“تىيىم سالىنعان دويبى” دەگەندٸ وقىرمان بٸرٸنشٸ رەت كٶرٸپ وتىرعان بولار. “تىيىم سالىنعان كٸتاپ”, “تىيىم سالىنعان مەكەن”, “تىيىم سالىنعان جەمٸس” بەلگٸلٸ. ال “تىيىم سالىنعان دويبى” دەگەن قايدان شىقتى? بۇل - قىزىل تٸلمەن كٶركەمدەۋ بولماسا پوەتيكالىق ەسٸرەلەۋ ەمەس. تىيىم سالىنعان دويبىنىڭ بارى راس.
پەلساپانىڭ جٸلٸگٸن شاعىپ, مايىن ٸشكەن دانىشپاندار دويبىنى ەكٸ تٷرگە بٶلگەن: تەكتٸ دويبى, تەكسٸز دويبى.
كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ويناپ جٷرگەن دويبى “تەكسٸز دويبى” بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ال “تەكتٸ دويبى” دەگەنٸمٸز تەك قانا حاندار مەن بيلەر وينايتىن دويبى.ويىننىڭ نەگٸزگٸ اتاۋى «قازاقتىڭ دانا بي دويبىسى». بٸراق, كەيٸننەن حالىققا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن ارنايى «حان دويبىسى» دەگەن اتاۋ بەرگەن.
يە, بۇل دويبىنىتەك حاندار ويناعان. ال قارا حالىقتان ويىن ەرەجەسٸ قۇپييا ۇستالعان. سەبەبٸ بۇل ويىننىڭ بارلىق جٷرٸسٸ مەن قوزعالىسى حاندىقتىڭ ساياساتىنا تٸكەلەي قاتىستى. حاندار مەن بيلەردٸڭ ۇستانعان ساياساتى, ەل باسقارۋى, جازا قولدانۋ, ەكونوميكانى كٶتەرۋ مەن سوعىس اشۋ, بەيبٸت كەلٸسٸمگە كەلۋ, كٶتەرٸلٸس جاساۋ, تٶرەلٸك ەتۋ بەرٸ – بەرٸ وسى ويىنعا جيناقتالعان.سول سەبەپتٸ حاندار بۇل ويىندى ٶتە قۇپييادا ۇستادى. ەل – جۇرتقا تارالىپ كەتۋٸنەن قورىقتى. سەبەبٸ بۇل ويىننىڭ جٷيەسٸن بٸلٸپ العان ادام حاندىقتىڭ قالاي قۇرىلىپ, قالاي باسقارىلىپ وتىرعانىن بٸلٸپ الاتىن.
بۇل ويىنىڭ شىعۋ تاريحى سوناۋ ٷيسٸندەر زامانىنان باستاۋ الادى. الماتى وبلىسى, ەسٸك اۋدانىندا جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى كەزٸندە حان دويبىسىنىڭ پٸل سٷيەگٸنەن ويىپ جاسالعان تاستارى تابىلعان. بٸر تاڭ قالارلىعى بۇل تاستاردىڭ بەرٸ قازاقتىڭ كەدٸمگٸ كيٸز ٷي پٸشٸنٸندە جاسالۋىندا.
«التاۋ» دەگەنٸ كٸم?
ەل اراسىندا كەڭ تاراعان «تٶرتەۋ تٷگەل بولسا تٶبەدەگٸ كەلەدٸ, التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدٸ» دەگەن ماقال بار. بۇل ماقالدى بەرٸمٸز تاتۋ تۇرساق بٸزدٸ جاۋ الا المايدى دەپ ۇعامىز دا, ەرٸ قاراي ونىڭ ماعىناسىنا باس قاتىرىپ جاتپايمىز. “تٶرتەۋ تٷگەل بولسا” دەگەنٸ تٶرت قۇبىلامىز تەڭ بولسا دەگەنٸ. بۇل تٷسٸنٸكتٸ. ال “التاۋ الا بولسا” دەگەنٸ نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? نەگە جەتٸ, نەگە سەگٸز ەمەس? نە سەبەپتٸ “التى” سانى قولدانىلىپ تۇر. بۇل ماقال ۇيقاسى كەلگەسٸن ايتا سالىنعان سٶز ەمەس. التاۋ دەگەنٸمٸز وسى “حان دويبىسىنداعى” التى كەيٸپكەر: حان, بي, بەك, الاش, تەنتەك, قاراشا.
ياعني, وسى التاۋى الا بولماۋى تيٸس. ەگەر وسى التاۋ بٸر – بٸرٸمەن تاتۋ تۇرماسا ەل جاۋدىڭ ولجاسىنا اينالادى. بۇل ويىننىڭ باستى كەيٸپكەرٸ – حان. ول قاراپايىم دويبىدان ەلدەقايدا ەرەكشە. ويىن تاقتاسى, كەيٸپكەرلەردٸڭ جٷرٸسٸ مەن ويىنعا تيگٸزەتٸن ىقپالى دا باسقاشا. بۇل ويىننىڭ لوگيكاسى شاحماتتان كەم تٷسپەيدٸ. مۇندا بٸر ەلدٸڭ ساياساتى, ەكونوميكاسى, حالىقتىڭ جاعدايى, تەنتەگٸ مەن قاراشا جۇرتى تٷگەلدەي قامتىلادى. ولاردىڭ حاندىقتا اتقاراتىن ٶزٸندٸك قىزمەتٸ بار. بٸر كەيٸپكەر بٸر كەيٸپكەردٸڭ رٶلٸن اتقارا المايدى. ەرقايسىسى ٶزٸنە مٸندەتتەلگەن ٸسٸن اتقارادى, ونىڭ شەكاراسىنان شىعىپ كەتپەيدٸ.
وسى جەردە بۇل دويبىنىڭ نە سەبەپتٸ تەكتٸ دەپ اتالعانىنا توقتالىپ ٶتەيٸك. قاراپايىم دويبىدا كەز كەلگەن تاس بي بولۋعا, حان اتانىپ كەتۋٸنە مٷمكٸندٸگٸ بار. سونىمەن قاتار تەكسٸز دويبىدا بارلىق فيگۋرا بٸردەي, ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق.ال بۇل ويىندا قاراشا ەشقاشان حان اتانا المايدى, ەركٸم ويىن سوڭىنا دەيٸن ٶزٸنٸڭ بەلگٸلەنگەن فۋنكتسيياسىن اتقارادى. قىتاي اقىلمانى كونفۋتسيدٸڭ: پاتشا – پاتشا, ەكە – ەكە, بالا – بالا ورنىندا بولۋى تيٸس دەگەن قاعيداسىنا ۇقساس.
حاننىڭ باستى تۇلعا ەكەنٸن ايتتىق. ويىن تاقتاسىندا ەكٸ حاندىق مايدانعا تٷسەدٸ. بۇل - اقەدٸك جەنە كٶكەدٸك حاندىقتارى.حاننان باستاپ قاراشاعا دەيٸن تاقتا ٷستٸندە قيعاشىنان شەپ قۇرادى. بۇل ويىن تٷسٸنگەن ادامعا قان تٶگٸستەن گٶرٸ پاراسات مايدانىنا جاقىن. حاننىڭ ەكٸ جاعىندا ەكٸ سەرٸگٸ بولادى. وڭ جاعىندا – سەركەسٸ, سول جاعىندا قىران بٷركٸتٸ. حان تاعىنىڭ وڭ جاق بٶلٸگٸندە حالىق ورنالاسادى. بيلەر, بەكتەر, الاش, قاراشا, تەنتەك رەت - رەتٸمەن. ەل بولعان سوڭ ونىڭ ٸشٸندە بۇزىعى مەن تٷزٸگٸ دە بولاتىنى بەلگٸلٸ. تەنتەك وسىنىڭ مىسالىنان الىنعان فيگۋرا.
حان دويبىسىنىڭ تەكسٸز دويبىدان تاعى بٸر ايىرماشىلىعى مۇندا جاۋ ەلٸن تٷگەل جويىپ جٸبەرمەيدٸ. جالپى سانى 12 فيگۋرانىڭ 6فيگۋراسىنان ايىرىلسا سول ەلدٸڭ حانى ٶزٸنٸڭ جەڭٸلگەنٸن مويىنداپ, حالىق تٸزگٸنٸن بەيبٸت تٷردە جەڭٸپاز حاننىڭ قولىنا بەرەدٸ. بۇل سوعىس كەزٸندە حالىقتى تٷگەل قىرىپ الماۋعا, ٸستٸ بارىنشا بەيبٸت تٷردە شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مىسالى ٶزدەرٸن شاحماتتىڭ وتانى سانايتىن ٷندٸستاندى الايىق. سول ٷندٸلەردٸڭ ەڭ مىقتى يمپەراتورى اشوكا سوعىستا قانشا ادامدى قىرىپ جٸبەرگەننەن كەيٸن ٶزٸن ٷلكەن ٶكٸنٸشتە ۇستادى. ەڭ اقىرىندا بۋدديزم دٸنٸن قابىلداپ, رۋحاني تازارۋعا دەن قويدى. ال حان دويبىسىن ويناعان قاسىم, حاقنازار, تەۋكە حاندارىمىز نوعايلارمەن, موعولدارمەن سوعىستا ٷلكەن شىعىنداردان باس تارتا وتىرىپ حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىن ٶزٸنە قوسىپ الدى, سىر بويىنداعى قالالار ٶز ەركٸمەن بەرٸلدٸ, جەتٸسۋ جەرٸ قازاقتار قولىنا از – ازدان ٶتٸپ وتىردى. مۇنىڭ بەرٸ حان دويبىسىنداعى جٷرٸس ەرەجەلەرٸ بولاتىن. ونىڭ قۇپييا ساقتالۋىنىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ وسىندا.
بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸز ينتەللەكتۋالدى ويىن. وسىنداي دويبى تٷرٸن كەڭٸرەك ناسيحاتتاپ, دەرٸپتەمەسەك قاي ەل كەلٸپ بٸزدٸڭ شىراعىمىزدى جاعادى? 2008 جىل قر پرەزيدەنتٸنٸڭ اتىنا جازىلعان حاتتان كەيٸن قولداۋ بٸلدٸرٸلٸپ, قر سپورت جەنە تۋريزم مينيسترلٸگٸندە قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ويىنى بولىپ تانىلدى. وسىدان كەيٸن ويىن ٶتكٸزۋگە, ونى قولداۋعا كٶپتەپ قارجى بٶلٸنۋٸ كەرەك ەدٸ. الايدا سول كەزدەن باستاپ ساناساق ارادا 10 جىل ۋاقىت ٶتٸپتٸ. بۇيرىق تەك بۇيرىق كٷيٸندە قالىپ وتىر.
سايىس جەڭٸپازدارىنا قۇر تەمٸر مەدالدان گٶرٸ قىمىز قۇياتىن تورسىق, سەگٸز ٶرٸم قامشى, الماس كەزدٸك, وقالى بٶرٸك سىيلاپ ۇلتتىق ٶنەرٸمٸزدٸ تاعى بٸر جاڭعىرتۋعا بولار ەدٸ. “رۋحاني جاڭعىرۋ” تۋرالى گازەت بەتٸنەن وقۋ كەرەك ەمەس. شىناي ٶمٸردە “رۋحاني جاڭعىرۋ” كەرەك...!
جٷسٸپبەك رىسبەك
.jpg)