Foto: Pexels
Qazaqstanda jyl saiyn mamyr aiynyń sońǵy jeksenbisinde himiia ónerkásibi qyzmetkerleriniń kúni atap ótedi. Himiia salasy elimizdiń ekonomikasynda mańyzdy oryn alady, sebebi ol túrli salalardyń, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy men meditsinanyń, energetika men óndiristiń damýyn qamtamasyz etedi. Qazaqstanda mineraldy tyńaitqyshtar, beiorganikalyq jáne organikalyq himikattar óndiretin 12 iri himiia jáne munai-himiia kásiporny jumys isteidi. Ult.kz tilshisi osy kásiporyndardy zerttep kórdi.
Biz himiianyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kún saiyn sezinemiz. Kúndelikti ómirde azyq-túlik, kiim, kosmetika nemese turmystyq himiia zattary bolsyn únemi himiialyq elementtermen jáne qosylystarmen jumys isteimiz. Kúndelikti qoldanatyn kosmetikalyq ónimderimizdiń de himiialyq quramy bar ekeni belgili. Sýsabyn, krem nemese parfiýmniń quramyndaǵy árbir komponent shashymyz ben terimizge áser etedi. Úi tazalyǵynda qoldanatyn jýý quraldarynyń quramynda da himiia mańyzdy ról atqarady. Bul zattardyń quramyndaǵy bettik- belsendi zattar men fermentter lastanýdy ketirýge kómektesedi. Biraq osynsha kúndelikti turmysta qoldanyp júurgen zattarymyzdy shyǵarý úshin elimizde qanshama kásiporyn men qanshama adam jumys istep otyr. Búgin sol kásiporyndardyń birshamasyna toqtalyp ótsek.
Elimizdegi kásiporyndar
Jambyl oblysynda Qazfosfat JShS men Evrohim-Qarataý JShS jumys isteidi. Birinshisi fosforly mineraldy tyńaitqyshtar, ortofosfor qyshqyly, fosfor tyńaitqyshtary men natrii úshfosfaty óndirse, ekinshisi fosforitter óndirýmen ainalysady. Al Qaraǵandyda úsh óndiris orny bar. Atap aitsaq, Temirtaý elektrometallýrgiialyq kombinaty kaltsii karbidi óndiredi.
«Temirtaý elektrmetallýrgiialyq kombinaty» aktsionerlik qoǵamy Qazaqstan Respýblikasynda jáne TMD elderinde kaltsii karbidin jáne ferroqorytpalardy óndirý naryǵyndaǵy kóshbasshylardyń biri.
Jaqsy jáne sapaly ónim shyǵarý – bizdiń basty mindetimiz. Biz kóptegen elderde talap etilgen ónimdi jasap qana qoimai, sonymen birge jumysymyzdyń mańyzdylyǵyn túsinemiz, al biz ony erekshe maqtanyshpen jáne jaýapkershilikpen jasaimyz.
«Temirtaý elektrmetallýrgiialyq kombinaty» AQ Temirtaý qalasynyń eń belsendi kásiporyndarynyń biri bola otyryp, qala turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jobalarǵa belsendi at salysady, turaqty negizde qaiyrymdylyq jáne demeýshilik baǵdarlamalardy júzege asyrady», – dep jaýap berdi kásiporynnyń baspasóz qyzmeti tilshi saýalyna.
Sondai-aq, Qaraǵandydaǵy Maksam Qazaqstan JShS jarylǵysh zattar shyǵarady. Al Egofom serpimdi penopoliýretan óndiredi. Dál osy siiaqty, Aqtóbede de eki kásiporyn jumys istep tur. Aqtóbe hrom qosylystary zaýyty hrom qosylystaryn, onyń ishinde hrom angidridi men natrii bihromatyn óndirsa, QazAzot JShS ammiak, álsiz azot qyshqyly jáne ammiak selitrasyn shyǵarady. Atyraý oblysyndaǵy Atyraý munai óńdeý zaýyty polietilen men polipropilen óndiredi.
«QazAzot» JShS – Qazaqstandaǵy ammiak jáne ammiak selitrasy óndirisiniń jalǵyz óndirýshisi. Onyń negizgi ónimderi: Jidkii ammiak: ónerkásiptik jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynda qoldanylady. Ammiak selitrasy: azotty tyńaitqysh retinde aýyl sharýashylyǵynda keńinen paidalanylady. Azot qyshqyly: ártúrli himiialyq protsesterde qoldanylady. Kompaniianyń óndiristik qýaty jylyna 200 000 tonna ammiak, 360 000 tonna azot qyshqyly men ammiak selitrasyn quraidy. Óndiris úshin qajetti tabiǵi gaz «Shaǵyrly-Shomyshty» ken ornynan alynýda. Energiianyń 85%-y ózderiniń gaz-porshendi elektr stantsiiasynan qamtamasyz etiledi.Kompaniianyń maqsaty – aýyl sharýashylyǵy men ónerkásiptiń qajettilikterin tolyq qanaǵattandyrý jáne eksporttyq áleýetti arttyrý», – dep jaýap berdi kompaniianyń baspasóz qyzmeti.
Aita keteiik, «QazAzot» ónimderin Qazaqstannyń ishki naryǵynda jáne Resei, Belarýs, Polsha, Baltyq elderi siiaqty 15-ten astam elge eksporttaidy. Qazirgi ýaqytta kompaniia jańa ammiak-karbamid keshenin salýdy josparlap otyr. Jobanyń quny shamamen 1 milliard AQSh dollaryn quraidy jáne 2026 jyldyń sońyna deiin aiaqtalýy kózdelgen. Jańa zaýyttyń qýaty jylyna 1,5 million tonna ónim shyǵarýǵa múmkindik beredi. Bul jobanyń iske asýy Qazaqstandy mineraldy tyńaitqyshtar óndirisi boiynsha TMD elderi arasynda jetekshi orynǵa shyǵarýǵa yqpal etedi.
Himiia ónerkásibi
Sonymen qatar, Ońtústik óńirdegi óndiris oryndary da belsendi jumys isteidi. Shymkent qalasynda eki birdei káiporyn qyzmet kórsetip otyr. Onyń biri Himfarm AQ Qazaqstandaǵy dári-dármektiń úshten ekisin shyǵarady, al ekinshisi Shymkentmai «Eldos» AQ – sabyn jáne jýǵysh zattar óndiredi. Almaty oblysynda da eki kásiporyn bar: Ýrker Kosmetik AQ tis pastasy óndiredi jáne Agrohimiia JShS pestitsidterdiń edáýir bóligin shyǵarady.
Al Almaty qalasyndaǵy AMZ AQ negizinen metall óńdeý jáne ónerkásiptik jabdyqtardy óndirýmen ainalysady. Al Gaýdi JShS jáne Evrotek Indastriz LTD JShS boiaý men lak shyǵarady. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Qaztsink AQ kúkirt qyshqylynyń monogidratyn óndiredi. Al Mańǵystaý oblysyndaǵy Sat Operating Aktau stirol polimeriniń 70%-yn óndiredi. Sonymen qatar, Qyzylorda oblysynda ornalasqan QazAzot JShS azotty tyńaitqyshtar men ammiak selitrasyn óndiredi.
Qazaqstan himiia ónerkásibi negizinen úsh negizgi sektordan turady:
Ónerkásipke arnalǵan himikattar – 64,5%
Agrohimiialyq ónimder – 21,0%
Bazalyq munai-himiia – 13,4%
Ózge himiia – 1,1%
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan himiia ónerkásibi investitsiialar tartý, jańa tehnologiialardy engizý jáne ekologiialyq standarttardy jaqsartý arqyly damyp keledi. Mysaly, Jambyl oblysynda mineraldy tyńaitqyshtar shyǵaratyn iri himiia kesheni iske qosylýda.
Aqbota Musabekqyzy
