Osy jaǵalaýdyń boiynda bir siqyr bar. Bir tylsym, bir ińkərlik bar… Qaisybirimizdiń beiýaqta janymyz baibalam salyp, qai-qaidaǵymyz qozdaǵanda əýeli izdeitinimiz osy jaǵalaý. Qandai kúshi bar eken? Qońyraýly jastyq dəýren əldilep qol ustasqan qos ǵashyq, jeke-jaiaý ilbigen təleili toǵysharlar, anaý buryshynda aiaǵyn sýǵa malyp qapersiz otyrǵan boijetken, myna buryshynda tógilip-tógilip jyr oqyǵan jas aqyn… Bul jaǵalaý – taǵdyrly jaǵalaý. Qai muńyńdy da bólise alatyn adal dos, syryńdy ashpaityn, satpaityn dos. Bul jaǵalaýdyń aspany da qyzyq. Talaidyń qýanysh-muńyna ortaq bolǵan jaǵalaýdy shaiyp alǵysy kele me eken, taýsylyp-taýsylyp jaýatyny bar. Bir tazaryp alýdy biz tabiǵattan úirendik əýelde. Osy aitqan sózderime titimdei shúbəńiz bolsa, QazUÝ-dyń kez kelgen stýdentinen surańyz. Aitsyn adal dostarynyń dańqyn. Jaǵalaýdyń osynshalyq syrshyl, sezimtal bolatyn sebebi sol – bul aqynnyń jaǵalaýy, Hamit Erǵalievtiń jaǵalaýy…
Hamań ótti degenshe –
Zaman ótti deseńshi,
Aqyldan kúsh –
Aqynnan shama ketti deseńshi…
Jaǵalaý boiyna əredik-əredik soqqan saiyn osy joldar sanańda jańǵyrady, kókiregińdi kerneidi. Bul 1997 jyly Hamit aqyn dúnieden ozǵanda Əbdirashtyń Jarasqany jazǵan jyr edi. Sodan beri de talai jyl. Biyl Halyq jazýshysy, Memlekettik syilyqtyń iegeri Hamit Erǵalievtiń 100 jyldyq torqaly toiy. 1996 jyly 80 jyldyq mereitoiynda Elbasy arnaiy kelip quttyqtap, Hamańnyń shyǵarmashylyq murasynyń ólmeitinine toqtalǵan bolatyn. Sol jiynda sóz sóilegen Zeinolla Qabdolovtyń baiandamasynda Hamittyń shyǵarmashylyǵynyń anyqtamasy naq berilgen:
– Jasyratyny joq, búginde ədebi ortada bir oqys kózqaras oryn teýip barady. Onyń mənisi Keńes kezinde jasalǵan ədebietke úzildi-kesildi jatyrqai qaraý, tipti, sol kezdiń shyndyǵyn sýrettegen shyǵarmalardy ədebiet tarihynan birjola syzyp tastaý tendentsiiasy. Bul onsha saýatty pikir emes. Sóz óneriniń tabiǵatyn tanityn, kórkem tvorchestvonyń psihologiiasyn biletin sarapshylar mundai ushqarylyqqa bara bermegeni jón.Jetpis jyldan astam jarty dúnieni qamyrdai ilep, qalshyldata bilegen qyzyl imperiia dəýirindegi adamdardyń da turmys-tirshiligi, ómiri men ólimi, minezi men músini bolǵanyn, solardyń oi-armany men syr-sezimin, is-əreketi men qimyl-qareketin, jeńisi men jeńilisin, alǵan asýlary men adasýlaryn syrly shejirege ainaldyrǵan qasietti qazaq ədebietiniń bel ortasynda Erǵaliev shyǵarmashylyǵy da uzaq jasaityn ulaǵatty mura, han-qazyna.
Óitkeni, Hamit Erǵaliev – óz dəýiriniń uly, óz ǵasyrynyń úni.
Poeziiada jas bolmaidy. Dəýir bolady. Ər dəýirdiń óz qasireti, óz sezim-túisigi, óz oiy ǵana bolady. Demek, eski jyr, jańa jyr degen uǵym joq. Zamany ótken aqyn degen she? Kezeń aýysqan saiyn oqylmai qala beretin qalamgerler bolatynyn biz jasyra almaimyz. Asyly, aqynnyń poetikasyndaǵy osaldyq emes bul, tek zamanany kernegen oilardyń almasýy.
Shashylyp jatqan tuz, etik
Admiral atqan əieldi
Qarǵalar otyr kúzetip…
Hamit aqynnyń osy kartinasy sizdi tebirentpei me? Soǵystan keiingi qaiǵy-qasirettiń shań-tozańyna deiin kóz aldyńda kólbetedi. Dəýir almasyp, sonymen birge oi almasqanymen, týǵan jurtyńnyń ótkergen qai qasireti boi shymyrlatpasyn. Shymyrlatady. Biz osy kartinadan óz zamanymyzdyń shyndyǵyn taba almaimyz ba? Tabamyz. «Admiraldyń» ornyna basqa sóz jymdastyryńyz da qaita oqyńyz. Eriksiz tolqisyz. Iaǵni, poeziiada sezim de, oi da eskirmeidi. Hamit Erǵalievtiń 100 jyldyq mereitoiyn əýeli Almaty bastap, týǵan topyraǵy Atyraý óńiri jalǵastyrdy. Atyraýdaǵy torqaly toiǵa «Aq jelken» jýrnaly atynan biz de qatystyq. Úsh kúnge sozylǵan jiynnyń bar izgiligi men mereiin birge bólistik. Aqynnyń artynda qalǵan urpaqtarymen, qalamdas ini-baýyrlarymen, shəkirtterimen suhbattas boldyq. Aqynnyń ǵumyryna qatysty talai-talai əńgimelerdi, aiaýly syrlardy kókeiimizge tuttyq…
Qoishyǵul JYLQYShIEV, Halyqaralyq «Alash», halyqaralyq «Maqtymquly» syilyqtarynyń laýreaty:
– Hamit Erǵaliev – qazaq poeziiasyndaǵy shoqtyǵy biik, ór úndi ózgeshe aqyn. Onyń ózgesheligi sol, ol óleńge asa qýatty ekpin berdi, uiqas degenniń, mazmun degenniń, yrǵaqtyń, jalpy, óleńniń oryndalýynyń qalai bolý kerektigin tanytqan asa talantty adam boldy. Buryn uiqasty ər jerinen bir basyp óte beretin aqyndar Hamań shyǵarmalaryna qarap boi túzedi.
Hamań sonaý 1959 jyldardan bastap qyzmet istemegen adam. Ózin erkindikte ustap, tek qana shynaiy shyǵarmashylyqpen ainalysty. Jylyna 1-2 kitap shyǵaryp turdy. Bul degenińiz qolyna qalam alyp, kúndiz-túni ústel ústinde otyrý ǵoi. Osy óleńmen otbasyn asyrady, balalaryn oqytty, qonaǵyn kútti. Bul da aqyn eńbekkerligin tanytatyn bir qasiet der edim.Keshegi ekinshi dúniejúzilik soǵysqa atty əsker qatarynda qatysty, tórt qabyrǵasynan aiyryldy. Qazir bul kisi qyzmet etken atty əsker diviziiasy sol soǵysta túgelimen joq bolyp ketti degendi oqyp júrmiz. Sodan aman qalǵan neken-saiaqtardyń biri edi Hamań. Hamań orystyń Pýshkin, Maiakovskii, Anna Ahmatovalaryn bylai qoiǵanda, sheteldik Shekspir bastaǵan ǵulama aqyndaryn qazaqsha sairatty. Əsirese, sonet janryn qalyptastyrýdaǵy eńbegi ushan-teńiz edi. Hamań týraly aitar sóz kóp.
Hamańnyń əkesi Erǵali bai bolǵan adam. Kəmpeske kezinde əkesinalyp ketýge kelgenderge jap-jas bala atyla umtylyp, jasaýyldardyń jaǵasyna jarmasa ketti deidi.
– Əkemdi bermeimin, onyń jazyǵy joq! – depti aiqailap. Əlgiler bul tosyn oqiǵadan qatty shoshyp, baladan əreń qutylypty. Sonda Hamań bar bolǵany 12-13-tegi bala eken. Sol batyrlyq Hamańnyń búkil óleńderinde tunyp turdy.
Suraǵyńyzdyń basynda «Hamań qalyptastyrǵan mektep» dep qaldyńyz. Qazaq poeziiasynda Iliias Jansúgirovten keiin kúi, kúishi, dombyra týraly jetistire jazǵan osy Hamań. Ol tusta I.Jansúgirovtiń aty atalmaityn. Osydan keiin Jumeken, Qadyr bastaǵan aqyndar óner, óleń, dom-byra týraly shyǵarmalardy shyńyna jetkizdi. Hamań mektebi dep osyny aitsa bolady. Hamańnyń qazaq óleńindegi jańashyldyǵy da – úlken mektep. Tek sonyń qasietin biikke kóterip, adýyn, asaý jyrdyń arynyn bəseńdetip almasaq bolǵany.
Keiingi urpaq Hamit Erǵalievti óleńderin oqý arqyly tek kitaptan ǵana tanimyz. Al ómirde, otbasy- oshaq qasynda qandai adam edi?
Kisilik kelbeti qandai bolǵan? Balalyq shaǵy, bozbala dəýreni, soǵys jyldaryndaǵy ǵumyry, keiingi tirshiligi qalai jalǵasyn tapty desek múdiremiz. Qazaqta «bilgennen sura» deitin naqyl bar. Sol naqylǵa iek arta otyryp artynda qalǵan urpaqtaryn da əńgimege tartyp kórip edik…
Murat ERǴALIEV, aqynnyń uly:
Óleńderiniń qalamaqysymen-aq bizdi jetkizdi…
– Əkem Hamit – epik aqyn.Muny ədebietshiler de, qalyńoqyrman da aitady. Óz zamanyndaǵy aqyndar túrli taqyryptardy ər qyrynan qaýzady. Degenmen, epikalyq shyǵarmalarǵa Hamit aqyn sekildi bara alǵan joq. Iliias Jansúgirovten bastalǵan úlken dəstúrdi, iaǵni epikalyq poeziiany jerine jetkizip jalǵastyrýshy biregei shaiyr desek artyq emes. Əkem dəp jyrlaryndaǵydai shynshyl adam boldy. Adamdar arasyndaǵy nəzik detaldarǵa mən berip júretin. Bir səttik óte shyǵatyn sezimderdi jazbady, jazsa tek ǵumyr boiyna terbegen aiaýly sezimderdi jazdy. Balalarǵa arnap jazǵan kitaptarynda da jalań, jadaǵailyqtan qashty. Balalarǵa arnaǵan jyrlaryn meilinshe uǵynyqty əri tereń etkisi keldi.
Sebebi, urpaq aldyndaǵy paryzyn uqty. Eshkimdi aldaǵysy kelmedi. Ómirdiń qadirin uqtyrǵysy keldi. Óitkeni soǵysty kórgen adam. Adamnyń, eldiń amandyǵynyń qasietin túisingen kisiler ǵoi. Bizdi asty-ústimizge túsip məpelep ósirgen joq. Biraq ash qaldyrmady, eshkimnen kem qylmady. Əkemniń kindiginen úsh ul, eki qyz bar. Bir inim qaitys bop ketti. Leningradta súńgýir qaiyqta alty jyl jumys istep edi. Sodan radiatsiiaǵa ushyrap, erte dúnie saldy. Eki qyz – bir apam, bir qaryndasym bar. Əkem gazet-jýrnaldarda istemei, tolyqtai shyǵarmashylyqpen ainalysty. Sonyń arqasynda óleńderiniń qalamaqysymen-aq bizdi jetkizdi. «Menen sheneýnik shyqpaidy. Bəribir baidyń balasy dep ósirmeisińder» deitin. Minezinen be eken, erkin júrgisi keldi. Ǵumyr boiy jinady ǵoi, əkemniń kitaphanasy bai edi. Taldap oqityn. Ol kitaptar qazir Astanada. Balamyz úilengende əkemniń ózi turǵan úidi satýǵa məjbúr boldyq. Sol úidi murajai etkimiz kelip edi, oǵan ruqsat ala almadyq.
Shejireden əńgime surasańyz, Hamittiń əkesi Erǵali, Erǵalidyń əkesi Jarmuhambet, Jarmuhambettiń əkesi Qoiys degen kisiler eken. Qoiys tóńiregine bedeldi adam bolypty deidi. Bizdiń jaqta «oidy orys biledi, qyrdy Qoiys biledi» degen sóz bar. Ol kez Jəńgir hannyń, Mahambettiń tusy. «Qoiystyń qońyr əni» degen ən qalǵan artynda. Əkem sol əndi dombyrada oryndap otyrýshy edi. Ózi tamasha ənshi bolǵan kisi. Aqyndar «Hamańdy shaqyryp opera tyńdaiyq» dep otyrady eken. Halyq ənderin, otyzynshy jyldary bandy atalyp ustalyp ketkenderdiń tyiym salynǵan ənderin kóp shyrqaityn. Amanǵali bandy, Erǵali Esjanovtardyń ənderi bar bolatyn repertýarynda.
Kúidi uzaq shertetin. Əsirese, Qurmanǵazynyń «Serperin». Sol joldyqýsa baiaǵyda halyq ərtisi bolar edi. Jas demei, kəri demei kúishilerdi úige alyp kelip qonaq qylý ədeti edi. Əzidolla Esqaliev, Qarshyǵa Ahmediarov, Shəmil Əbiltaev syndy jańa shyǵyp kele jatqan jastardy úige əkelip, tań atqansha kúi shertkizetin. Shəmildi Səbit Muqanovqa ózi alyp baryp tanystyryp, úsh aidyń ishinde úi alyp bergen. Sonda Shəmil əli stýdent. Stýdentke úi alyp berý degen úlken kisilik emes pe?!
Altyn MUHAMEDIIaROVA, kelini:
«Ótirikshi bola almaimyn» degen
– Jetpisinshi jyldardyń aiaǵynda biz Qaraǵandydan Almatyǵa kóship kelgende balamyz Aidar əli búldirshin bolatyn. Kelgen soń Aidardy orys balabaqshasyna berdik. Bir-eki aptanyń ishinde qazaqsha sóileitin bala oryssha sairap ketti. Sonda atamyz: «Mynalar meniń musylman balamdy orys qylatyn boldy», – dep Almatydaǵy jalǵyz qazaq balabaqshasyna alyp ketti. Oǵan ornalastyrý qiiamet-qaiym. Soǵan qaramai, janyn salyp kirisip, nemeresin qazaq balabaqshasyna ornalastyrdy. Aidar bala ǵoi, «Atam meni eki tilde sóileidi deidi. Meniń tilim bireý-aq qoi», – dep júretin. Sol Aidar birinshi synypta oqyp júrgen kezi, qaltasynda aqsha júrgenin baiqap qaldyq. «Saǵan mundai aqshany eshqaisymyz bergen joqpyz. Qaidan aldyń?» – dep urystyq. Sóitsek bul synybyndaǵy balalarǵa ər nərseniń sýretin salyp beredi eken.
Bir kúni jalyǵyp ketip, sýret salmai qoiypty. Sodan balalar býfetke kiretin aqshalaryn buǵan berip sýret salǵyzyp júrgen eken. Osy oqiǵany atasyna aityp edik: «Sender oǵan ursyp qoiyńdar. Biraq menen keiin gonorar tapqan osy bala», – dep bərimizdi kúldirgeni bar. Ózi bala minez, nege bolsa da senip qalatyn. Úkimet bergen alǵashqy úiinde jiyrma bes jyl turdy. Qazir eskertkish taqta ilýli. Úi janyndaǵy trolleibýstyń ary-beri ótkendegi dybysy men qalanyń shýy jazýyna kedergi jasap: «Osy úiimdi ótkizeiin. Esesine, qalanyń tynyshtaý jerinen úi berseńiz», – dep Qonaevqa hat jazǵan. Sol eki ortada biz Qaraǵandydan kóship keldik, sol úige tirkeýge turdyq. Atamyz: «Qonaevqa bul úidi qaitaram dep aityp qoiǵanmyn. Ótirikshi bola almaimyn», – dep boi bermedi de, taǵy kóshtik amalsyz. Barsaq qurylysy nashar dep bəri ol jerden kóship jatyr eken. Sóitip ortalyqtaǵy tórt bólmeli úidi ótkizip tapqan qujyramyz sol bolǵan. Qazir oilasam, obal men saýapty, kisilik pen kishilikti, tózim men jigerdi sol abyz atamyzdan úirengen ekenbiz.
Hamańnyń eki erligi
Qoishyǵul JYLQYShIEV:
– Kóp adam kóńiline saqtai bermeitin tarihi oqiǵalar bar. Aitalyq, Astrahan jaǵynda el aralap, óner kórsetip júrgen, qartaiǵan, qajyǵan Dinany Almatyǵa alyp kelgen adamnyń belgili kompozitor Smaǵul Kóshekbaev ekenin biraz jurt biledi. Alaida, osy Smaǵul aǵanyń týǵan inisi Nəýmet Kóshekbaevtyń Mahambettiń kúilerin taýyp, nasihattap, ǵylymi ainalysqa engizgenin kóp adam bilmeidi. Aǵaiyndy Kóshekbaevtar qazaq ónerine osyndai uly eńbek sińirdi. Al, Qurmanǵazynyń məiitin kim tapty? Hamańnyń ózi bir esteliginde: «Ol ziratty men 1952 jyly Bozan, Qiǵash boilaryn jaiaý aralap júrip əreń tapqam. Sol saparda əieliniń, sheshesiniń attaryn anyqtap, buryn belgisiz birsypyra kúilerin bilip qaitqam. 1954 jyly Qurekeń basyna Ahmetti ertip aparǵam.
Kúmbez məselesin sol joly qozǵap, Gýrev Oblatkomyna qarjy bólgizgenbiz. Kúmbez kóteriletin jyly Almatydaǵy Artilleriia kóshesi kúishi atyna kóshirildi. Bul da ózinshe ońǵarylǵan ara-qatynastyń kýəsindei edi. Esimi ulttyq maqtanyshymyzdyń biri bolǵan sýretshi-músinshi marqum Moldahmet Kenbaev Qurmanǵazy eskertkishine jariialanǵan bəigede birinshi júldeni baiaǵy bir jyldary alýdai-aq alyp edi-aý!.. Avtor on oilanyp, toqsan tolǵanyp, Almatynyń taý betkeiindegi qai jerine ornyqtyraryn tabýdai-aq taýyp edi-aý!.. Ahmet Jubanov pen avtor úsheýmiz ol eskertkishti qiialymyzda qyzyqtap, oǵan qushaq-qushaq gúl shoqtaryn da qoiǵanbyz. Óz basym osy bolashaq is əli-aq shyndyqqa ainalar degen senimmen Moldahmetti jetelep talai jerge kirgenimdi endi aitýǵa da uialamyn», – deidi.
Biraq kózi tirisinde óziniń osy bir perzenttik paryzyn adaldyqpen atqarǵany úshin aǵaiynnan alǵys ta estimei ketkeni ókinishti. Osy saparlardan ataqty «Qurmanǵazy» roman-dastany dúniege keldi. Hamań osy shyǵarmasynda óleń yrǵaqtaryn kúi sarynymen jazyp, qazaq ónerine jańa boiaý, jaisań júz alyp keldi. Mundai óleńmen jazylǵan roman-dastan Hamańnan keiindúniege kelgen joq.
Murat ERǴALIEV, aqynnyń uly:
– Issaparmen tyńǵa ketken ǵoi. Qasynda Qainekei Jarmaǵambetov bar. Birneshe oblysty aralaǵan sol saparynda jəi júrmei, Kókshetaýǵa arnaiy soǵyp, Aqan seriniń molasyn tapqan. Alǵashynda Aqan seriniń molasyna belgi aǵashtan qoiylǵan eken. Ol jaqta aǵash kóp bolǵandyqtan, qabirdiń basyna belgini aǵashtan qoiý dəstúri bolǵan. Keiinnen órt túsip, molalar órtenip ketipti. Biren-saran biletin shaldar ǵana eshkimdi jýytpai qorǵashtap júrgenmen, olar qaitqasyn taptalatyny anyq. Sol shaldar Hamitke: «Osynda Ahańnyń ziraty jatyr. Sen basshylardyń bireýine aityp qorǵamasań, obal bolǵaly tur», – dep tapsyrypty. Bos jerlerdi jyrta beretin kesapattardyń naýqany emes pe, shaldar traktorlardyń aldyna turyp alyp, tehnikany ótkizbei qorǵaidy eken sonda. Əkemiz Kókshetaýdyń birinshi hatshysy Klishovqa baryp, aqsha bólgizip, Aqan seriniń mazaryn qorshatyp, belgi qoidyryp saqtap qalǵan eken.
Úsen TORTAI
«Aq jelken», №10
(qazan, 2016)
