Foto: RIA Novosti
Kúndegidei jumysqa erterek kelip, orynyma otyra bergenim sol edi, kabinetttiń esigin bireý qaqqandai boldy. – Kire berińiz, - dedim daýysymdy shyǵaryp. Esikti ashyp, aýdandyq «Hleborob Priishimia» gazetiniń redaktory Filipenko Iakov Artemovich kirip keldi. Orynymnan turyp, sálem berdim. Ol otyryp jatyp:
– Beisenǵazy, men elge, Reseige ketip baramyn, Pskov oblysyna. Ulym shaqyrtyp jatyr. Meniń kelgenim, úidi eshkimge emes, saǵan satyp, qaldyryp keteiin dep edim. Qansha degenimen, biraz jyldar aralasyp júrdik qoi jáne ekeýmiz de jýrnalist emespiz be! Eger shamań kelse, birden tólep alarsyń. Áitpese, jartysyn tóle, qalǵanyn kelesi jyldary osy jaqqa qyzym kelgende berip jiberersiń, - dedi. Men kelistim.
Bul kez orystar men nemisterdiń tarihi otandaryna tik kóterilip ketip jatqan ýaqyty bolatyn. Konteiner jetispei, osy eki ult jikke bólinip, tóbelesip jatatyn kezderi de az bolǵan joq. Degenmen de, sol bir ýaqytta Qazaqstanda Keńes Odaǵynan qalǵan kolhoz ben sovhozdar taratylyp, aýyl sharýashylyǵy jeke menshikke kóship jatqandyqtan, orystar men ózge de slavian jurty óz eline jappai qonys aýdaryp jatqan kez edi. Irgeles Reseide bul salada ol kezde reforma júrmegendikten, ujymdyq birlestikter sol qalpynsha jumystaryn istep jatqan bolatyn. Osy reformany óz ýaqytynda túpki maqsatyn túsinbegen qanshama adamdar bul ózgeristi sóz qylyp, qanshalyqty ókinishpen beker-aq taratty dep aitqanymen, meniń oiymsha, Nursultan Nazarbaevtyń sol kezdegi reformasynyń eń tiimdi tusy (bul kapitalistik ekonomikanyń alǵy sharty) búkil soltústik oblystardaǵy siresip otyrǵan slavian jurtynyń ózderiniń ata-tegi taraǵan tarihi otanyna ketýine birden-bir sebep boldy.
Iakov Artemovichtiń úii qyzyl kirpishten salynǵan, eki qabatty kottedj-di. Úiinde talai ret bolǵam. Sonymen, úidi satyp alatyn bolyp, aýdanǵa belgili, qadirmendi adammen kelisimge keldim. Aiaq astynan jumys arasynda júgirip júrip, nesie alyp, (ol kezde nesie alýdyń ózi qyiyn edi) januiasymen Resseige kóship bara jatqan Iakov Artemovichtiń qolyna ustattym. Úidiń baǵasy ájeptáýir joǵary bolǵandyqtan, jartysyn ǵana tólep, qalǵanyn kelesi jyly tólemek boldym. Osylai, otbasymyzben keń de jaryq ári qurǵaq, sonymen qatar, bólmeleri sóilegende jańǵyryp turatyn úige kóship aldyq. Ústingi jáne astynǵy qabattaryndaǵy bólmelerdi eseptegende dańǵaradai jeti bólme. Degenmen, keterinde Iakov Artemovich: "Jylý berý júiesi eski, eger múmkindigiń bolsa, qaitadan jańartyp, ózderińe ońtailap saldyryp alarsyń" degen edi.
Sóitip, kishigirim eki bólmeli páterden, eki qabatty úlken úige qonys aýdardyq. Biraq, alǵan úiimiz qanshalyqty ózimizge unaǵanymen, shyndyǵy kerek, jylý júiesi sýyq ailarda barlyq bólmelerdi qalypty jylýmen qamtamasyz ete almaidy eken. Sonymen, bir qystan shyqqan soń, úidiń búkil eski jylý qurylymyn ózgertip, qaita ornatýǵa sheshim qabyldadym.
Biraz jyldan beri aýdan kóleminde osy jumyspen ainalysyp, turǵyndardyń senimine ie bolǵan, birneshe adamnan turatyn ujymmen kelisip, jetekshisi qumyq jigitin ertip kelip, úidiń jylý júiesin aralatyp júrip kórsettim. Qazaqsha sairap turǵan, atym Mámed dep ózin tanystyrǵan orta jastaǵy jigitpen osylaisha jaqyn joldas bolǵan edik. Keiinnen, ara-tura meni izdep aýdan ákimshiligine, kabinetke kelip turdy. Kele-kele jaqsy aralasyp kettik. Birde, ekeýara áńgimelesip otyryp, maǵan óziniń ómirinde kezdesken bir oqiǵany aityp bergen edi. Biraq, aitarynyń aldynda maǵan eshkimge tis jarmaýymdy eskertti. Sodan beri otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Degenmen, bul oqiǵa eskirgen soń, áńgime qylyp jazýǵa niet qyldym.
Mámedtiń áńgimesi.
- Men kezindegi kavkazdyq qylmysker edim. Elimde júrgende úlken urlyq jasap, ári sol oqiǵa barysynda jazataiym adamdy mert etip, qasymdaǵy serigim ekeýimiz uzaq jyldarǵa sottalyp kettik. Ol kezde Keńester Odaǵynyń tusy bolatyn. Sottalyp, osy Qazaqstanǵa aidaldym. Jazamdy osy aýdannyń aýmaǵyndaǵy Krasnogorskide ótegen edim. Óziń bilesiń, Krasnogorsk qalasy ol kezde tikelei Máskeýge qaraityn, respýblikadaǵy birden-bir ýran óndiretin jabyq qala bolatyn. Mundaǵy shahtalarda negizinen sottalyp, jazasyn óteýshiler jumys isteitin. Keiin osy túrmeden shyqqan soń, elime ketpei, burynǵy Tselinograd oblysynyń (qazirgi Aqmola oblysy, Jarqaiyń aýdany) Derjavin aýdanynda turaqtap qaldym.
Jas kezimde Kavkazda júrgenimde ýchilishe bitirgenim bar. Mamandyǵym jylý berý qubyrlaryn jóndeý, qalpyna keltirý (santehnik). Sol Derjavin aýdanynda júrgenimde (ol kezde Keńes Odaǵy tarap ketken bolatyn), jergilikti astyq saýdasymen ainalysatyn, óńirge aty belgili, úlken bailyqqa qol jetkizgen adamnyń úiiniń eskirgen ishki jylý júiesin aýystyryp, jańadan salý kerek boldy. Týra ózińdikindei. Mámed azdap kúlip aldy. Álgi azamat meni ózine shaqyryp, eki qabatty úiin aralatyp kórsetip, paravoi men qubyrlardy tolyq aýystyrýdy suraǵan edi ári qomaqty qarjy beretinin eskertti. Sóitip, ózim jetekshilik etetin ujymdy jumyldyryp, iske kirisip kettim. Jumys júrip jatty. Aýmaǵy úlken, eki qabatty úidiń búkil jylý júiesin aýystyrý ońai emes ekeni belgili. Ekinshi qabattaǵy jatatyn bólmeniń qubyrlaryn aýystyryp jatyp, bir ýaqyt tutas qabyrǵany alyp turǵan shkaftardyń ústindegi qatar-qatar turǵan, úlken qýyrshaqtardy kórdim. Qýyrshaqtardyń balalardyń oinaýy úshin emes, arnaiy jasalynǵandyǵyn sezdim. Múmkin, basqa bireýler bolsa ańǵarmas ta edi. Jumysty bastaǵan kezimizden, qasymyzda osy úidiń erjetken balasy bir eli qalmai, kóleńkedei erip, baqylap júretin. Ásirese, ústingi qabatta. Ishimnen bir qupiiany túsingendei boldym. Bir kúni qasymda júretin osy januianyń uly bir sebeppen aýlaǵa shyǵyp ketkeni. Osy sátti paidalanyp túpki bólmege jetip keldim. Aiaǵymnyń astyna oryndyq qoiyp, shkavtyń ústinde turǵan birneshe qýyrshaqtyń bireýin qolymdy sozyp, beri aldym. Shynynda da qýyrshaq arnaiy jasalynǵan eken. Qýyrshaqtardyń qai-qaisysynyń aiaqtary aldyǵa sozylyp, otyrǵyzylǵan. Asty biteý. Art jaǵynda adamnyń alaqany emin-erkin siiatyn dóngelek qaqpaǵy bar qýysty kórdim. Qolymdy tyǵyp jiberip, ishindegi nyǵyzdalyp salynǵan birneshe býdanyń bireýin beri shyǵaryp qarap edim, tsalofanǵa oralǵan qomaqty amerikalyq dollar bolyp shyqty. Qýyrshaqtyń ishinen taǵy osyndai birnesheýin baiqadym. Aqshany qaitadan qýysqa tyǵyp, qaqpaǵyn jaýyp, ornyna qoidym. Janynda turǵan ózge qýyrshaqtar da osyndai bolar degen oiǵa keldim. Ishimnen, «múmkin bolsa ýaqyt ótkizip baryp, keiindeý kórermin»,- dedim. Pende bolǵan soń ári ózim kezinde osyndai urlyq ispen ainalysqandyqtan, kóńilim aýyp, «mynaý orasan zor bailyq qoi», - dep, qyzyqqanym ras.
Sonymen, qolǵa alǵan jumysty bitirip, úi iesiniń alǵysyn alyp, bergen qarajatyn qaltamyzǵa salyp, jónimizge ketken edik. Qasymdaǵylarǵa bul kórgenderimdi aitqan joqpyn. Tek, aýlada turyp, eki qabatty úige japsarlas salynǵan bir qabatty ádemi jazdyq klettiń osy biik úidiń túpki jatatyn bólmesiniń terezesine jaqyn ekenin baiqadym. Sondai-aq, qanshalyqty bai bolsa da, bul adamnyń it ustamaityndyǵyna qairan qaldym. Úidiń ainalasy kirpishten qalanǵan biik dýal bolǵandyqtan shyǵar. Degenimen, qaqpanyń ishki jaǵynda arnaiy kúzet qoiylǵan eken. Osylardy bir ýaq sholyp shyǵyp, oiymdy ishime túidim. Ýaqyt ótip jatty. Ishimnen sol úidegilerdiń eshqaisysyna bildirmei, oiymmen, qýyrshaqqa tyǵylǵan qomaqty dollardy qalai alyp ketýdiń san márte josparyn jasap júrdim. Sóitip júrgenimde, arada bir jarym aidai ýaqyt ótti. Bir kúni elden álgi azamattyń úiinde kishi balasyn súndetke otyrǵyzý toi-tomalaǵy bolatyndyǵyn qulaǵym shaldy. Qýanyp kettim. Ol kezde elder toidy restoranǵa emes, úiine jasaityn. Endigi másele, osy toidyń izin ala, qalai da sol úige kirip, sezdirmei, keregimdi alyp ketý. Izdegen kúnde de, toiǵa qatysqan adamdardyń biri qaǵyp ketti dep oilasyn degendik edi.
Sonymen, sol kúnigi toi bitip, keshki qarańǵylyq túsisimen, úi ieleri sharshap qulady-aý degen oimen, úidi qorshaǵan dýaldyń túbine keldim. Belime orai kelgen jipti sheship, ilmek jasap, ar jaǵyndaǵy aǵashtyń butaǵyna qarai laqtyryp, bekittim. Sóitip, ýaqyt sozbai, aldymen dýalǵa, sonan soń, klet úidiń tóbesine op-ońai sekirip shyqtym. Eńkeiińkirep qarańǵyda ainalama biraz ýaqyt qarap, baqylap, sholyp aldym. Kúzette turǵandardyń eshqaisysy baiqamaǵan siiaqty. Dybysymdy bildirmei, eńkeigen kúii úlken úidiń jatyn bólmesiniń túbine keldim. Bir jaqsysy úi terezeleri topsaly bolatyn. Qaltamnan arnaiy jasalǵan jińishke temirdi alyp, terezeniń birin ashtym. Bólmede bir sát adamdardyń bar-joǵyn qulaǵymdy tosyp anyqtap aldym da, lyp etip ishke kirdim. Kúdiktenip terezeden syrtqa qaradym. Eshkim baiqamaǵan sekildi. Bólmege kirgenimmen, birden kirisip ketpei, tyń-tyńdadym. Bári tómengi qabatta júrgendei boldy. Jyldamdatyp qolymdy sozyp, qýyrshaqtardyń ishinen kerektilerdiń bárin sypyryp alyp, ishime orap ala kelgen dorbaǵa salyp, aýyzyn bailap, moiynyma ilip, arqama saldym. Terezeni qaitadan ashyp, ainalamdy az ýaqyt barlap qaraǵan soń, aqyryndap syrǵyp klettiń tóbesine tústim. Kóleńkedei qozǵalyp júrgen meni eshkim baiqamaǵan sekildi. Tegi kúzet degeni bolmasa, olardyń ainalaǵa úńilip, qaraýyl qarap júrmegeni belgili boldy.
Sonymen, biraz jyldar istemegen urlyǵymdy qaitadan qaitaladym. Mol aqshany eshqandai shashý shyǵarmai, ózim aldyn-ala belgilegen orynǵa jasyryp, tymtyrys jumysymdy istep júrip jattym. Birneshe kúnnen keiin-aq toiǵa qatysqandardyń birazy tergeý bólimine shaqyryldy. Kele-kele búkil aýdan álgi azamattyń talaidan jinaǵan qomaqty aqshasyn aiaqasty joǵaltqanyn estip bildi. Qalai degenmen de, ishimnen qobaljyp, bizdi de shaqyryp qalama dep kúdiktenip júrdim. Kúdiktengenim tegin bolmady, bizdi de shaqyrdy. Biraq, ózimizge shań jýytpai, bul qylmysqa eshqandai qatysymyz joq ekendigin dáleldep shyqtyq. Múmkin arada biraz ýaqyt túskendikten de bolar ári eshqaida uzamai ujymymyzben aýdan aýmaǵynda bir qalypty jumys istep jatqandyǵymyzǵa da kóńil aýdaryp, kúdikteri taraǵan shyǵar. Degenmen, olar aitpaǵanymen, biraz ýaqyt baqylaýda bolarymyzdy sózsiz túsindim. Sondyqtan, alysqa ketpei, tergeýshilerdiń nazarynda júrsek te, jumysymyzdy jalǵastyra berdik.
Sóitip júrip, arada bir jyldan asa ýaqyt ótti. Jasalynǵan qylmys sol kúii ashylmai qaldy. Men de aqshany tyqqan orynǵa attap baspadym. Sol kezeńderde sanama túrli oilardyń kelgeni anyq. Bir mezet Kavkazǵa qashyp ta ketkim keldi. Biraq, óitsem kúdiktiń bári maǵan aýyp, ustalyp qalarymdy túsindim ári ózim jinap, uiymdastyrǵan ujymymdy da tastap ketkim kelmedi. Aqshany da ustaǵym keledi. Kúdikke ilinip qalmaiyn dep, ázirge oǵan tiispedim. Qalai aitsam da, istegen isimdi kóńilimde saqtap, ishkimge syr shashpai júrip jattym.
Osylai qobaljýmen júrip jatqan kúnderdiń birinde, bolashaq áielim Ainashpen kezdestim. Jumys babymen Derjavinkanyń qasyndaǵy Esil qalasyna barǵan bolatynmyn. Oiǵa alǵan azyn-aýlaq jumysymdy bitirip, poezd kelerden buryn, tústik isheiin dep, ashanaǵa kirgen edim. Otyra bergenim sol edi, taldyrmash kelgen ádemi qyz qasyma kelip, "Ne ishesiz?"– dep suraǵany. Túsi sondai jyly, qarapaiym ekeni kórinip tur. Tapsyrǵan tamaǵymdy ústelime ákelip qoiyp jatqanda, "Atyń kim bolady?" dep suradym. Bet álpetim kavkazdyqtarǵa uqsaǵanymen, qazaqsha taza sóilegenime kóńili jylydy-aý deimin, "Ainash" dep kúbir ete tústi. Azdap qoiǵan suraqtaryma oryssha jaýap berdi. Bilgenim, ashana aǵasyniki bolyp shyqty. Ózi osynda ári aspaz jáne daiashy bolyp jumys isteitin kórinedi. Ashanada bar-joǵy aǵasy, inisi, sińilisi jáne ózi, tórt-aq adam isteidi eken.
Sóitip, qazaqtyń qyzy Ainashpen osylai tanysqan edim. Jumys arasynda ýaqyt taýyp, eń az degende aptasyna bir ret Esilge kelip turatyn boldym. Ashanaǵa kelip, Ainashtyń qolynan tamaq ishýdi ádetke ainaldyrdym. Óstip, bul otbasymen jaqsy aralasyp kettim. Aǵasy men inisiniń jáne sińilisiniń kóńilderi taza, ashyq-jarqyn adamdar. Osylai jarty jyl ýaqyt ótti.
Bir kúni Ainashty ońasha shaqyryp, kóńilimdegini aityp edim – Men kavkazdyq jigitke turmysqa shyqpaimyn! – dep salǵany. – Nege? - deppin sasqanymnan. – Olar áielderin qamap ustaidy, eshqaida shyǵarmaidy – degeni. –Sizge taǵy aitarym, men qazaqqa turmysqa shyǵamyn, sondyqtan úmittenbei-aq qoiyńyz – dedi. Ne aitarymdy bilmedim. – Óziń bilesiń ǵoi, bul jaqtyń er - azamaty ózge ulttan áiel alyp nemese qyzdary basqa ultqa shyǵyp jatqandary az emes. Tipti, senderdiń Zarechnyi aýylyna Monǵoliiadan kóship kelgen qazaqtardyń bir qyzy, orystyń jigitine turmysqa shyqqany bar. Bárimiz estidik emes pe. (Iia, mundai oqiǵa shynynda da bolǵan edi, qyz saýynshy, jigit baqtashy bolyp isteitin kórinedi).
Degenmen, Ainashty unatyp qalǵanym sonshalyqty, kóńilimde bir úmit ketpei turyp aldy. Óstip júrgenimde, Ainashtyń sheshesiniń qatty aýyryp jatqanyn estidim. Baiaǵy jaman aýrý. Ul-qyzdary Almaty men Astanaǵa alyp baryp, qaratyp júrdi. Biraq, em qonbady. Aqyraiaǵy sonaý Máskeýge de aparyp keldi. Degenmen, aiaǵynan turyp kete almady. Dárigerlerdiń keńesimen shetelge aparyp emdetý kerek boldy. Biraq, óte qomaqty qarjy kerek. Qyzdyń týystary ainaladan aqsha izdep jatqanyn estip, oida-joqta bir oi keldi. Ishimnen oiladym, «ana tyǵýly jatqan aqshany osylarǵa ákelip bersem» qalai bolar edi dep.
Sóitip, bir kúni arnaiy kelip qyzdyń aǵasy Ashatpen sóilestim. Onyń aldymen qýanyp qalsa da, artynan kibirtiktep qorqyp qalǵanyn ańǵardym. Aqyry ekeýmiz bir sheshimge kelip, ol alatyn, men beretin bolyp, kelisimge keldik. Jáne bul jaiynda eshkimge syr shashpaýǵa ýaǵdalastyq.
Osylaisha, ózim áli kúnge deiin bir tyiynyn ustamaǵan qomaqty qarjyny dorbasymen alyp kelip, jasyryn túrde Ashatqa ustattym. Biraq oǵan bul qupiiany el turmaq, óziniń aǵaiyn-týystaryńa da aitpai, jasyryn usta dep, qatań eskerttim. Ainashtyń úi-ishi sheshelerin tezdetip jolǵa daiyndap, attanyp ketti. Sheshesin alyp ketken Ashat sol ketkennen mol ketti. Eki jarym ai degende, elge qaityp oraldy. Zembilge salyp kóterip áketken kempirdi, eki aiaǵymen júrgizip alyp keldi. Keiýana boiyndaǵy dertten qulan taza aiyǵyp, jazylyp ketken eken. Januiasy men týystary máz bolyp qýanyp, ainaladaǵy jurt qairan qaldy.
Birde, qyzdyń aǵasy Ashat meni úiine qonaqqa shaqyrdy. – Mámed, men aqshany kimnen alǵanymdy áli kúnge deiin eshkimge eshtene aitpadym. Osylai jabýly kúiinde qalsyn, - dedi. – Men de osy ýaqytqa deiin birde-bir adamǵa syr shashqan joqpyn, - dedim oǵan. Maǵan biraz qarap otyrdy da, ol "Mennen saǵan qandai kómek kerek?" - dep surady. – Óziń bilesiń, meniń kim úshin únemi kelip júrgenimdi, Ainashty maǵan qossań qaitedi, - dedim oǵan. – Onda biraz kút, men bul qyzdyń tilin tabýǵa tyrysaiyn, sonan soń, ózińe habarlasyp, mán-jaidy aitarmyn. Ashat basqa eshteńe demedi.
Eki aptadan keiin, telefon shalyp, ol meni ózine kelip-ketýimdi surady. Kóńilim alaburtyp qyzdyń aǵasymen jolyqtym. Kelsem, - Al endi, toiǵa daiyndal, - dedi kúlip. Biz osylai úilengen edik.
Mámed kúlimsirei maǵan qarady. Men bolsam "Shynynda da úilený tarihyń qyzyq eken", dedim oǵan ázildep.
– Qazir urlyqpen ainalyspaityn shyǵarsyń?, - dedim taǵyda suraq qoiyp. Ol bolsa "Ondai ispen múlde ainalysýdy doǵarǵanmyn",- dedi renjii sóilep.
– Qazir eki balamyz bar. Balalarymnyń joly bolashaqta ashyq bolyp, oqý bitirip, úlken jumys istesin dep, tól qujatymdy qazaq qylyp jazdyrdym. Men quptaǵandai basymdy izedim.
Sodan beri, qanshama jyldar ótti. Sol bir kavkazdyq qumyq jigitiniń eshkimge aitpaǵan syryn maǵan ashyp, aitqan áńgimesi áli oiymnan ketpeidi.
