بيىل قوستاناي, اقتٶبە وبلىستارىندا كيٸكتەردٸڭ بەلگٸسٸز سەبەپتەردەن قىرىلۋى تاعى ورىن الدى. عالىمدار ونىڭ سەبەبٸن پاستەرەللەزعا, بٸرەۋلەرٸ راكەتادان اققان گەپتيل دەگەن وتىنعا جاپتى. وسى جاعدايعا بايلانىستى مەنٸڭ سٶزٸمە عالىمدار قۇلاق اسا ما, اسپاي ما, ونى ٶزدەرٸ بٸلەدٸ, دەگەنمەن ويىمدى ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸم.
بالا كەزٸمٸزدە ەكە-شەشەمٸزگە مال باعۋعا كٶمەكتەسٸپ ٶستٸك. كٶكتەم ايى جاۋىن-شاشىندى بولسا, جايىلىمدا «شىتىر» دەگەن شٶپ قالىڭ شىعاتىن. جەنە دە ول شٶپ قوي, ەشكٸ سٷيسٸنٸپ جەيتٸن «قوڭىرباس», «مورتىق» دەگەن شٶپتەرمەن ارالاس ٶسەتٸن. شىتىر شٶبٸن جەگەن مالدىڭ ٸشٸ كەۋٸپ, اۋزىنان اق كٶبٸك اعىپ ٶلەدٸ. ەكەلەرٸمٸز قوي سوڭىنان جٸبەرەردە «مالدى شىتىر شىققان جەرگە جايماڭدار» دەپ ەدەيٸ ەسكەرتەتٸن. «ەگەر شىتىر جەپ, ٸشٸ كەۋٸپ ٶلەيٸن دەپ جاتقان مالدى كٶرسەڭ, 5,6-ىنشى قابىرعالارىنىڭ اراسىنا ٸستٸك تىعىپ, ٸشٸندەگٸ جەلٸن شىعارىپ جٸبەرٸڭدەر» دەيتٸن ەدٸ. «تٷيە مالى جەسە ارتىنان جەل شىعارا بەرەدٸ. بۇنداي كەزدە تٷيەنٸ قۋالاۋ كەرەك. بولماسا ٸشٸ كەۋٸپ ٶلەدٸ» – دەپ الدىن الۋ شارالارىن دا ايتىپ جٸبەرەتٸن. شىتىر جاۋىن-شاشىن كٶپ بولاتىن كٶكتەم مەزگٸلٸندە قاپتاپ شىعادى. قاۋٸپتٸ كەزٸ – مامىر ايىنىڭ 15-30 ارالىعى. سودان كەيٸن دەنٸن شاشىپ قۋراپ قالادى. جاۋىن-شاشىن از كەزدە كٶپ شىقپايدى.
شىتىردىڭ كٶپ شىققان جەرٸندە ادام بالاسى دا ۇزاق وتىرا المايدى. سەبەبٸ يسٸ ٶتكٸر, اششى, باسىڭ اينالا باستايدى. بۇل شٶپتٸڭ شىعاتىن جەرلەرٸ – شٶلدٸ, جارتىلاي شٶلدٸ جەرلەر (قوستاناي, اقتٶبە, باتىس قازاقستان وبلىستارى).
ٶتكەن جىلداعى باتىس قازاقستانداعى, بيىلعى جىلعى قوستاناي, اقتٶبە وبلىستارىنداعى كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋ سەبەپتەرٸ وسى جاعدايعا ۇقسايدى (جاۋىن-شاشىن مول بولدى, كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋى مامىر ايىنىڭ 15-30 ارالىعىندا كٶرٸنٸس بەردٸ جەنە دە ٶلگەن كيٸكتەردٸڭ ٸشٸ كەۋٸپ, اۋزىنان اق كٶبٸك اققان). كيٸكتەر پاستەرەللەز اۋرۋىمەن اۋىرسا, مامىر ايىنىڭ 30-ىنان كەيٸن دە ارى قاراي نەگە قىرىلا بەرمەيدٸ? گەپتيل بولسا, سول ماڭداعى جان-جانۋاردىڭ بەرٸ قىرىلىپ قالۋى كەرەك قوي?!
الدىڭعى جىلى ەفيردە توقتار ەۋبەكٸروۆ كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋ سەبەبiن كەڭەس زامانىندا باكتەرييالىق قارۋ شىعارعان ارال تەڭٸزٸندەگٸ ۆوزروجدەنيە ارالىنا سiلتەدٸ. اعامىزدىڭ باتىرلىعىنا باس يەمٸز. بٸراق قولىندا ناقتى دەلەل بولماعان سوڭ, بۇعان دا سەنە المايدى ەكەنسٸز. ۆوزروجدەنيە ارالىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ ارال قالاسىنىڭ جەنە سول اۋداننىڭ ادامدارى دا, مالدارى دا دٸن امان. تەڭٸزدەن بالىعىن اۋلاپ, تٸرشٸلٸكتەرٸن جاساپ جاتىر. سۋى اششى بولسا دا كيٸكتەرٸ سول تەڭٸزدەن سۋ ٸشەدٸ (سەكسەۋٸل ستانساسىنىڭ ماڭىندا, ارال تەڭٸزٸنٸڭ ٸرگەسٸندەگٸ ٷستٸرت جازىعىندا كيٸكتەر بار). تەلەديداردان عالىمدار سٶيلەپ, جاعدايدى تٷسٸندٸرمەك بولىپ جاتىر. بٸراق بٸردە-بٸرەۋٸ اتالارىمىز بەن ەكەلەرٸمٸزدٸڭ ٶمٸردەن تٷيگەن تەجٸريبەسٸنە نازار اۋدارماي وتىر. ەگەر ماماندار كيٸكتەردٸڭ نەدەن قىرىلعانىن انىقتاعىسى كەلسە, نازاردى ٶلگەن كيٸك ٸشٸنەن شىققان شٶپكە جەنە جايىلىمعا اۋدارۋى كەرەك.
بولاشاقتا كيٸكتەردٸ امان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن كٶكتەم ۋاقىتىندا الدىن الا شىتىر شٶبٸ قالىڭ شىققان جەرلەردەن كيٸكتەردٸ الىستاتۋ قاجەت. وسىنداي شارالاردى قولدانباساق, كەلەشەكتە كيٸك اتاۋلىدان مٷلدەم ايىرىلىپ قالۋىمىز مٷمكٸن. ٶمٸرٸ كيٸك كٶرمەگەن حالىقارالىق ماماندار ولاردىڭ نەدەن قىرىلعانىن انىقتاپ بەرەدٸ دەپ جٷرٸپ, ەن دالامىزدا شاشىلعان كيٸكتٸڭ قۋراعان قۋ مٷيٸزٸ مەن قۋ سٷيەگٸن ۇستاپ قالمايىق.
ايان الديياروۆ,
قوستاناي وبلىسى.
