حاميت اقىننىڭ جاعالاۋىندا…

وسى جاعالاۋدىڭ بويىندا بٸر سيقىر بار. بٸر تىلسىم, بٸر ٸڭكəرلٸك بار… قايسىبٸرٸمٸزدٸڭ بەيۋاقتا جانىمىز بايبالام سالىپ, قاي-قايداعىمىز قوزداعاندا əۋەلٸ ٸزدەيتٸنٸمٸز وسى جاعالاۋ. قانداي كٷشٸ بار ەكەن? قوڭىراۋلى جاستىق دəۋرەن əلديلەپ قول ۇستاسقان قوس عاشىق, جەكە-جاياۋ ٸلبٸگەن تəلەيلٸ توعىشارلار, اناۋ بۇرىشىندا اياعىن سۋعا مالىپ قاپەرسٸز وتىرعان بويجەتكەن, مىنا بۇرىشىندا تٶگٸلٸپ-تٶگٸلٸپ جىر وقىعان جاس اقىن… بۇل جاعالاۋ – تاعدىرلى جاعالاۋ. قاي مۇڭىڭدى دا بٶلٸسە الاتىن ادال دوس, سىرىڭدى اشپايتىن, ساتپايتىن دوس. بۇل جاعالاۋدىڭ اسپانى دا قىزىق. تالايدىڭ قۋانىش-مۇڭىنا ورتاق بولعان جاعالاۋدى شايىپ العىسى كەلە مە ەكەن, تاۋسىلىپ-تاۋسىلىپ جاۋاتىنى بار. بٸر تازارىپ الۋدى بٸز تابيعاتتان ٷيرەندٸك əۋەلدە. وسى ايتقان سٶزدەرٸمە تيتٸمدەي شٷبəڭٸز بولسا, قازۇۋ-دىڭ كەز كەلگەن ستۋدەنتٸنەن سۇراڭىز. ايتسىن ادال دوستارىنىڭ داڭقىن. جاعالاۋدىڭ وسىنشالىق سىرشىل, سەزٸمتال بولاتىن سەبەبٸ سول – بۇل اقىننىڭ جاعالاۋى, حاميت ەرعاليەۆتٸڭ جاعالاۋى…

حاماڭ ٶتتٸ دەگەنشە –

زامان ٶتتٸ دەسەڭشٸ,

اقىلدان كٷش –

اقىننان شاما كەتتٸ دەسەڭشٸ…

جاعالاۋ بويىنا əرەدٸك-əرەدٸك سوققان سايىن وسى جولدار ساناڭدا جاڭعىرادى, كٶكٸرەگٸڭدٸ كەرنەيدٸ. بۇل 1997 جىلى حاميت اقىن دٷنيەدەن وزعاندا Əبدٸراشتىڭ جاراسقانى جازعان جىر ەدٸ. سودان بەرٸ دە تالاي جىل. بيىل حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ حاميت ەرعاليەۆتٸڭ 100 جىلدىق تورقالى تويى. 1996 جىلى 80 جىلدىق مەرەيتويىندا ەلباسى ارنايى كەلٸپ قۇتتىقتاپ, حاماڭنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ ٶلمەيتٸنٸنە توقتالعان بولاتىن. سول جيىندا سٶز سٶيلەگەن زەينوللا قابدولوۆتىڭ بايانداماسىندا حاميتتىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ انىقتاماسى ناق بەرٸلگەن:

– جاسىراتىنى جوق, بٷگٸندە əدەبي ورتادا بٸر وقىس كٶزقاراس ورىن تەۋٸپ بارادى. ونىڭ مəنٸسٸ كەڭەس كەزٸندە جاسالعان əدەبيەتكە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ جاتىرقاي قاراۋ, تٸپتٸ, سول كەزدٸڭ شىندىعىن سۋرەتتەگەن شىعارمالاردى əدەبيەت تاريحىنان بٸرجولا سىزىپ تاستاۋ تەندەنتسيياسى. بۇل ونشا ساۋاتتى پٸكٸر ەمەس. سٶز ٶنەرٸنٸڭ تابيعاتىن تانيتىن, كٶركەم تۆورچەستۆونىڭ پسيحولوگيياسىن بٸلەتٸن ساراپشىلار مۇنداي ۇشقارىلىققا بارا بەرمەگەنٸ جٶن.جەتپٸس جىلدان استام جارتى دٷنيەنٸ قامىرداي يلەپ, قالشىلداتا بيلەگەن قىزىل يمپەرييا دəۋٸرٸندەگٸ ادامداردىڭ دا تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ, ٶمٸرٸ مەن ٶلٸمٸ, مٸنەزٸ مەن مٷسٸنٸ بولعانىن, سولاردىڭ وي-ارمانى مەن سىر-سەزٸمٸن, ٸس-əرەكەتٸ مەن قيمىل-قارەكەتٸن, جەڭٸسٸ مەن جەڭٸلٸسٸن, العان اسۋلارى مەن اداسۋلارىن سىرلى شەجٸرەگە اينالدىرعان قاسيەتتٸ قازاق əدەبيەتٸنٸڭ بەل ورتاسىندا ەرعاليەۆ شىعارماشىلىعى دا ۇزاق جاسايتىن ۇلاعاتتى مۇرا, حان-قازىنا.

ٶيتكەنٸ, حاميت ەرعاليەۆ – ٶز دəۋٸرٸنٸڭ ۇلى, ٶز عاسىرىنىڭ ٷنٸ.

پوەزييادا جاس بولمايدى. دəۋٸر بولادى. Əر دəۋٸردٸڭ ٶز قاسٸرەتٸ, ٶز سەزٸم-تٷيسٸگٸ, ٶز ويى عانا بولادى. دەمەك, ەسكٸ جىر, جاڭا جىر دەگەن ۇعىم جوق. زامانى ٶتكەن اقىن دەگەن شە? كەزەڭ اۋىسقان سايىن وقىلماي قالا بەرەتٸن قالامگەرلەر بولاتىنىن بٸز جاسىرا المايمىز. اسىلى, اقىننىڭ پوەتيكاسىنداعى وسالدىق ەمەس بۇل, تەك زامانانى كەرنەگەن ويلاردىڭ الماسۋى.

شاشىلىپ جاتقان تۇز, ەتٸك

ادميرال اتقان əيەلدٸ

قارعالار وتىر كٷزەتٸپ…

حاميت اقىننىڭ وسى كارتيناسى سٸزدٸ تەبٸرەنتپەي مە? سوعىستان كەيٸنگٸ قايعى-قاسٸرەتتٸڭ شاڭ-توزاڭىنا دەيٸن كٶز الدىڭدا كٶلبەتەدٸ. دəۋٸر الماسىپ, سونىمەن بٸرگە وي الماسقانىمەن, تۋعان جۇرتىڭنىڭ ٶتكەرگەن قاي قاسٸرەتٸ بوي شىمىرلاتپاسىن. شىمىرلاتادى. بٸز وسى كارتينادان ٶز زامانىمىزدىڭ شىندىعىن تابا المايمىز با? تابامىز. «ادميرالدىڭ» ورنىنا باسقا سٶز جىمداستىرىڭىز دا قايتا وقىڭىز. ەرٸكسٸز تولقيسىز. ياعني, پوەزييادا سەزٸم دە, وي دا ەسكٸرمەيدٸ. حاميت ەرعاليەۆتٸڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن əۋەلٸ الماتى باستاپ, تۋعان توپىراعى اتىراۋ ٶڭٸرٸ جالعاستىردى. اتىراۋداعى تورقالى تويعا «اق جەلكەن» جۋرنالى اتىنان بٸز دە قاتىستىق. ٷش كٷنگە سوزىلعان جيىننىڭ بار ٸزگٸلٸگٸ مەن مەرەيٸن بٸرگە بٶلٸستٸك. اقىننىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارىمەن, قالامداس ٸنٸ-باۋىرلارىمەن, شəكٸرتتەرٸمەن سۇحباتتاس بولدىق. اقىننىڭ عۇمىرىنا قاتىستى تالاي-تالاي əڭگٸمەلەردٸ, اياۋلى سىرلاردى كٶكەيٸمٸزگە تۇتتىق…

قويشىعۇل جىلقىشيەۆ, حالىقارالىق «الاش», حالىقارالىق «ماقتىمقۇلى» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى:

– حاميت ەرعاليەۆ – قازاق پوەزيياسىنداعى شوقتىعى بيٸك, ٶر ٷندٸ ٶزگەشە اقىن. ونىڭ ٶزگەشەلٸگٸ سول, ول ٶلەڭگە اسا قۋاتتى  ەكپٸن بەردٸ, ۇيقاس دەگەننٸڭ, مازمۇن دەگەننٸڭ, ىرعاقتىڭ, جالپى, ٶلەڭنٸڭ ورىندالۋىنىڭ قالاي بولۋ كەرەكتٸگٸن تانىتقان اسا تالانتتى ادام بولدى. بۇرىن ۇيقاستى əر جەرٸنەن بٸر باسىپ ٶتە بەرەتٸن اقىندار حاماڭ شىعارمالارىنا قاراپ بوي تٷزەدٸ.

حاماڭ سوناۋ 1959 جىلداردان باستاپ قىزمەت ٸستەمەگەن ادام. ٶزٸن ەركٸندٸكتە ۇستاپ, تەك قانا شىنايى شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. جىلىنا 1-2 كٸتاپ شىعارىپ تۇردى. بۇل دەگەنٸڭٸز قولىنا قالام الىپ, كٷندٸز-تٷنٸ ٷستەل ٷستٸندە وتىرۋ عوي. وسى ٶلەڭمەن وتباسىن اسىرادى, بالالارىن وقىتتى, قوناعىن كٷتتٸ. بۇل دا اقىن ەڭبەككەرلٸگٸن تانىتاتىن بٸر قاسيەت دەر ەدٸم.كەشەگٸ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا  اتتى əسكەر قاتارىندا قاتىستى, تٶرت قابىرعاسىنان ايىرىلدى. قازٸر بۇل كٸسٸ قىزمەت ەتكەن اتتى əسكەر ديۆيزيياسى سول سوعىستا تٷگەلٸمەن جوق بولىپ كەتتٸ دەگەندٸ وقىپ جٷرمٸز. سودان امان قالعان نەكەن-ساياقتاردىڭ بٸرٸ ەدٸ حاماڭ. حاماڭ ورىستىڭ پۋشكين, ماياكوۆسكيي, اننا احماتوۆالارىن بىلاي قويعاندا, شەتەلدٸك شەكسپير باستاعان عۇلاما اقىندارىن قازاقشا سايراتتى. Əسٸرەسە, سونەت جانرىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز ەدٸ. حاماڭ تۋرالى ايتار سٶز كٶپ.

حاماڭنىڭ əكەسٸ ەرعالي باي بولعان ادام. كəمپەسكە كەزٸندە əكەسٸنالىپ كەتۋگە كەلگەندەرگە جاپ-جاس بالا اتىلا ۇمتىلىپ, جاساۋىلداردىڭ جاعاسىنا جارماسا كەتتٸ دەيدٸ.

– Əكەمدٸ بەرمەيمٸن, ونىڭ جازىعى جوق! – دەپتٸ ايقايلاپ. Əلگٸلەر بۇل توسىن وقيعادان قاتتى شوشىپ, بالادان əرەڭ قۇتىلىپتى. سوندا حاماڭ بار بولعانى 12-13-تەگٸ بالا ەكەن. سول باتىرلىق حاماڭنىڭ بٷكٸل ٶلەڭدەرٸندە تۇنىپ تۇردى.

سۇراعىڭىزدىڭ باسىندا «حاماڭ قالىپتاستىرعان مەكتەپ» دەپ قالدىڭىز. قازاق پوەزيياسىندا ٸليياس جانسٷگٸروۆتەن كەيٸن كٷي, كٷيشٸ, دومبىرا تۋرالى جەتٸستٸرە جازعان وسى حاماڭ. ول تۇستا ٸ.جانسٷگٸروۆتٸڭ اتى اتالمايتىن. وسىدان كەيٸن جۇمەكەن, قادىر باستاعان اقىندار ٶنەر, ٶلەڭ, دوم-بىرا تۋرالى شىعارمالاردى شىڭىنا جەتكٸزدٸ. حاماڭ مەكتەبٸ دەپ وسىنى ايتسا بولادى. حاماڭنىڭ قازاق ٶلەڭٸندەگٸ جاڭاشىلدىعى دا – ٷلكەن مەكتەپ. تەك سونىڭ قاسيەتٸن بيٸككە كٶتەرٸپ, ادۋىن, اساۋ جىردىڭ ارىنىن بəسەڭدەتٸپ الماساق بولعانى.

كەيٸنگٸ ۇرپاق حاميت ەرعاليەۆتٸ ٶلەڭدەرٸن وقۋ ارقىلى تەك كٸتاپتان عانا تانيمىز. ال ٶمٸردە, وتباسى- وشاق قاسىندا قانداي ادام ەدٸ?

كٸسٸلٸك كەلبەتٸ قانداي بولعان? بالالىق شاعى, بوزبالا دəۋرەنٸ, سوعىس جىلدارىنداعى عۇمىرى, كەيٸنگٸ تٸرشٸلٸگٸ قالاي جالعاسىن تاپتى دەسەك مٷدٸرەمٸز. قازاقتا «بٸلگەننەن سۇرا» دەيتٸن ناقىل بار. سول ناقىلعا يەك ارتا وتىرىپ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارىن دا əڭگٸمەگە تارتىپ كٶرٸپ ەدٸك…

مۇرات ەرعاليەۆ, اقىننىڭ ۇلى:

ٶلەڭدەرٸنٸڭ قالاماقىسىمەن-اق بٸزدٸ جەتكٸزدٸ…

– Əكەم حاميت – ەپيك اقىن.مۇنى əدەبيەتشٸلەر دە, قالىڭوقىرمان دا ايتادى. ٶز زامانىنداعى اقىندار تٷرلٸ تاقىرىپتاردى əر قىرىنان قاۋزادى. دەگەنمەن, ەپيكالىق شىعارمالارعا حاميت اقىن سەكٸلدٸ بارا العان جوق. ٸليياس جانسٷگٸروۆتەن باستالعان ٷلكەن دəستٷردٸ, ياعني ەپيكالىق پوەزييانى جەرٸنە جەتكٸزٸپ جالعاستىرۋشى بٸرەگەي شايىر دەسەك ارتىق ەمەس. Əكەم دəپ جىرلارىنداعىداي شىنشىل ادام بولدى. ادامدار اراسىنداعى نəزٸك دەتالدارعا مəن بەرٸپ جٷرەتٸن. بٸر سəتتٸك ٶتە شىعاتىن سەزٸمدەردٸ جازبادى, جازسا تەك عۇمىر بويىنا تەربەگەن اياۋلى سەزٸمدەردٸ جازدى. بالالارعا ارناپ جازعان كٸتاپتارىندا دا جالاڭ, جاداعايلىقتان قاشتى. بالالارعا ارناعان جىرلارىن مەيلٸنشە ۇعىنىقتى əرٸ تەرەڭ ەتكٸسٸ كەلدٸ.

سەبەبٸ, ۇرپاق الدىنداعى پارىزىن ۇقتى. ەشكٸمدٸ الداعىسى كەلمەدٸ. ٶمٸردٸڭ قادٸرٸن ۇقتىرعىسى كەلدٸ. ٶيتكەنٸ سوعىستى كٶرگەن ادام. ادامنىڭ, ەلدٸڭ اماندىعىنىڭ قاسيەتٸن تٷيسٸنگەن كٸسٸلەر عوي. بٸزدٸ استى-ٷستٸمٸزگە تٷسٸپ مəپەلەپ ٶسٸرگەن جوق. بٸراق اش قالدىرمادى, ەشكٸمنەن كەم قىلمادى. Əكەمنٸڭ كٸندٸگٸنەن ٷش ۇل, ەكٸ قىز بار. بٸر ٸنٸم قايتىس بوپ كەتتٸ. لەنينگرادتا سٷڭگۋٸر قايىقتا التى جىل جۇمىس ٸستەپ ەدٸ. سودان رادياتسيياعا ۇشىراپ, ەرتە دٷنيە سالدى. ەكٸ قىز – بٸر اپام, بٸر قارىنداسىم بار. Əكەم گازەت-جۋرنالداردا ٸستەمەي, تولىقتاي شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. سونىڭ ارقاسىندا ٶلەڭدەرٸنٸڭ قالاماقىسىمەن-اق بٸزدٸ جەتكٸزدٸ. «مەنەن شەنەۋنٸك شىقپايدى. بəرٸبٸر بايدىڭ بالاسى دەپ ٶسٸرمەيسٸڭدەر» دەيتٸن. مٸنەزٸنەن بە ەكەن, ەركٸن جٷرگٸسٸ كەلدٸ. عۇمىر بويى جينادى عوي, əكەمنٸڭ كٸتاپحاناسى باي ەدٸ. تالداپ وقيتىن. ول كٸتاپتار قازٸر استانادا. بالامىز ٷيلەنگەندە əكەمنٸڭ ٶزٸ تۇرعان ٷيدٸ ساتۋعا مəجبٷر بولدىق. سول ٷيدٸ مۇراجاي ەتكٸمٸز كەلٸپ ەدٸ, وعان رۇقسات الا المادىق.

شەجٸرەدەن əڭگٸمە سۇراساڭىز, حاميتتٸڭ əكەسٸ ەرعالي, ەرعاليدىڭ əكەسٸ جارمۇحامبەت, جارمۇحامبەتتٸڭ əكەسٸ قويىس دەگەن كٸسٸلەر ەكەن. قويىس تٶڭٸرەگٸنە بەدەلدٸ ادام بولىپتى دەيدٸ. بٸزدٸڭ جاقتا «ويدى ورىس بيلەدٸ, قىردى قويىس بيلەدٸ» دەگەن سٶز بار. ول كەز جəڭگٸر حاننىڭ, ماحامبەتتٸڭ تۇسى. «قويىستىڭ قوڭىر əنٸ» دەگەن əن قالعان ارتىندا. Əكەم سول əندٸ دومبىرادا ورىنداپ وتىرۋشى ەدٸ. ٶزٸ تاماشا əنشٸ بولعان كٸسٸ. اقىندار «حاماڭدى شاقىرىپ وپەرا تىڭدايىق» دەپ وتىرادى ەكەن. حالىق əندەرٸن, وتىزىنشى جىلدارى باندى اتالىپ ۇستالىپ كەتكەندەردٸڭ تىيىم سالىنعان əندەرٸن كٶپ شىرقايتىن. امانعالي باندى, ەرعالي ەسجانوۆتاردىڭ əندەرٸ بار بولاتىن رەپەرتۋارىندا.

كٷيدٸ ۇزاق شەرتەتٸن. Əسٸرەسە, قۇرمانعازىنىڭ «سەرپەرٸن». سول جولدىقۋسا باياعىدا حالىق əرتٸسٸ بولار ەدٸ. جاس دەمەي, كəرٸ دەمەي كٷيشٸلەردٸ ٷيگە الىپ كەلٸپ قوناق قىلۋ əدەتٸ ەدٸ. Əزيدوللا ەسقاليەۆ, قارشىعا احمەدياروۆ, شəمٸل Əبٸلتاەۆ سىندى جاڭا شىعىپ كەلە جاتقان جاستاردى ٷيگە əكەلٸپ, تاڭ اتقانشا كٷي شەرتكٸزەتٸن. شəمٸلدٸ سəبيت مۇقانوۆقا ٶزٸ الىپ بارىپ تانىستىرىپ, ٷش ايدىڭ ٸشٸندە ٷي الىپ بەرگەن. سوندا شəمٸل əلٸ ستۋدەنت. ستۋدەنتكە ٷي الىپ بەرۋ دەگەن ٷلكەن كٸسٸلٸك ەمەس پە?!

التىن مۇحامەديياروۆا, كەلٸنٸ:

«ٶتٸرٸكشٸ بولا المايمىن» دەگەن

– جەتپٸسٸنشٸ جىلداردىڭ اياعىندا بٸز قاراعاندىدان الماتىعا كٶشٸپ كەلگەندە بالامىز ايدار əلٸ بٷلدٸرشٸن بولاتىن. كەلگەن سوڭ ايداردى ورىس بالاباقشاسىنا بەردٸك. بٸر-ەكٸ اپتانىڭ ٸشٸندە قازاقشا سٶيلەيتٸن بالا ورىسشا سايراپ كەتتٸ. سوندا اتامىز: «مىنالار مەنٸڭ مۇسىلمان بالامدى ورىس قىلاتىن بولدى», – دەپ الماتىداعى جالعىز قازاق بالاباقشاسىنا الىپ كەتتٸ. وعان ورنالاستىرۋ قييامەت-قايىم. سوعان قاراماي, جانىن سالىپ كٸرٸسٸپ, نەمەرەسٸن قازاق بالاباقشاسىنا ورنالاستىردى. ايدار بالا عوي, «اتام مەنٸ ەكٸ تٸلدە سٶيلەيدٸ دەيدٸ. مەنٸڭ تٸلٸم بٸرەۋ-اق قوي», – دەپ جٷرەتٸن. سول ايدار بٸرٸنشٸ سىنىپتا وقىپ جٷرگەن كەزٸ, قالتاسىندا اقشا جٷرگەنٸن بايقاپ قالدىق. «ساعان مۇنداي اقشانى ەشقايسىمىز بەرگەن جوقپىز. قايدان الدىڭ?» – دەپ ۇرىستىق. سٶيتسەك بۇل سىنىبىنداعى بالالارعا əر نəرسەنٸڭ سۋرەتٸن سالىپ بەرەدٸ ەكەن.

بٸر كٷنٸ جالىعىپ كەتٸپ, سۋرەت سالماي قويىپتى. سودان بالالار بۋفەتكە كٸرەتٸن اقشالارىن بۇعان بەرٸپ سۋرەت سالعىزىپ جٷرگەن ەكەن. وسى وقيعانى اتاسىنا ايتىپ ەدٸك: «سەندەر وعان ۇرسىپ قويىڭدار. بٸراق مەنەن كەيٸن گونورار تاپقان وسى بالا», – دەپ بəرٸمٸزدٸ كٷلدٸرگەنٸ بار. ٶزٸ بالا مٸنەز, نەگە بولسا دا سەنٸپ قالاتىن. ٷكٸمەت بەرگەن العاشقى ٷيٸندە جيىرما بەس جىل تۇردى. قازٸر ەسكەرتكٸش تاقتا ٸلۋلٸ. ٷي جانىنداعى تروللەيبۋستىڭ ارى-بەرٸ ٶتكەندەگٸ دىبىسى مەن قالانىڭ شۋى جازۋىنا كەدەرگٸ جاساپ: «وسى ٷيٸمدٸ ٶتكٸزەيٸن. ەسەسٸنە, قالانىڭ تىنىشتاۋ جەرٸنەن ٷي بەرسەڭٸز», – دەپ قوناەۆقا حات جازعان. سول ەكٸ ورتادا بٸز قاراعاندىدان كٶشٸپ كەلدٸك, سول ٷيگە تٸركەۋگە تۇردىق. اتامىز: «قوناەۆقا بۇل ٷيدٸ قايتارام دەپ ايتىپ قويعانمىن. ٶتٸرٸكشٸ بولا المايمىن», – دەپ بوي بەرمەدٸ دە, تاعى كٶشتٸك امالسىز. بارساق قۇرىلىسى ناشار دەپ بəرٸ ول جەردەن كٶشٸپ جاتىر ەكەن. سٶيتٸپ ورتالىقتاعى تٶرت بٶلمەلٸ ٷيدٸ ٶتكٸزٸپ تاپقان قۇجىرامىز سول بولعان. قازٸر ويلاسام, وبال مەن ساۋاپتى, كٸسٸلٸك پەن كٸشٸلٸكتٸ, تٶزٸم مەن جٸگەردٸ سول ابىز اتامىزدان ٷيرەنگەن ەكەنبٸز.

حاماڭنىڭ ەكٸ ەرلٸگٸ

قويشىعۇل جىلقىشيەۆ:

– كٶپ ادام كٶڭٸلٸنە ساقتاي بەرمەيتٸن تاريحي وقيعالار بار. ايتالىق, استراحان جاعىندا ەل ارالاپ, ٶنەر كٶرسەتٸپ جٷرگەن, قارتايعان, قاجىعان دينانى الماتىعا الىپ كەلگەن ادامنىڭ بەلگٸلٸ كومپوزيتور سماعۇل كٶشەكباەۆ ەكەنٸن بٸراز جۇرت بٸلەدٸ. الايدا, وسى سماعۇل اعانىڭ تۋعان ٸنٸسٸ نəۋمەت كٶشەكباەۆتىڭ ماحامبەتتٸڭ كٷيلەرٸن تاۋىپ, ناسيحاتتاپ, عىلىمي اينالىسقا ەنگٸزگەنٸن كٶپ ادام بٸلمەيدٸ. اعايىندى كٶشەكباەۆتار قازاق ٶنەرٸنە وسىنداي ۇلى ەڭبەك سٸڭٸردٸ. ال, قۇرمانعازىنىڭ مəيٸتٸن كٸم تاپتى? حاماڭنىڭ ٶزٸ بٸر ەستەلٸگٸندە: «ول زيراتتى مەن 1952 جىلى بوزان, قيعاش بويلارىن جاياۋ ارالاپ جٷرٸپ əرەڭ تاپقام. سول ساپاردا əيەلٸنٸڭ, شەشەسٸنٸڭ اتتارىن انىقتاپ, بۇرىن بەلگٸسٸز بٸرسىپىرا كٷيلەرٸن بٸلٸپ قايتقام. 1954 جىلى قۇرەكەڭ باسىنا احمەتتٸ ەرتٸپ اپارعام.

كٷمبەز مəسەلەسٸن سول جولى قوزعاپ, گۋرەۆ وبلاتكومىنا قارجى بٶلگٸزگەنبٸز. كٷمبەز كٶتەرٸلەتٸن جىلى الماتىداعى ارتيللەرييا كٶشەسٸ كٷيشٸ اتىنا كٶشٸرٸلدٸ. بۇل دا ٶزٸنشە وڭعارىلعان ارا-قاتىناستىڭ كۋəسٸندەي ەدٸ. ەسٸمٸ ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ  بٸرٸ بولعان سۋرەتشٸ-مٷسٸنشٸ مارقۇم مولداحمەت كەنباەۆ قۇرمانعازى ەسكەرتكٸشٸنە جارييالانعان بəيگەدە بٸرٸنشٸ جٷلدەنٸ باياعى بٸر جىلدارى الۋداي-اق الىپ ەدٸ-اۋ!.. اۆتور ون ويلانىپ, توقسان تولعانىپ, الماتىنىڭ تاۋ بەتكەيٸندەگٸ قاي جەرٸنە ورنىقتىرارىن تابۋداي-اق تاۋىپ ەدٸ-اۋ!.. احمەت جۇبانوۆ پەن اۆتور ٷشەۋمٸز ول ەسكەرتكٸشتٸ قييالىمىزدا قىزىقتاپ, وعان قۇشاق-قۇشاق گٷل شوقتارىن دا قويعانبىز. ٶز باسىم وسى بولاشاق ٸس əلٸ-اق شىندىققا اينالار دەگەن سەنٸممەن مولداحمەتتٸ جەتەلەپ تالاي جەرگە كٸرگەنٸمدٸ ەندٸ ايتۋعا دا ۇيالامىن», – دەيدٸ.

بٸراق كٶزٸ تٸرٸسٸندە ٶزٸنٸڭ وسى بٸر پەرزەنتتٸك پارىزىن ادالدىقپەن اتقارعانى ٷشٸن اعايىننان العىس تا ەستٸمەي كەتكەنٸ ٶكٸنٸشتٸ. وسى ساپارلاردان اتاقتى «قۇرمانعازى» رومان-داستانى دٷنيەگە كەلدٸ. حاماڭ وسى شىعارماسىندا ٶلەڭ ىرعاقتارىن كٷي سارىنىمەن جازىپ, قازاق ٶنەرٸنە جاڭا بوياۋ, جايساڭ جٷز الىپ كەلدٸ. مۇنداي ٶلەڭمەن جازىلعان رومان-داستان حاماڭنان كەيٸندٷنيەگە كەلگەن جوق.

مۇرات ەرعاليەۆ, اقىننىڭ ۇلى:

– ٸسساپارمەن تىڭعا كەتكەن عوي. قاسىندا قاينەكەي جارماعامبەتوۆ بار. بٸرنەشە وبلىستى ارالاعان سول ساپارىندا جəي جٷرمەي, كٶكشەتاۋعا ارنايى سوعىپ, اقان سەرٸنٸڭ مولاسىن تاپقان. العاشىندا اقان سەرٸنٸڭ مولاسىنا بەلگٸ اعاشتان قويىلعان ەكەن. ول جاقتا اعاش كٶپ بولعاندىقتان, قابٸردٸڭ باسىنا بەلگٸنٸ اعاشتان قويۋ دəستٷرٸ بولعان. كەيٸننەن ٶرت تٷسٸپ, مولالار ٶرتەنٸپ كەتٸپتٸ. بٸرەن-ساران بٸلەتٸن شالدار عانا ەشكٸمدٸ جۋىتپاي قورعاشتاپ جٷرگەنمەن, ولار قايتقاسىن تاپتالاتىنى انىق. سول شالدار حاميتكە: «وسىندا احاڭنىڭ زيراتى جاتىر. سەن باسشىلاردىڭ بٸرەۋٸنە ايتىپ قورعاماساڭ, وبال بولعالى تۇر», – دەپ تاپسىرىپتى. بوس جەرلەردٸ جىرتا بەرەتٸن كەساپاتتاردىڭ ناۋقانى ەمەس پە, شالدار تراكتورلاردىڭ الدىنا تۇرىپ الىپ, تەحنيكانى ٶتكٸزبەي قورعايدى ەكەن سوندا. Əكەمٸز كٶكشەتاۋدىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى كليشوۆقا بارىپ, اقشا بٶلگٸزٸپ, اقان سەرٸنٸڭ مازارىن قورشاتىپ, بەلگٸ قويدىرىپ ساقتاپ قالعان ەكەن.

ٷسەن تورتاي

«اق جەلكەن», №10

(قازان, 2016)