Biyl Qostanai, Aqtóbe oblystarynda kiikterdiń belgisiz sebepterden qyrylýy taǵy oryn aldy. Ǵalymdar onyń sebebin pasterellezǵa, bireýleri raketadan aqqan geptil degen otynǵa japty. Osy jaǵdaiǵa bailanysty meniń sózime ǵalymdar qulaq asa ma, aspai ma, ony ózderi biledi, degenmen oiymdy ortaǵa salýdy jón kórdim.
Bala kezimizde áke-sheshemizge mal baǵýǵa kómektesip óstik. Kóktem aiy jaýyn-shashyndy bolsa, jaiylymda «shytyr» degen shóp qalyń shyǵatyn. Jáne de ol shóp qoi, eshki súisinip jeitin «qońyrbas», «mortyq» degen shóptermen aralas ósetin. Shytyr shóbin jegen maldyń ishi keýip, aýzynan aq kóbik aǵyp óledi. Ákelerimiz qoi sońynan jibererde «maldy shytyr shyqqan jerge jaimańdar» dep ádeii eskertetin. «Eger shytyr jep, ishi keýip óleiin dep jatqan maldy kórseń, 5,6-ynshy qabyrǵalarynyń arasyna istik tyǵyp, ishindegi jelin shyǵaryp jiberińder» deitin edi. «Túie maly jese artynan jel shyǵara beredi. Bundai kezde túieni qýalaý kerek. Bolmasa ishi keýip óledi» – dep aldyn alý sharalaryn da aityp jiberetin. Shytyr jaýyn-shashyn kóp bolatyn kóktem mezgilinde qaptap shyǵady. Qaýipti kezi – mamyr aiynyń 15-30 aralyǵy. Sodan keiin dánin shashyp qýrap qalady. Jaýyn-shashyn az kezde kóp shyqpaidy.
Shytyrdyń kóp shyqqan jerinde adam balasy da uzaq otyra almaidy. Sebebi isi ótkir, ashy, basyń ainala bastaidy. Bul shóptiń shyǵatyn jerleri – shóldi, jartylai shóldi jerler (Qostanai, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystary).
Ótken jyldaǵy Batys Qazaqstandaǵy, biylǵy jylǵy Qostanai, Aqtóbe oblystaryndaǵy kiikterdiń qyrylý sebepteri osy jaǵdaiǵa uqsaidy (jaýyn-shashyn mol boldy, kiikterdiń qyrylýy mamyr aiynyń 15-30 aralyǵynda kórinis berdi jáne de ólgen kiikterdiń ishi keýip, aýzynan aq kóbik aqqan). Kiikter pasterellez aýrýymen aýyrsa, mamyr aiynyń 30-ynan keiin de ary qarai nege qyryla bermeidi? Geptil bolsa, sol mańdaǵy jan-janýardyń bári qyrylyp qalýy kerek qoi?!
Aldyńǵy jyly efirde Toqtar Áýbákirov kiikterdiń qyrylý sebebin Keńes zamanynda bakteriialyq qarý shyǵarǵan Aral teńizindegi Vozrojdenie aralyna siltedi. Aǵamyzdyń batyrlyǵyna bas iemiz. Biraq qolynda naqty dálel bolmaǵan soń, buǵan da sene almaidy ekensiz. Vozrojdenie aralynyń irgesindegi Aral qalasynyń jáne sol aýdannyń adamdary da, maldary da din aman. Teńizden balyǵyn aýlap, tirshilikterin jasap jatyr. Sýy ashy bolsa da kiikteri sol teńizden sý ishedi (Sekseýil stansasynyń mańynda, Aral teńiziniń irgesindegi Ústirt jazyǵynda kiikter bar). Teledidardan ǵalymdar sóilep, jaǵdaidy túsindirmek bolyp jatyr. Biraq birde-bireýi atalarymyz ben ákelerimizdiń ómirden túigen tájiribesine nazar aýdarmai otyr. Eger mamandar kiikterdiń neden qyrylǵanyn anyqtaǵysy kelse, nazardy ólgen kiik ishinen shyqqan shópke jáne jaiylymǵa aýdarýy kerek.
Bolashaqta kiikterdi aman saqtap qalý úshin kóktem ýaqytynda aldyn ala shytyr shóbi qalyń shyqqan jerlerden kiikterdi alystatý qajet. Osyndai sharalardy qoldanbasaq, keleshekte kiik ataýlydan múldem aiyrylyp qalýymyz múmkin. Ómiri kiik kórmegen halyqaralyq mamandar olardyń neden qyrylǵanyn anyqtap beredi dep júrip, en dalamyzda shashylǵan kiiktiń qýraǵan qý múiizi men qý súiegin ustap qalmaiyq.
Aian ALDIIaROV,
Qostanai oblysy.
