...» وسى بٸر سٶزدەردە كٶپ سىر بار ەدٸ. ونىڭ سىرىن اشۋدان بۇرىن, مۇقاڭمەن قالاي تانىسىپ, قانداي قارىم قاتىناستا بولعانىمىزدى قىسقا تٷردە ەسكە العان جٶن سيياقتى.
30-جىلداردىڭ باس كەزٸندە مەن قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگتٸك ينستيتۋتىندا وقىپ جٷردٸم. 1932 جىلدىڭ يانۆار ايىندا مۇقاڭ بٸزگە ساباق بەرە باستادى. ول «قازاق اۋىز ەدەبيەتٸ», «سسسر حالىقتارىنىڭ ەدەبيەتٸ», «قىرعىز ەدەبيەتٸ» دەگەن كۋرستار بويىنشا لەكتسييا وقىدى. مۇقاڭمەن جالپى تانىسۋىم وسى كەزدەن باستالدى. ال, بٸر-بٸرٸمٸزبەن جاقىن, بٸلٸسە تانىسۋىمىز 1939 جىلدىڭ اپرەلٸ. بۇل كەزدە مەن اتالعان ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقيتىنمىن. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي سوۆەتٸ مۇقاڭدى ماعان عىلىمي جەتەكشٸ ەتٸپ تاعايىندادى. بۇعان مەن قاتتى قۋاندىم. مۇقاڭ مەنٸڭ اسپيرانتۋرادا قالاي وقۋىمدى, بٸلٸمدٸ قالاي الۋ جولىن كٶرسەتٸپ, وقۋىما كەرەكتٸ كٸتاپتاردىڭ (ماتەريالداردىڭ) تٸزٸمٸن جاساپ بەردٸ. جەنە دە جۇما سايىن نە وقىعانىمدى باقىلاپ, مەنەن ەسەپ الىپ وتىردى. ارادا بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ ول الداعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسييامنىڭ تاقىرىبى ەتٸپ «قوبىلاندى باتىر» جىرىن الۋدى ۇيعاردى. بۇل جىردى قالاي زەرتتەۋ كەرەكتٸگٸن, قانداي مەسەلەلەردٸ قاراستىرۋ كەرەكتٸگٸن, ناقتىلى جوسپار دا جاساپ بەردٸ.
مۇقاڭنىڭ ايتۋى بويىنشا «قوبىلاندى باتىر» جىرىنىڭ ەل اراسىندا قانداي نۇسقالارى بارلىعىن انىقتاۋعا كٸرٸستٸم. بۇل جىردىڭ جۇرتقا كٶپتەن تانىسى ماراباي اقىننىڭ ايتۋىنداعى نۇسقاسى بولاتىن. مەنٸڭ قولىمداعى ماتەريال سول عانا.
- جىردى تولىق زەرتتەۋ ٷشٸن ماراباي ۆاريانتى ازدىق ەتەدٸ, - دەدٸ بٸر كٷنٸ مۇقاڭ. – جىردىڭ تولىق بٸر نۇسقاسى 1914 جىلدار شاماسىندا قازاندا باسىلعان ەدٸ. سونى تاۋىپ الۋ كەرەك. التىنساريننىڭ «حرەستوماتيياسىن» قاراپ شىقشى, وندا دا «قوبىلاندىدان» كٸشكەنتاي ٷزٸندٸ بار ەدٸ. جەنە دە حالىق اقىندارى مەن ەسكٸ جىرلاردى جاتقا بٸلەتٸن اقىندارمەن بايلانىسقانىڭ جٶن. ولاردىڭ دا ساعان كەرەكتٸ كٶپ ماتەريال بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, سەن ەپوس تۋرالى, ەپوستىق جىرلاردىڭ شىعۋ تاريحىن, پوەتيكاسى جايلى ەدەبيەتشٸ, فولكلوريست عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸن مۇقييات قاراستىرۋدى باستى پارىزىم دەپ بٸل. ونى ۇمىتۋشى بولما. بۇل ەڭبەكتەردٸڭ تٸزٸمٸ قولىندا عوي, ودان نە وقىپ, نە قويعانىڭنان ەربٸر ايدا ەسەپ بەرەتٸن بولاسىڭ.
- كٶبەيٸپ كەتتٸ عوي, - دەدٸم.
- پەلٸ, نەنٸ كٶبەيٸپ كەتتٸ دەپ تۇرسىڭ? وقيتىن كٸتاپتاردى ما, ەلدە ٸستەيتٸن جۇمىستى ما? كٶپ وقىساڭ, كٶپ بٸلەسٸڭ, جۇمىستى كٶپ ٸستەسەڭ, ماقساتىڭا جەتەسٸڭ. جالقاۋ بولساڭ ارتتا قالاسىڭ, ديسسەرتاتسييا جازا المايسىڭ. مۇنى ەسٸڭنەن شىعارما.
- ماقۇل.
وسىلاي «قوبىلاندى باتىر» جىرىن زەرتتەمەك بولىپ, وعان كەرەكتٸ ماتەريالداردى جيناۋ, وقۋ ٸسٸنە بٸرىڭعاي كٸرٸسكەن كەزٸمدە, ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتتٸ. كٶپپەن بٸرگە مەن دە ارمييا قاتارىنا الىنىپ, جاۋىنگەرلٸك ساپقا تۇردىم. مايدانعا ارالاسا جٷرٸپ مۇقاڭمەن حات ارقىلى بايلانىس جاساپ تۇردىم. (بٸزدٸڭ حاتتارىمىزدا, كٶبٸنەسە, ەدەبيەت پەن ٶنەر جايى سٶز بولاتىن ەدٸ. ول حاتتاردىڭ بٸرازىن مەن مۇقاڭنىڭ مۋزەيٸنە تاپسىردىم).
سوعىستان كەيٸن مەن قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ تٸل جەنە ەدەبيەت ينستيتۋتىنا قىزمەتكە ورنالاستىم. مۇقاڭ دا وسى ينستيتۋتتا ٸستەيدٸ ەكەن. مەنٸڭ عىلىمي جۇمىسقا كەلگەنٸمە ول قاتتى قۋاندى, «مەن سەنٸڭ عىلىمي جەتەكشٸڭمٸن, ديسسەرتاتسيياڭدى ساپالى ەتٸپ تەزٸرەك بٸتٸر» دەگەندٸ ايتا باستادى. ايتىپ قانا قويعان جوق, مەنٸڭ «قوبىلاندى باتىردى» زەرتتەۋٸمە اسا كٶپ كٶمەك كٶرسەتتٸ جەنە ەڭبەكتٸڭ جازىلعان بٶلٸمدەرٸن وقىپ, ٶزٸنٸڭ اقىل-كەڭەسٸن ايتىپ وتىردى. ارادا بٸر جىل ٶتتٸ, ديسسەرتاتسييا دايىن بولدى. وعان مۇقاڭ عىلىمي قورىتىندى جازىپ, ەڭبەكتٸ قورعاۋعا ۇسىندى. 1947 جىلعى ييۋل ايىنىڭ 22 كٷنٸ قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عىلىمي سوۆەتٸندە مەن ديسسەرتاتسييامدى قورعاپ شىقتىم. بۇعان ديسسەرتانتتان گٶرٸ مۇقاڭ قاتتى قۋاندى.
سودان بىلاي تٸل جەنە ەدەبيەت ينستيتۋتىندا مۇقاڭمەن بٸرلەسە كٶپتەگەن عىلىمي جۇمىستار جٷرگٸزە باستادىق. سٶيتٸپ جٷرگەن شاقتا, مۇقاڭمەن ارامىزدا بٸر كيكٸلجٸڭ جاعداي تۋا قالدى. مەنٸ ٶزٸنٸڭ ەت باۋىر جاقىنىنداي, تۋعان ٸنٸسٸندەي جاقسى كٶرەتٸن, قاتتى قادٸرلەيتٸن مۇقاڭ, 1953 جىلدىڭ اپرەلٸنەن بىلاي قاراي ماعان قىرىن قاراپ كەتتٸ. ول ماعان دەگەن ٶكپەسٸ, كٶڭٸلٸنٸڭ كٸربٸڭٸ بار ەكەنٸن بٸلدٸردٸ. بٸراق, ول كٶڭٸلٸندەگٸ كٸربٸڭٸن اشىپ ايتپاسا دا, ماعان رەنجۋلٸ ەكەنٸن سەزدٸردٸ. تٸپتٸ, دۇرىستاپ امانداسپايتىن, بەرگەن سەلەمٸمدٸ ىقىلاسپەن قابىلدامايتىن بولدى.
مۇنىڭ سەبەبٸ نە ەدٸ? مٸنە, ەندٸ وسى سۇراۋعا جەنە مۇقاڭنىڭ «كٸربٸڭٸ كەتكەن كٶڭٸلدەن» دەگەن سٶزٸنە كەڭٸنەن ورالايىق.
1950 جىلعى دەكابر ايىنىڭ 30-دا «پراۆدا» گازەتٸندە «قازاقستان تاريحىن ماركستٸك - لەنيندٸك تۇرعىدان باياندايىق» («زا ماركسيستسكو – لەنينسكوە وسۆەششەنيە يستوريي كازاحستانا») دەگەن كٶلەمدٸ ماقالا شىعا كەلدٸ. ونى پ. كۋچكين, ح. ايداروۆا, ت. شويىنباەۆ دەگەن ٷش تاريحشى جازىپتى. ماقالادا پروفەسسور ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ «حٸح عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستان» دەيتٸن مونوگرافيياسى سىنعا الىندى. ماقالا «قازاق ەدەبيەتٸ» دەپ اتالاتىن وقۋلىقتاردا ەسكٸلٸكتٸ, ەرتەدەگٸ ەدەبيەتتٸ, بۇرىنعى اقىنداردى ماداقتاۋشىلىق ورىن الدى دەپ كٶرسەتٸلەدٸ.
وسى ماقالادان كەيٸن رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە ماقالالار شىعا باستادى. وندا جالعىز كەنەسارى مەن ناۋرىزباي ەمەس, قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان مەدەني مۇراسى, اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸ سىنعا الىندى.
جاعدايدىڭ وسى سيياقتى بولۋىنا قاراماستان, سول كەزدەگٸ گازەت-جۋرنالداردا شىققان ماقالالار مەن جينالىستاردا ايتىلعان پٸكٸرلەر ەكٸ توپقا بٶلٸنەدٸ. بٸرٸنشٸسٸ – «ۇر دا جىق» باعىتىندا بولسا, ەكٸنشٸسٸ - ٶتكەندەگٸ مۇراعا ەدٸلدٸكپەن قاراۋدى, مۇرا اتاۋلىنىڭ بەرٸن قۇرتىپ جٸبەرمەۋدٸ ايتادى.
مٸنە, وسى كەزدە قازاقستاننىڭ ورتالىق پارتييا كوميتەتٸ قاۋلى الىپ, «پراۆدا» گازەتٸندە كٶرسەتٸلگەن مەسەلەنٸ دۇرىستاپ شەشۋ ٷشٸن ەدەبيەت سالاسىندا رەسپۋبليكالىق ايتىس ٶتكٸزٸلۋ كەرەك, وندا ەرتەدەگٸ مۇرانىڭ قايسىسىن پايدالانۋعا بولادى, قايسىسىن پايدالانۋعا بولمايدى دەگەندٸ ايقىنداۋ قاجەت دەپ تابىلدى. وسىعان وراي, ايتىستا جاسالىناتىن نەگٸزگٸ مەسەلەلەر جٶنٸندە بايانداماشىلار بەلگٸلەنەدٸ. ايتىستا «قازاقتىڭ باتىرلار جىرى تۋرالى» بايانداما جاساۋ مۇحتار ەۋەزوۆكە, «تۇرمىس-سالت جىرلارى تۋرالى» بايانداما جاساۋ سەبيت مۇقانوۆقا تاپسىرىلادى. بۇل 1952 جىلدىڭ يانۆارى ەدٸ.
بايانداماشىلار ٶزدەرٸنە تاپسىرىلعان مٸندەتتٸ ورىنداۋعا كٸرٸسە باستادى. مۇنىمەن قاتار سول كەزدە گازەت بەتٸندە قازاقتىڭ ەرتەدەگٸ مەدەني مۇراسىن جامانداعان ماقالالار جارييالانىپ جاتتى...
1952 جىلعى وكتيابر ايىنىڭ 14 كٷنٸ تٷندە ٷيدە قىزمەت ٸستەپ وتىر ەدٸم, تەلەفون سىلدىر ەتتٸ. تىڭداي قالدىم. تەلەفون سوعىپ تۇرعان ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ قۇرمان وسپانوۆ ەكەن.
- سٸز قازٸر ماعان كەلٸپ كەتسەڭٸز ەكەن, - دەدٸ ول.
تەز جينالدىم دا قۇرمانعا كەلدٸم. ول مەنٸمەن امانداستى دا:
- سٸزدٸ سۋجيكوۆ جولداس (ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ سەكرەتارى) كٷتٸپ وتىر, سول كٸسٸگە بارىپ سٶيلەسەلٸك, - دەدٸ.
ول كٸسٸ ەڭگٸمەسٸن تۋراسىنان باستاپ كەتتٸ.
- قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ مەسەلەلەرٸنە ارنالعان ايتىستى وسى نويابر ايىندا ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك ەدٸ. بٸراق, سونىڭ بەلگٸلەنگەن مەرزٸمدە ٶتپەي قالاتىن قاۋپٸ تۋىپ تۇر.
- نەگە? – دەدٸم.
- بٷگٸن وسىندا مۇحتار مەن سەبيت كەلٸپ كەتتٸ. ەكەۋٸ دە بايانداما جاساۋدان بوساتۋدى سۇرايدى. سوندا ولار: بايانداماعا كەرەكتٸ ماتەريالدارمەن تانىسقانىمىزدا قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىن زەرتتەۋ جٶنٸندە كٶپ قاتەنٸ ٶزٸمٸز جٸبەرگەن ەكەنبٸز, سول ٷشٸن بٸزدەر قاتتى سىنعا الىنۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, ونداي سىندى باياندامامىزدا ٶزٸمٸز جەتكٸزە ايتا الماۋىمىز مٷمكٸن. بٸز جارىسسٶزگە شىعىپ پٸكٸر ايتارمىز, - دەپتٸ. ورتالىق كوميتەت ولاردىڭ بۇل تٸلەكتەرٸمەن كەلٸسٸپ وتىر. ەندٸگٸ ەڭگٸمە – جاڭادان بايانداماشىلار بەلگٸلەۋدە – دەپ, سۋجيكوۆ جولداس ماعان قارادى.
- مۇقاڭ مەن سەبەڭنٸڭ تٸلەكتەرٸمەن كەلٸسكەن بولساڭىزدار, جاڭادان بايانداماشىلار بەلگٸلەۋ قيىن ەمەس شىعار – دەدٸم.
- ەرينە, بايانداماشىلاردى بەلگٸلەۋ وپ-وڭاي, بٸراق, قازٸر بٸزگە سولاردى تاۋىپ الۋ قيىن بولىپ وتىر. بٷگٸن كٷندٸز بٸراز جولداستار وسىندا باس قوستىق, كٸمدەردٸڭ بايانداماشى بولۋعا رەتٸ بارلىعىن سٶيلەستٸك. «قازاقتىڭ باتىرلار جىرى تۋرالى» باياندامانى سٸزگە, ال «تۇرمىس-سالت جىرلارى» جايىنداعى باياندامانى مۇساتاي اقىنجانوۆ جولداسقا تاپسىرالىق دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸك. بۇل ۇسىنىستى جاساعان اكادەمييا بولدى, ونى بٸز دە قوستادىق. وسىعان سٸز قالاي قارايسىز?
- كٶپشٸلٸك سولاي دەپ ۇيعارسا, مەن قارسى بولمايمىن. بٸراق, باياندامانى دايىنداۋ ٷشٸن قانشا ۋاقىت بەرٸلەدٸ?
- ۋاقىت جاعى تىعىز, - دەدٸ سۋجيكوۆ جولداس. - ٶزٸڭٸزگە مەلٸم ەدەبيەت مەسەلەسٸنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق ايتىس الداعى نويابر ايىندا ٶتكٸزٸلۋگە تيٸس ەدٸ. ال, بايانداماشىلاردىڭ جاڭادان بەلگٸلەنۋٸنە بايلانىستى ايتىستىڭ ٶتكٸزٸلۋ مەرزٸمٸ ٷش ايعا كەشٸكتٸرٸلسٸن دەپ وتىرمىز.
- يە, ۋاقىت جاعى از ەكەن.
- ونى بەرٸمٸز دە بٸلٸپ وتىرمىز, ەندٸ كەشەۋٸلدەتۋگە بولمايدى, قايتسە دە ونى ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ, قازٸرگٸ كەزدە قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەگٸ مەدەني مۇراسى جايىندا دۇرىس پٸكٸرلەر ايتىلۋىمەن قاتار, تەرٸس تە الىپ - قاشپا سىندار ورىن الۋدا. ولارعا قورىتىندى جاسايتىن, ايتىلىپ جٷرگەن پٸكٸرلەردٸڭ دۇرىسىن - دۇرىس, تەرٸسٸن - تەرٸس دەيتٸن جەر - رەسپۋبليكالىق ايتىس بولۋى كەرەك. بۇل ٷشٸن سٸز ەكٸمشٸلٸك جۇمىسىڭىزدى ورىنباسارىڭىزعا (بۇل كەزدە مەن قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگتٸك ينستيتۋتىندا رەكتور بولاتىنمىن) جٷكتەڭٸز دە, ٶزٸڭٸز كٷن-تٷن بايانداماڭىزعا وتىرىڭىز, - دەدٸ.
- ماقۇل...
- جەنە دە ەسٸڭٸزدە بولسىن, - دەدٸ ول, - بۇل باياندامانى ورتالىق كوميتەتتٸڭ سٸزگە بەرگەن ارناۋلى تاپسىرماسى دەپ تٷسٸنٸڭٸز.
- تٷسٸنٸكتٸ.
سونىمەن, باسقا جۇمىستارعا الاڭ بولماي, الداعى ايتىستا جاسايتىن باياندامانى دايىنداۋعا كٸرٸستٸم. ەڭ الدىمەن, باياندامانى ٶزٸمشە جوسپارىن جاساپ, وندا نە ايتپاق بولعانىمدى بەلگٸلەدٸم. كەلەسٸ بٸر كٷنٸ تەلەفون ارقىلى مۇقاڭمەن بايلانىستىم.
- ەندٸ بٸر ون مينۋتتان سوڭ ەدەبيەت ينستيتۋتىندا بولامىن, سوندا كەلە عوي, - دەدٸ مۇقاڭ.
كەلسەم, مۇقاڭ مەنٸ ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ كابينەتٸندە كٷتٸپ وتىر ەكەن. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيٸن مەن وعان سۋجيكوۆ جولداستا بولعان ەڭگٸمەنٸ ايتتىم.
- ونى ەستٸدٸم, - دەدٸ مۇقاڭ, - بۇل باياندامانى ساعان تاپسىرعانى ٶتە دۇرىس بولعان. وتىر دا دايىندال.
- ايتۋ وڭاي عوي, سٸز وسى بايانداماعا ون اي دايىندالىپ, ارتىنان باس تارتتىڭىز ەمەس پە, - دەپ قالجىڭداي باستادىم.
- ەندٸ مەنەن باياندامانى ەكٸ-ٷش ايدا دايىن ەتۋدٸ تالاپ ەتەسٸزدەر, اۋىر دا قيىن جٷك ارتاسىزدار. بايقاپ قاراسام, بٸر وسى بايانداما بويىنشا وقىلۋعا تيٸستٸ ماتەريالداردىڭ ٶزٸ بٸرنەشە ايعا جەتەدٸ ەكەن. ال, باياندامانى جازۋ ٷشٸن قانشا ۋاقىت كەرەك...
- ونىڭ بەرٸن بٸلەمٸن, تٷسٸنەمٸن. بۇل ايتىس سەن ٷشٸن, نە مەن ٷشٸن كەرەك ەمەس, حالىقتىڭ مەدەني مۇراسىن دۇرىستاپ باعالاۋ ٷشٸن كەرەك. ولاي بولسا, ايتىستا جاسايتىن بايانداماڭا جاۋاپتى قارا... كەنٸ, سول باياندامانىڭ ٶزٸڭدە جوسپارى بار ما, نە ايتپاقسىڭ?
- باياندامانىڭ مەندە ەشقانداي جوسپارى جوق. نە ايتۋ كەرەكتٸگٸ ٶزٸمە ايقىن دا ەمەس...
- پەلٸ, ونىڭ قالاي? – دەدٸ مۇقاڭ.
- مەنٸڭ بٸرٸنشٸ ويىم: ەڭ الدىمەن, مٷمكٸندٸگٸ بولعانشا قازاقتىڭ باتىرلار جىرىنان نە بار ەكەنٸن بٸلۋ, ولاردىڭ باسپا جٷزٸنە شىققاندارىن, قولجازبا كٷيٸندە جاتقاندارىن وقىپ شىعۋ. سودان كەيٸن بايانداماعا وتىرۋ كەرەك بولار.
- ونىڭ دۇرىس. قولدا بار دەگەن باتىرلار جىرىن تەگٸسٸنەن وقىپ, تانىسقانىڭ اسا قاجەت. بٸراق, مۇنىمەن بايانداما شىقپايدى. باياندامانى عىلىمي دەرەجەدە جاساۋ ٷشٸن وقيتىن, تانىسىپ الاتىن ماتەريالدارىڭ قازاقتاعى باتىرلار جىرىنان ەلدەقايدا كٶپ. مەنٸڭشە, باتىرلار جىرىن وقىپ, يگەرٸپ العاننان كەيٸن ەسكٸ مەدەني مۇرا تۋرالى, سونىڭ ٸشٸندە, حالىقتىڭ ەپوسى جايىندا ماركسيزم – لەنينيزم كلاسسيكتەرٸ نە ايتتى دەگەندٸ قاراستىرۋ شارت. ونى بٸلمەي جاقسى بايانداما جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. سودان كەيٸن, باتىرلار جىرى جايىندا دٷنيەجٷزٸلٸك عىلىم جەنە ورىس عالىمدارى نە ايتتى, قالاي زەرتتەدٸ, قانداي پٸكٸرلەر بولدى دەگەندٸ مىقتاپ بٸلۋٸڭ كەرەك. بۇدان سوڭ, قازاقتىڭ باتىرلار جىرى قالاي زەرتتەلدٸ, قانداي پٸكٸرلەر, كٶزقاراستار بولدى دەگەندٸ قاراستىر. مٸنە, وسىدان كەيٸن بايانداماڭدا نە ايتىلۋ كەرەكتٸگٸ بەلگٸلٸ بولادى.
- بۇل ايتقاندارىڭىزدىڭ بەرٸ دۇرىس تا ورىندى. بٸراق, ونى ورىنداۋعا ۋاقىتىم جەتپەيدٸ عوي.
- مۇنىڭ سٶز ەمەس. باياندامانى عىلىمي دەلەلدٸ ەتٸپ جاساۋ ٷشٸن فاكتىلاردى تولىق بٸلۋ شارت. فاكتىسىز, قۇرعاق سٶزبەن قۇندى پٸكٸر ايتا المايسىڭ... باتىرلار جىرى تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەردەن نە وقۋ كەرەكتٸگٸن كٶرسەتٸپ, قوسىمشا تٸزٸم جاساپ بەرەيٸن. بايانداماڭدى جازۋعا كەلگەندە وندا نە ايتۋ كەرەكتٸگٸن كەيٸن تاعى اقىلداسارمىز.
ارادا ەكٸ ايدان اسا ۋاقىت ٶتتٸ. بۇل كەزدە بايانداماعا قاجەتتٸ ماتەريالداردىڭ كٶبٸن وقىپ, ەڭسەرگەندەي بولدىم. وندا ايتىلاتىن باستى-باستى مەسەلەلەردٸڭ قاراسىنى كٶرٸنە باستاعان سەكٸلدەندٸ. ٶزٸمە جوسپار جاساپ, باياندامادا كٶتەرٸلۋگە تيٸستٸ دەگەن مەسەلەلەردٸ بەلگٸلەگەن بولدىم.
باياندامانى جازباستان بۇرىن, ونىڭ تەك جوسپارىن جاسادىم دا اقىل-كەڭەس سۇراي مۇقاڭا باردىم. مۇقاڭ مەنٸ ٶزٸنٸڭ ٷيٸندەگٸ كەڭ كابينەتٸندە قابىلداپ, ۇزاق ەڭگٸمەگە كٸرٸستٸك.
- كەنٸ, بايانداماڭ نە بولىپ جاتىر? – دەدٸ مۇقاڭ.
- بايانداما ەلٸ جازىلعان جوق. تەك جوسپارى عانا بار.
- جوسپاردان بۇرىن نە وقىعانىڭدى ايتشى. انادا مەن بەرگەن تٸزٸمدٸ, وندا كٶرسەتٸلگەن ەڭبەكتەردٸ وقىدىڭ با?
- وقىدىم, - دەدٸم دە بايانداماعا قالاي دايىندالىپ, نەندەي ماتەريالدارمەن تانىسقانىمدى قىسقاشا ايتىپ بەردٸم.
- ە, مۇنىڭ جاقسى بولعان, - دەپ مۇقاڭ قۇپتاپ قويدى.
سودان كەيٸن مەن باياندامامنىڭ جوسپارىمەن تانىستىردىم. بايانداما ەكٸ بٶلٸمنەن تۇرادى. بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸندە: باتىرلار جىرىنىڭ نە ەكەندٸگٸ, جالپى حالىق تۆورچەستۆوسى تۋرالى (ونىڭ ٸشٸندە باتىرلار جىرى جايىندا) ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرٸنٸڭ پٸكٸرٸ ايتىلادى. باتىرلار جىرى تۋرالى دٷنيەجٷزٸلٸك عىلىم جەنە ورىس عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرٸ قىسقاشا سٶز بولادى. سودان كەيٸن قازاقتىڭ باتىرلار جىرى قالاي زەرتتەلٸپ كەلگەندٸگٸ, قانداي قاتە-كەمشٸلٸكتەرٸ بولعاندىعى كٶبٸرەك ايتىلادى. بۇل رەتتە سول قاتەنٸ جٸبەرگەن كٸسٸلەردٸڭ اتتارى اتالىپ, ەڭبەكتەرٸ سىنالادى. ەكٸنشٸ بٶلٸمٸندە: قازاقتاعى باتىرلار جىرىنىڭ شىعۋ تاريحى قاراستىرىلادى. وسىعان بايلانىستى ەربٸر جىرعا باعا بەرٸلەدٸ. جىرلاردىڭ حالىقتىعى دەگەن مەسەلە ايرىقشا سٶز بولادى.
مۇقاڭ بۇل جوسپاردى نەگٸزٸنەن قۇپتادى دا بىلاي دەدٸ:
- جوسپارىڭ دۇرىس. ونى قالاي ٸسكە اسىرعانىڭدى بايانداماڭدى وقىعاندا كٶرەرمٸز. بٸراق, الدىن-الا بٸر نەرسەدەن ساقتاندىرعىم كەلەدٸ. باتىرلار جىرىن زەرتتەۋدە كٶبٸمٸزدٸڭ جٸبەرگەن قاتە-كەمشٸلٸگٸمٸز بار, ولاردى ەدٸل سىنا. سىن ايتام دەپ سىڭار جاق كەتپە, سىنىڭ ٶتكٸر دە دەلەلدٸ بولسىن. دەلەلسٸز داۋ ايتپا. باتىرلار جىرىن زەرتتەۋدە قاتە جٸبەرگەن ادامداردى جولداستىق كٶڭٸلمەن سىنا, «ۇر دا جىققا» بارما. بٸز ٶزٸمٸز بايقاماعان قاتەمٸزدٸ تٷسٸنٸپ, تٷزەيتٸن بولايىق. قۇر ايقايمەن عىلىم جاسالمايدى.
- سىن ٶتكٸر بولسىن دەپ جٷرگەندەر بار عوي.
- بولا بەرسٸن. سىندى ٶتكٸر ەتەم دەپ كٶرٸنگەنگە جارماسۋ كەرەك ەمەس. قاتەمٸزدٸ ايت, ونى دەلەلٸڭمەن, فاكتىڭمەن كٶرسەت. بٸراق, ادامنىڭ قارا باسىنا تيٸسٸپ, تٷرلٸ اتاق تاعۋدان ساق بول. ەكٸنشٸ ايتايىن دەگەنٸم, جەكە جىرلاردى باعالاۋعا كەلگەندە ولارعا بەرەتٸن باعاڭ بايسالدى دا, دەلەلدٸ بولسىن. بٸزدەگٸ جىرلاردىڭ بەرٸ شەتٸنەن جامان, نە بەرٸ تٷگەلٸنەن جاقسى ەمەس. ولاردىڭ ٸشٸندە اسىلى دا, جاسىعى دا بار, حالىق تٸلەگٸنەن تۋعانى دا, ەسكٸ سانانى جىرلايتىنى دا بار. بۇلاردى ايىرا بٸل. سٶيتكەن كٷندە بٸز باتىرلار جىرىن دۇرىس باعالاپ, ولاردىڭ ٸشٸنەن كەرەكتٸسٸن تاڭداپ الا الاتىن بولامىز.
وسى رەتپەن مۇقاڭ ويىندا جٷرگەن كٶپ پٸكٸرٸن ايتتى. جەنە ونىڭ قاتتى بٸر ەسكەرتكەنٸ باتىرلار جىرىن تٷگەلدەي جامانداۋ نەمەسە تٷگەلدەي حالىقتىق دەپ ماقتاۋ عىلىمي تەرٸس بولادى, - دەدٸ. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز: حالىقتى جىرسىز قالدىرىپ, ەرتەدەن كەلە جاتقان ەپوسىنان ايىرۋ ەمەس. باتىرلاردىڭ ٸشٸنەن, حالىققا تيٸستٸسٸن ٶزٸنە قايىرىپ بەرۋ, سوعان كٶمەكتەسۋ, ال حالىققا جاتتارىن جەنە ونىڭ نەلٸكتەن جات ەكەندٸگٸن ايقىنداپ كٶرسەتۋ كەرەك.
بٸراز ەڭگٸمەلەسكەننەن كەيٸن مەن مۇقاڭا قالجىڭى – شىنى ارالاس بٸر سۇراۋ قويدىم: باياندامامدا سٸزدٸ دە سىناماقپىن, وعان رەنجٸمەسسٸز? – دەدٸم.
- پەلٸ, وسى دا سٶز بولىپ پا? ەدٸل سىن بولسا, وعان ەشكٸم دە رەنجٸمەسكە كەرەك. باتىرلار جىرى جٶنٸندە ەۋەزوۆتىڭ جازعاندارىنىڭ بەرٸ دە دۇرىس دەپ, نە بەرٸ جامان دەپ ايتۋعا بولماس. ول دا ادام. ونىڭ دا قاتە-كەمشٸلٸگٸ بار. مەسەلە, سولاردى ەدٸل سىناپ, دۇرىس كٶرسەتۋگە عوي. ەگەر, دۇرىس سىناساڭ, رەنجٸمەيمٸن, قۇپ الامىن. ال, قارا دٷرسٸنمەن كەتسەڭ, ونىڭا داۋ ايتاتىن بولامىن...
...ارادا تاعى بٸراز كٷن ٶتتٸ. مەن باياندامامدى جازىپ تا شىقتىم. (ماشينكاعا باسقاندا 120 بەتتەي بولدى). سودان كەيٸن ونى تٸل-ەدەبيەت ينستيتۋتىنىڭ كوللەكتيۆٸندە وقىدىق, پٸكٸر الىستىق. جەنە دە باياندامانىڭ بٸر-ەكٸ داناسى جوعارى جەردەگٸ باستىقتارعا جٸبەرٸلدٸ. سوندا جۇرتتىڭ كٶبٸرەك كٶڭٸل اۋدارعانى باياندامانىڭ قازاقتاعى باتىرلار جىرىن زەرتتەۋدە جٸبەرٸلگەن قاتە-كەمشٸلٸكتەرٸ جايىندا سىن ايتقان بٶلٸمٸ ەدٸ. (بۇل بٶلٸمدە م. ەۋەزوۆ, س. مۇقانوۆ, ە. مارعۇلان, ب. كەنجەباەۆ سيياقتى ەدەبيەتشٸ – عالىمداردىڭ قازاقتاعى باتىرلار جىرىن زەرتتەۋدە جٸبەرگەن قاتەلەرٸ سٶز بولاتىن. ونداي قاتەلەردٸڭ نەلٸكتەن تۋعاندىعى كٶرسەتٸلەتٸن).
بۇدان سوڭ بايانداما الداعى ٷلكەن ايتىسقا دەيٸن قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا تالقىلاندى. ول جينالىستى جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ پرەدسەداتەلٸ ە. جايمۋرزين جولداس باسقاردى. جينالىسقا كٶپتەگەن جازۋشى, سىنشىلار (سونىڭ ٸشٸندە مۇقاڭ دا بار) قاتىستى.
باياندامانى تالقىلاۋعا ارنالىپ تٸل-ەدەبيەت ينستيتۋتىندا, جازۋشىلار وداعىندا ٶتكٸزٸلگەن جينالىستاردا كٶپتەگەن ادام پٸكٸر ايتتى. بەرٸ دە باياندامانىڭ قۇرىلىسىن, مەسەلەنٸ قويۋ جايىن قوستاي وتىرىپ, «ەلٸ دە سىن جاعىن كٷشەيتۋ كەرەك» دەستٸ. «سىنى ٶتكٸر ەمەس, جىلىمشىلاۋ ەكەن. باتىرلار جىرىن زەرتتەۋدە جٸبەرٸلگەن قاتەلەردٸ اشىپ ايتۋ كەرەك. بۇل رەتتە, ەسٸرەسە, ەۋەزوۆتىڭ قاتەسٸن قاتتى ايتۋ كەرەك» دەۋشٸلەر بولدى.
باياندامانى تالقىلاۋ وسىلاي جٷرٸپ جاتتى. كەلەسٸ بٸر كٷنٸ مەنٸ قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ نىعمەت ساۋرانباەۆ شاقىرىپ الدى.
- بايانداماڭىزدى وقىپ شىقتىم. مەسەلەنٸ كٶتەرۋٸڭٸز, نەگٸزٸنەن العاندا, دۇرىس سيياقتى. بٸراق, سىنىڭىز ەلٸ دە بولسا ەلسٸز ەكەن.
- مەن بٸلگەنٸمشە ايتتىم. مەن ايىپتاۋشى ەمەسپٸن, بايانداماشىمىن.
- بايانداماشى بولساڭىز, بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزبەن ەسەپتەسۋٸڭٸز كەرەك. سٸز بۇل باياندامانى ٶز اتىڭىزدان جاسامايسىز, ينستيتۋت اتىنان جاسايسىز. ول مەنٸڭ باياندامامنىڭ جوعارى جاققا كەتكەن داناسىن ستولىنىڭ سۋىرماسىنان الدى دا, قولىما ۇستاتا بەردٸ.
- مٸنە, ٶزٸڭٸز قاراڭىز. مىناۋ سٸزدٸڭ بايانداماڭىز. مۇنى جوعارىداعى جولداستار دا وقىپ, ٶزدەرٸنٸڭ زامەچانيەسٸن جازىپتى. قاراپ تانىسىڭىز.
سول ارادا مەن باياندامامنىڭ «جوعارعى جولداستار» وقىدى دەگەن داناسىن قاراي باستادىم. 120 بەتتٸك باياندامامنىڭ تەك تٶرت جەرٸندە عانا قىزىل, كٶك قارىنداشپەن جازىلعان «ۋسيليت» «ۋسيليت» («كٷشەيت», «كٷشەيت») دەگەن سٶزدەر بار ەكەن. باسقا بەتتەرٸندە ەشقانداي تاڭبا جوق. ماناعى «ۋسيليتتەر» مۇقاڭ جٶنٸندە ايتىلعان بەتتەرگە جازىلىپتى.
بۇدان ەرٸ قاراي ن. ساۋرانباەۆپەن «تٷسٸنٸسٸپ» جاتۋدى ارتىق كٶردٸم دە:
- جارايدى, مەن ويلانايىن. بٸراق, ايتقانىڭىزدى تٷگەلدەي ورىندايمىن دەي المايمىن, - دەپ شىعىپ كەتتٸم.
ۋاقىت ٶتە بەردٸ. قازاق ەپوسىنىڭ مەسەلەلەرٸنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق ايتىستىڭ بولاتىن كٷنٸ دە جاقىنداپ قالدى. وعان دەيٸن مەن باياندامامدى قايتا قاراستىرىپ, الدىن الا بولعان تالقىلاۋلاردا ايتىلعان پٸكٸرلەردٸڭ كەيبٸرەۋلەرٸن ەسكە الدىم.
1953 جىلعى اپرەل ايىنىڭ ون ەكٸسٸ. ٷكٸمەت ٷيٸنٸڭ ٷلكەن زالىندا (بۇل ٷي كەيٸننەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸنە بەرٸلگەن) قازاق ەپوسىنىڭ مەسەلەلەرٸنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق ايتىس (ديسكۋسسييا) اشىلدى. زالدا لىق تولعان حالىق. مۇنىڭ ٸشٸندە موسكۆا مەن لەنينگرادتان, تاشكەنت پەن فرۋنزەدەن, وبلىستاردان, تاعى باسقا جەرلەردەن كەلگەن عالىمدار, قوناقتار, رەسپۋبليكانىڭ باسشى ادامدارى, ەدەبيەتشٸلەر, ستۋدەنتتەر ت.ب. بار.
ايتىستى قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ سول كەزدەگٸ پرەزيدەنتٸ اكادەميك د.ا. قوناەۆ جولداس قىسقاشا سٶز سٶيلەپ اشتى. كٷن تەرتٸبٸ قابىلدانعاننان كەيٸن «قازاقتىڭ باتىرلىق جىرىن زەرتتەۋ جٶنٸندەگٸ پروبلەمالار تۋرالى» باياندامانى مەن جاساپ شىقتىم. بۇدان سوڭ «قازاقتىڭ تۇرمىس – سالت جىرلارى تۋرالى» باياندامانى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ مۇساتاي اقىنجانوۆ جاسادى.
مەن باياندامامدا ەسكٸدەن كەلە جاتقان مەدەني مۇرانى سىن نەگٸزٸنەن قاراستىرىپ زەرتتەۋ, پايدالانۋ تۋرالى بٸراز ايتتىم دا, ەكٸ مەسەلەگە ايرىقشا توقتادىم. ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ: بٸز قازاقتىڭ باتىرلار جىرىن قالاي زەرتتەپ, قالاي باعالاپ كەلدٸك, ەكٸنشٸسٸ: الداعى كٷندە باتىرلار جىرىن قالاي زەرتتەۋ, قالاي باعالاۋ كەرەك دەگەن تاقىرىپتا بولدى. جەنە دە جەكە جىرلارعا توقتاپ, ولاردىڭ قايسىسى حالىقتىق, قايسىسى جات جىر دەگەندەردٸ قاراستىردىم.
بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە: مەن باياندامامدا باتىرلار جىرىن زەرتتەگەن جولداستارعا «يارلىك» تاقپاۋعا, بٸراق ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸندە جٸبەرٸلگەن قاتە – كەمشٸلٸكتەردٸ اشىپ ايتۋعا تىرىستىم. وسى رەتتە مۇقاڭدى «ەدەيٸ قاتە جٸبەرگەن» دەپ ايىپتاماي, ونىڭ باتىرلار جىرىن زەرتتەۋگە ارناعان ەڭبەكتەرٸندە ەلەۋلٸ قاتە – كەمشٸلٸكتەردٸڭ ورىن العانىن ايتتىم.
ٷش كٷنگە سوزىلعان بۇل ايتىس ٶتە قىزۋ ٶتتٸ. قىرىق شاقتى ادام جارىسسٶزگە قاتىستى. سولاردىڭ ٸشٸندە: م. ەۋەزوۆ, س. مۇقانوۆ, س. سميرنوۆا, ە. مارعۇلان, ا. بوروۆكوۆ, س. تولىبەكوۆ, س. امانجولوۆ ت.ب. بار ەدٸ.
ايتىستىڭ قورىتىندىسىندا, باتىرلار جىرىن الداعى كٷندە زەرتتەۋ جولدارى تۋرالى ٷلكەن قاۋلى الىندى. جەنە دە «قوبىلاندى باتىر», «ەر تارعىن», «الپامىس», «قامبار», «قوزى كٶرپەش بايان سۇلۋ», «قىز جٸبەك» سيياقتى جىرلاردىڭ حالىقتىق نەگٸزدە تۋعاندىعى اتاپ كٶرسەتٸلدٸ. ال, باسقا جىرلاردى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەي بەرۋ, ەڭ اسىلدارىن باسپا جٷزٸنە شىعارۋ قاجەت دەپ تابىلدى.
ايتىس جۇمىسىن اياقتادى.
بايقايمىن, ايتىستان كەيٸن مۇقاڭنىڭ ماعان دەگەن كٶزقاراسى, قارىم-قاتىناسى ٶزگەرٸپ قالعان سيياقتى. سەلەمٸمدٸ جىلى شىرايمەن قابىل الاتىن بۇرىنعى مۇقاڭ كٶرٸنبەيدٸ, ٶكپەلٸ مۇقاڭ كٶرٸنەدٸ. بۇل قالاي? مۇقاڭنىڭ ماعان دەگەندە ٶزگەرە قالۋ سەبەبٸ نەدە? – دەپ كٶپ ويلادىم. بايقايمىن, ارامىزعا وت تاستاۋشىلار, مۇقاڭا مەنٸ جامانداپ شاعىستىرۋشىلار بار سەكٸلدٸ.
ايتا كەتەتٸن بٸر نەرسە: مۇقاڭ بالا مٸنەزدٸ, ايتقانعا سەنگٸش ادام ەدٸ عوي. ونىڭ وسى مٸنەزٸن كەيبٸرەۋلەر قاتتى پايدالاناتىنى دا بەلگٸلٸ بولاتىن. مٸنە, ايتىستان كەيٸن مۇقاڭا مەنٸ جامانداۋشىلار, ٶسەك ايتۋشىلار دا تابىلىپتى. ولار مۇقاڭا: «عابدۋللين سٸزدٸ قاتتى سىنادى عوي» دەيدٸ دە, مۇقاڭنىڭ قىتىعىنا تيە ەكٸ اراعا وت تاستايدى.
وسىدان بىلاي بٸر-ەكٸ جىل بويىنا مۇقاڭ ماعان تەرٸس قاراپ جٷردٸ. جينالىستاردا نە باسقا جاعدايدا كەزدەسٸپ قالعانداي بولساق, ول بەرگەن سەلەمٸمدٸ بۇرىڭعىداي جىلى شىرايمەن المايتىن, نە كٶرمەگەندەي سىرت اينالىپ كەتەتٸن بولدى.
- اپىر-اي, مۇقاڭنىڭ مۇنىسى نەسٸ? – دەيتٸن بولدىم ٶزٸمە - ٶزٸم. – بٸراق - ەكٸ اۋىز سىن ايتتى, سىنادى ەكەن دەپ وسىنشا بۇلان – تالاڭ بولعانى قالاي? ايتىس كەزٸندە ازداپ سىن ايتقانىم بولماسا, وعان باسقا جاساعان جاماندىعىم جوق ەدٸ عوي... بۇل بولمايتىن ٸس. مۇقاڭمەن تٸل تابۋىم كەرەك, تابىسۋىم كەرەك. بٸراق قالاي?
ەرٸ ويلاپ, بەرٸ ويلاپ دەگەندەي, مەنٸڭ بٸر تاپقانىم مۇقاڭا حات جازۋ بولدى. وندا بٷگٸنگٸ قازاق پوەزيياسىندا بٸر مەسەلەسٸن سٶز ەتە وتىرىپ, مۇقاڭمەن سٶيلەسكٸم, پٸكٸرلەسكٸم كەلدٸ. ەگەر, ول حاتىما جاۋاپ بەرسە, وندا ۇعىسامىز. مۇقاڭنىڭ ەشقانداي دا ٶكپە – ارازدىعى جوق دەپ بٸلەتٸن بولامىز. ال, جاۋاپ بەرمەسە, حاتتى اياقسىز قالدىرسا – وندا مۇقاڭمەن تٷسٸنٸسەتٸن كٷندٸ الدان كٷتەمٸز دەپ ويلادىم.
سونىمەن «مۇحتار ەۋەزوۆكە حات» دەپ اتالاتىن حاتىمدى دا جازدىم. بٸراق ونى مۇقاڭنىڭ ٷي ادرەسٸنە جٸبەرمەي, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە جولدادىم. رەداكتسيياداعى جولداستاردان بۇل حاتتى گازەتكە جارييالاۋدى ٶتٸندٸم. ولار تٸلەگٸمدٸ قابىل الدى دا, حاتتى ەشبٸر ٶزگەرٸسسٸز گازەتكە شىعاردى. («قازاق ەدەبيەتٸ», 1955 جىل, 28 وكتيابر, № 43).
كٶلەمٸ جاعىنان ۇزاق جازىلعان بۇل حاتتا بٷگٸنگٸ قازاق پوەزيياسى تۋرالى مەسەلە قوزعالادى, ول جٶنٸندە مۇقاڭنىڭ پٸكٸر ايتۋى سۇرالادى. حات مىناداي سٶزدەرمەن اياقتالادى:
«قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ شەشٸلمەي جاتقان مەسەلەلەرٸ ٶتە كٶپ قوي. ولاردى بٸرلەسە, ىنتىماقتاسا, بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ قاتە, كەمشٸلٸكتەرٸمٸزدٸ جولداستىق نيەتپەن سىناسا وتىرىپ شەشۋگە تيٸستٸمٸز. بۇل ايتىلعان جايلار سوڭعى كەزگە دەيٸن بولماي كەلدٸ عوي. بٸر كەزدە سىن دەپ, سىناۋ دەپ سىڭارجاق كەتكەن, اسىرا سٸلتەگەن جەرٸمٸز بولدى. وندايىمىز ٷشٸن كەشٸرٸم ەتۋٸڭٸزدٸ سۇرايمىن».
مەنٸڭ مۇقاڭا ايتايىن دەگەنٸم, حات ارقىلى بٸلدٸرەيٸن دەگەن ويىم – حاتتىڭ وسى سوڭعى ابزاتسىندا بەرٸلگەن دەۋگە بولادى...
تاڭەرتەڭگٸ ساعات توعىزدان اسىپ بارا جاتقان كەز ەدٸ. ينستيتۋتتا قىزمەتتە وتىرعام. تەلەفون سىلدىر ەتە قالدى. ترۋبكادان تانىس داۋىس ەستٸلدٸ. كەدٸمگٸ مۇقاڭنىڭ داۋىسى.
- مەن مۇحتارمىن عوي, - دەدٸ دە اماندىق-ساۋلىق سۇرادى. سودان كەيٸن: حاتىڭدى وقىپ شىقتىم. كەشٸردٸم بەرٸن دە. سەن ٶزٸڭ قازٸر بٸزدٸڭ ٷيگە كەلشٸ. وتىرىپ سٶيلەسەيٸك.
- جارايدى. قازٸر بٸزدە بٸر جينالىستار بار ەدٸ. ونى تاستاپ كەتۋٸم ىڭعايسىز عوي.
- ولاي بولسا, جۇمىسىڭ بٸتٸسٸمەن كەل. كٷتٸپ وتىرامىز...
مۇقاڭ ٷيٸنە تٷس كەزٸندە كەلدٸم. مۇقاڭ كٷتٸپ وتىر ەكەن. ەكەۋٸمٸز قۇشاقتاسا كەتتٸك. ول مەنٸ كٶپتەن كٶرمەگەن جاقىن تۋىسىنداي قۇشاقتاپ, سٷيٸپ جاتىر.
- جٷر, - دەپ مۇقاڭ مەنٸ كابينەتٸنە الىپ كٸردٸ. كابينەتٸندە جۇماعالي ساين, مۇساتاي اقىنجانوۆ, عايسا سارمۇرزين وتىر ەكەن.
تٷسكٸ استان كەيٸن مۇقاڭمەن ۇزاق ەڭگٸمەگە كەتتٸك. ول سوڭعى ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە ماعان ٶكپەلٸ بولىپ جٷرگەنٸن ايتتى. سٶزٸن بٶلمەي, تىڭداپ وتىرمىز.
- مەن سەنٸ جاقسى كٶرەتٸن, سٷيسٸنەتٸن ەدٸم. ماعان دوستىق كٶڭٸلمەن قارايتىنىڭدى دا بٸلەتٸن ەدٸم. ٶزگەنٸ بىلاي قويعاندا, 1949 جىلى اپرەل ايىندا مەنٸڭ ستاليندٸك سىيلىق العانىما ارنالعان قالالىق جينالىستا جاساعان بايانداماڭا قاتتى ريزا بولعان ەدٸم. سٶيتكەن سەنٸڭ, ٶتكەندەگٸ ايتىستا بەت-جٷزگە قاراماي, سىناعانىڭا قاتتى ٶكپەلەدٸم.
– ويبوي, مۇقا–اۋ, قىزىق ەكەنسٸز عوي, - دەدٸم مەن. – جاعداي سولاي بولدى عوي. ٶزٸڭنەن كٷشتٸلەر «سىنا» دەپ جاتسا, اياماي سىناۋدى تالاپ ەتٸپ مٸندەتتەسە, وعان باعىنباسقا نە شارا?
– پەلٸ, سول دا سٶز بە ەكەن, سىناۋ كەرەك, سىناعانىڭ جٶن, بٸراق سىندى ساباۋ قۇرالىنا اينالدىرۋعا بولمايدى عوي, - دەدٸ ول.
– ونىڭىز دۇرىس. ول كەزدەگٸ جاعداي سولاي بولدى عوي... مۇنى سٸز جاقسى بٸلەسٸز...
– جارايدى, ونى بٸلەم. بۇل جولى ساعان تاعى بٸر رازى بولعانىم – سەنٸڭ گازەت ارقىلى ماعان حات جازىپ, كەشٸرٸم سۇراعانىڭ. سەن كەشٸرٸمدٸ ماعان كەلٸپ مەنەن عانا سۇراعان جوقسىڭ, ونى پەلەنباي مىڭ وقۋشى جۇرتشىلىقتىڭ الدىندا گازەت ارقىلى سۇرادىڭ عوي. مٸنە, مۇنىڭ ناعىز جٸگٸتتٸك, وسىنىڭدى اسا جوعارى باعالايمىن. بٸرەۋدەن بٸرەۋدٸڭ كەشٸرٸم سۇراۋى بٸر باسقا, ال سول كەشٸرٸمدٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىندا سۇراۋ بٸر باسقا. سەنٸ كەشٸرٸم سۇرادى دەپ كٸشٸرەيتپەيمٸن, قايتا ونىڭدى بٸلگەندٸك دەپ تٷسٸنەم. ەندٸ كٶڭٸلٸمدە ەش كٸربٸڭ جوق, ٶكپە – ارازدىعىم دا جوق. مەن سەنٸڭ حاتىڭا جاۋاپ بەرەم جەنە ونى ٶز قولىممەن جازامىن. ەدەتتە مەن ونداي حاتتى ماشينيستكاعا ديكتوۆات ەتەتٸن ەدٸم. ال بۇل جولى ساعان جاۋابىمدى ٶز قولىممەن جازىپ, سول گازەت ارقىلى قايىراتىن بولام. سول كٷننەن بىلاي مۇقاڭمەن ارامىزداعى قارىم – قاتىناس بۇرىنعىداي بولىپ قايتا باستالعان ەدٸ. سودان بىلاي بٸز تاتۋ تۋىس, اينىماس اعا-ٸنٸ, بٸر-بٸرٸن قاتتى سىيلايتىن ۇستاز بەن شەكٸرت قالپىنا قايتا ورالدىق. مۇقاڭمەن ارامىزداعى بۇل قاتىناس ٸلگەرٸلەپ دامي بەردٸ. جالپى, ەدەبيەت مەسەلەسٸ تۋرالى, ەسٸرەسە, قازاق ەدەبيەتٸن زەرتتەۋ جايىندا اقىلداسىپ, كەڭەسٸپ وتىرۋ سالتىنا كٶشتٸك. ۋاقىت ٶتە بەردٸ. كەلەسٸ بٸر مەجٸلٸستەس بولىپ باس قوسقاندا مۇقاڭ جاڭا عانا باسپاحانادان كەلگەن «اباي جولىن» ماعان سىيلىق ەتتٸ. كٸتاپتىڭ ٸشكٸ بەتٸنە ٶز قولىمەن «كٸربٸڭٸ كەتكەن كٶڭٸلدەن...» دەپ جازىپ بەردٸ. ال, بۇل اۆتوگرافتىڭ مەنٸ مەن سىرى جوعارىدا ايتىلعانداي ەدٸ.
مەلٸك عابدۋللين
