“Tyiym salynǵan doiby” degendi oqyrman birinshi ret kórip otyrǵan bolar. “Tyiym salynǵan kitap”, “tyiym salynǵan meken”, “tyiym salynǵan jemis” belgili. Al “tyiym salynǵan doiby” degen qaidan shyqty? Bul - qyzyl tilmen kórkemdeý bolmasa poetikalyq ásireleý emes. Tyiym salynǵan doibynyń bary ras.
Pálsapanyń jiligin shaǵyp, maiyn ishken danyshpandar doibyny eki túrge bólgen: tekti doiby, teksiz doiby.
Kúndelikti ómirde oinap júrgen doiby “teksiz doiby” bolyp esepteledi. Al “tekti doiby” degenimiz tek qana handar men biler oinaityn doiby.Oiynnyń negizgi ataýy «Qazaqtyń dana bi doibysy». Biraq, keiinnen halyqqa túsinikti bolýy úshin arnaiy «Han doibysy» degen ataý bergen.
Iá, bul doibynytek handar oinaǵan. Al qara halyqtan oiyn erejesi qupiia ustalǵan. Sebebi bul oiynnyń barlyq júrisi men qozǵalysy handyqtyń saiasatyna tikelei qatysty. Handar men bilerdiń ustanǵan saiasaty, el basqarýy, jaza qoldaný, ekonomikany kóterý men soǵys ashý, beibit kelisimge kelý, kóterilis jasaý, tórelik etý bári – bári osy oiynǵa jinaqtalǵan.Sol sebepti handar bul oiyndy óte qupiiada ustady. El – jurtqa taralyp ketýinen qoryqty. Sebebi bul oiynnyń júiesin bilip alǵan adam handyqtyń qalai qurylyp, qalai basqarylyp otyrǵanyn bilip alatyn.
Bul oiynyń shyǵý tarihy sonaý úisinder zamanynan bastaý alady. Almaty oblysy, Esik aýdanynda júrgizilgen qazba jumystary kezinde Han doibysynyń pil súieginen oiyp jasalǵan tastary tabylǵan. Bir tań qalarlyǵy bul tastardyń bári qazaqtyń kádimgi kiiz úi pishininde jasalýynda.
«Altaý» degeni kim?
El arasynda keń taraǵan «Tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi, altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi» degen maqal bar. Bul maqaldy bárimiz tatý tursaq bizdi jaý ala almaidy dep uǵamyz da, ári qarai onyń maǵynasyna bas qatyryp jatpaimyz. “Tórteý túgel bolsa” degeni tórt qubylamyz teń bolsa degeni. Bul túsinikti. Al “altaý ala bolsa” degeni neni bildiredi? Nege jeti, nege segiz emes? Ne sebepti “alty” sany qoldanylyp tur. Bul maqal uiqasy kelgesin aita salynǵan sóz emes. Altaý degenimiz osy “Han doibysyndaǵy” alty keiipker: Han, Bi, Bek, Alash, Tentek, Qarasha.
Iaǵni, osy altaýy ala bolmaýy tiis. Eger osy altaý bir – birimen tatý turmasa el jaýdyń oljasyna ainalady. Bul oiynnyń basty keiipkeri – Han. Ol qarapaiym doibydan áldeqaida erekshe. Oiyn taqtasy, keiipkerlerdiń júrisi men oiynǵa tigizetin yqpaly da basqasha. Bul oiynnyń logikasy shahmattan kem túspeidi. Munda bir eldiń saiasaty, ekonomikasy, halyqtyń jaǵdaiy, tentegi men qarasha jurty túgeldei qamtylady. Olardyń handyqta atqaratyn ózindik qyzmeti bar. Bir keiipker bir keiipkerdiń rólin atqara almaidy. Árqaisysy ózine mindettelgen isin atqarady, onyń shekarasynan shyǵyp ketpeidi.
Osy jerde bul doibynyń ne sebepti tekti dep atalǵanyna toqtalyp óteiik. Qarapaiym doibyda kez kelgen tas bi bolýǵa, han atanyp ketýine múmkindigi bar. Sonymen qatar teksiz doibyda barlyq figýra birdei, eshqandai aiyrmashylyq joq.Al bul oiynda qarasha eshqashan han atana almaidy, árkim oiyn sońyna deiin óziniń belgilengen fýnktsiiasyn atqarady. Qytai aqylmany Konfýtsidiń: patsha – patsha, áke – áke, bala – bala ornynda bolýy tiis degen qaǵidasyna uqsas.
Hannyń basty tulǵa ekenin aittyq. Oiyn taqtasynda eki handyq maidanǵa túsedi. Bul - Aqedik jáne Kókedik handyqtary.Hannan bastap qarashaǵa deiin taqta ústinde qiǵashynan shep qurady. Bul oiyn túsingen adamǵa qan tógisten góri parasat maidanyna jaqyn. Hannyń eki jaǵynda eki serigi bolady. Oń jaǵynda – serkesi, sol jaǵynda qyran búrkiti. Han taǵynyń oń jaq bóliginde halyq ornalasady. Biler, bekter, alash, qarasha, tentek ret - retimen. El bolǵan soń onyń ishinde buzyǵy men túzigi de bolatyny belgili. Tentek osynyń mysalynan alynǵan figýra.
Han doibysynyń teksiz doibydan taǵy bir aiyrmashylyǵy munda jaý elin túgel joiyp jibermeidi. Jalpy sany 12 figýranyń 6figýrasynan aiyrylsa sol eldiń hany óziniń jeńilgenin moiyndap, halyq tizginin beibit túrde jeńipaz hannyń qolyna beredi. Bul soǵys kezinde halyqty túgel qyryp almaýǵa, isti barynsha beibit túrde sheshýge múmkindik beredi. Mysaly ózderin shahmattyń otany sanaityn Úndistandy alaiyq. Sol úndilerdiń eń myqty imperatory Ashoka soǵysta qansha adamdy qyryp jibergennen keiin ózin úlken ókinishte ustady. Eń aqyrynda býddizm dinin qabyldap, rýhani tazarýǵa den qoidy. Al Han doibysyn oinaǵan Qasym, Haqnazar, Táýke handarymyz noǵailarmen, moǵoldarmen soǵysta úlken shyǵyndardan bas tarta otyryp halyqtyń teń jartysyn ózine qosyp aldy, Syr boiyndaǵy qalalar óz erkimen berildi, Jetisý jeri qazaqtar qolyna az – azdan ótip otyrdy. Munyń bári Han doibysyndaǵy júris erejeleri bolatyn. Onyń qupiia saqtalýynyń taǵy bir sebebi osynda.
Bizdiń ómirimiz intellektýaldy oiyn. Osyndai doiby túrin keńirek nasihattap, dáriptemesek qai el kelip bizdiń shyraǵymyzdy jaǵady? 2008 jyl QR Prezidentiniń atyna jazylǵan hattan keiin qoldaý bildirilip, QR Sport jáne týrizm ministrliginde qazaqtyń dástúrli oiyny bolyp tanyldy. Osydan keiin oiyn ótkizýge, ony qoldaýǵa kóptep qarjy bólinýi kerek edi. Alaida sol kezden bastap sanasaq arada 10 jyl ýaqyt ótipti. Buiryq tek buiryq kúiinde qalyp otyr.
Saiys jeńipazdaryna qur temir medaldan góri qymyz quiatyn torsyq, segiz órim qamshy, almas kezdik, oqaly bórik syilap ulttyq ónerimizdi taǵy bir jańǵyrtýǵa bolar edi. “Rýhani jańǵyrý” týraly gazet betinen oqý kerek emes. Shynai ómirde “Rýhani jańǵyrý” kerek...!
Júsipbek Rysbek
.jpg)