فوتو: Pexels
قازاقستاندا جىل سايىن مامىر ايىنىڭ سوڭعى جەكسەنبٸسٸندە حيمييا ٶنەركەسٸبٸ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٷنٸ اتاپ ٶتەدٸ. حيمييا سالاسى ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى ورىن الادى, سەبەبٸ ول تٷرلٸ سالالاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مەديتسينانىڭ, ەنەرگەتيكا مەن ٶندٸرٸستٸڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. قازاقستاندا مينەرالدى تىڭايتقىشتار, بەيورگانيكالىق جەنە ورگانيكالىق حيميكاتتار ٶندٸرەتٸن 12 ٸرٸ حيمييا جەنە مۇناي-حيمييا كەسٸپورنى جۇمىس ٸستەيدٸ. Ult.kz تٸلشٸسٸ وسى كەسٸپورىنداردى زەرتتەپ كٶردٸ.
بٸز حيمييانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن كٷن سايىن سەزٸنەمٸز. كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ازىق-تٷلٸك, كيٸم, كوسمەتيكا نەمەسە تۇرمىستىق حيمييا زاتتارى بولسىن ٷنەمٸ حيمييالىق ەلەمەنتتەرمەن جەنە قوسىلىستارمەن جۇمىس ٸستەيمٸز. كٷندەلٸكتٸ قولداناتىن كوسمەتيكالىق ٶنٸمدەرٸمٸزدٸڭ دە حيمييالىق قۇرامى بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. سۋسابىن, كرەم نەمەسە پارفيۋمنٸڭ قۇرامىنداعى ەربٸر كومپونەنت شاشىمىز بەن تەرٸمٸزگە ەسەر ەتەدٸ. ٷي تازالىعىندا قولداناتىن جۋۋ قۇرالدارىنىڭ قۇرامىندا دا حيمييا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. بۇل زاتتاردىڭ قۇرامىنداعى بەتتٸك- بەلسەندٸ زاتتار مەن فەرمەنتتەر لاستانۋدى كەتٸرۋگە كٶمەكتەسەدٸ. بٸراق وسىنشا كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا قولدانىپ جٷۇرگەن زاتتارىمىزدى شىعارۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدە قانشاما كەسٸپورىن مەن قانشاما ادام جۇمىس ٸستەپ وتىر. بٷگٸن سول كەسٸپورىنداردىڭ بٸرشاماسىنا توقتالىپ ٶتسەك.
ەلٸمٸزدەگٸ كەسٸپورىندار
جامبىل وبلىسىندا قازفوسفات جشس مەن ەۆروحيم-قاراتاۋ جشس جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸرٸنشٸسٸ فوسفورلى مينەرالدى تىڭايتقىشتار, ورتوفوسفور قىشقىلى, فوسفور تىڭايتقىشتارى مەن ناتريي ٷشفوسفاتى ٶندٸرسە, ەكٸنشٸسٸ فوسفوريتتەر ٶندٸرۋمەن اينالىسادى. ال قاراعاندىدا ٷش ٶندٸرٸس ورنى بار. اتاپ ايتساق, تەمٸرتاۋ ەلەكترومەتاللۋرگييالىق كومبيناتى كالتسيي كاربيدٸ ٶندٸرەدٸ.
«تەمٸرتاۋ ەلەكترمەتاللۋرگييالىق كومبيناتى» اكتسيونەرلٸك قوعامى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جەنە تمد ەلدەرٸندە كالتسيي كاربيدٸن جەنە فەرروقورىتپالاردى ٶندٸرۋ نارىعىنداعى كٶشباسشىلاردىڭ بٸرٸ.
جاقسى جەنە ساپالى ٶنٸم شىعارۋ – بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز. بٸز كٶپتەگەن ەلدەردە تالاپ ەتٸلگەن ٶنٸمدٸ جاساپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە جۇمىسىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنەمٸز, ال بٸز ونى ەرەكشە ماقتانىشپەن جەنە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن جاسايمىز.
«تەمٸرتاۋ ەلەكترمەتاللۋرگييالىق كومبيناتى» اق تەمٸرتاۋ قالاسىنىڭ ەڭ بەلسەندٸ كەسٸپورىندارىنىڭ بٸرٸ بولا وتىرىپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبالارعا بەلسەندٸ ات سالىسادى, تۇراقتى نەگٸزدە قايىرىمدىلىق جەنە دەمەۋشٸلٸك باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرادى», – دەپ جاۋاپ بەردٸ كەسٸپورىننىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ تٸلشٸ ساۋالىنا.
سونداي-اق, قاراعاندىداعى ماكسام قازاقستان جشس جارىلعىش زاتتار شىعارادى. ال ەگوفوم سەرپٸمدٸ پەنوپوليۋرەتان ٶندٸرەدٸ. دەل وسى سيياقتى, اقتٶبەدە دە ەكٸ كەسٸپورىن جۇمىس ٸستەپ تۇر. اقتٶبە حروم قوسىلىستارى زاۋىتى حروم قوسىلىستارىن, ونىڭ ٸشٸندە حروم انگيدريدٸ مەن ناتريي بيحروماتىن ٶندٸرسا, قازازوت جشس اممياك, ەلسٸز ازوت قىشقىلى جەنە اممياك سەليتراسىن شىعارادى. اتىراۋ وبلىسىنداعى اتىراۋ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتى پوليەتيلەن مەن پوليپروپيلەن ٶندٸرەدٸ.
«قازازوت» جشس – قازاقستانداعى اممياك جەنە اممياك سەليتراسى ٶندٸرٸسٸنٸڭ جالعىز ٶندٸرۋشٸسٸ. ونىڭ نەگٸزگٸ ٶنٸمدەرٸ: جيدكيي اممياك: ٶنەركەسٸپتٸك جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا قولدانىلادى. اممياك سەليتراسى: ازوتتى تىڭايتقىش رەتٸندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەڭٸنەن پايدالانىلادى. ازوت قىشقىلى: ەرتٷرلٸ حيمييالىق پروتسەستەردە قولدانىلادى. كومپانييانىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتى جىلىنا 200 000 توننا اممياك, 360 000 توننا ازوت قىشقىلى مەن اممياك سەليتراسىن قۇرايدى. ٶندٸرٸس ٷشٸن قاجەتتٸ تابيعي گاز «شاعىرلى-شومىشتى» كەن ورنىنان الىنۋدا. ەنەرگييانىڭ 85%-ى ٶزدەرٸنٸڭ گاز-پورشەندٸ ەلەكتر ستانتسيياسىنان قامتاماسىز ەتٸلەدٸ.كومپانييانىڭ ماقساتى – اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ٶنەركەسٸپتٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن تولىق قاناعاتتاندىرۋ جەنە ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸ ارتتىرۋ», – دەپ جاۋاپ بەردٸ كومپانييانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
ايتا كەتەيٸك, «قازازوت» ٶنٸمدەرٸن قازاقستاننىڭ ٸشكٸ نارىعىندا جەنە رەسەي, بەلارۋس, پولشا, بالتىق ەلدەرٸ سيياقتى 15-تەن استام ەلگە ەكسپورتتايدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا كومپانييا جاڭا اممياك-كارباميد كەشەنٸن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبانىڭ قۇنى شامامەن 1 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى جەنە 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن اياقتالۋى كٶزدەلگەن. جاڭا زاۋىتتىڭ قۋاتى جىلىنا 1,5 ميلليون توننا ٶنٸم شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل جوبانىڭ ٸسكە اسۋى قازاقستاندى مينەرالدى تىڭايتقىشتار ٶندٸرٸسٸ بويىنشا تمد ەلدەرٸ اراسىندا جەتەكشٸ ورىنعا شىعارۋعا ىقپال ەتەدٸ.
حيمييا ٶنەركەسٸبٸ
سونىمەن قاتار, وڭتٷستٸك ٶڭٸردەگٸ ٶندٸرٸس ورىندارى دا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. شىمكەنت قالاسىندا ەكٸ بٸردەي كەٸپورىن قىزمەت كٶرسەتٸپ وتىر. ونىڭ بٸرٸ حيمفارم اق قازاقستانداعى دەرٸ-دەرمەكتٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸن شىعارادى, ال ەكٸنشٸسٸ شىمكەنتماي «ەلدوس» اق – سابىن جەنە جۋعىش زاتتار ٶندٸرەدٸ. الماتى وبلىسىندا دا ەكٸ كەسٸپورىن بار: ۋركەر كوسمەتيك اق تٸس پاستاسى ٶندٸرەدٸ جەنە اگروحيمييا جشس پەستيتسيدتەردٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن شىعارادى.
ال الماتى قالاسىنداعى امز اق نەگٸزٸنەن مەتالل ٶڭدەۋ جەنە ٶنەركەسٸپتٸك جابدىقتاردى ٶندٸرۋمەن اينالىسادى. ال گاۋدي جشس جەنە ەۆروتەك ينداستريز لتد جشس بوياۋ مەن لاك شىعارادى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى قازتسينك اق كٷكٸرت قىشقىلىنىڭ مونوگيدراتىن ٶندٸرەدٸ. ال ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى Sat Operating Aktau ستيرول پوليمەرٸنٸڭ 70%-ىن ٶندٸرەدٸ. سونىمەن قاتار, قىزىلوردا وبلىسىندا ورنالاسقان قازازوت جشس ازوتتى تىڭايتقىشتار مەن اممياك سەليتراسىن ٶندٸرەدٸ.
قازاقستان حيمييا ٶنەركەسٸبٸ نەگٸزٸنەن ٷش نەگٸزگٸ سەكتوردان تۇرادى:
ٶنەركەسٸپكە ارنالعان حيميكاتتار – 64,5%
اگروحيمييالىق ٶنٸمدەر – 21,0%
بازالىق مۇناي-حيمييا – 13,4%
ٶزگە حيمييا – 1,1%
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستان حيمييا ٶنەركەسٸبٸ ينۆەستيتسييالار تارتۋ, جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ جەنە ەكولوگييالىق ستاندارتتاردى جاقسارتۋ ارقىلى دامىپ كەلەدٸ. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا مينەرالدى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن ٸرٸ حيمييا كەشەنٸ ٸسكە قوسىلۋدا.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
