Keiki batyr jaily ne bilemiz?

Keiki batyr jaily ne bilemiz?

Keiki (Nurmaǵanbet) Kókembaiuly

(1873-1923)

Qazaq dalasynyń erkindigi men táýelsizdigin ańsaǵan, sonyń jolynda ómirin qiǵan, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisti uiymdastyrýshylardyń biri, Amankeldi Imanovtyń úzeńgiles sardary, halyq arasynda "qol mergen" atanǵan, atyshýly batyr Keiki Kókembaiuly 1873 jyly Torǵai ýezine qarasty Qaidaýyl bolysynyń Baitýma qopasy degen jerinde dúniege kelgen. Onyń azan shaqyryp qoiǵan aty-Nurmaǵanbet. Al onyń Keiki atalýynyń syry –ol jasynan qus atyp, ań aýlap, ózen-toǵai aralap, kisige onsha qosylmai, kisi kiiktenip júretin bolǵan. Sodan jeńgeleri qainysyn   Keiki dep ataidy. Keiin bul esimi qaita-qaita aityla bergen soń, oǵan basqalardyń da qulaǵy úirenip, babamyzdyń Nurmaǵanbet  degen esimi birte-birte umytyla bastaidy.

Keiki batyrdyń jastyq shaǵy Batpaqqaradaǵy ataqty bai - Shashambaidyń bel balasy - Rahmettiń aýylynda ótedi. Ol kezde qazaqtyń basty bailyǵy - jylqysymen ólshenetin. Al Rahmettiń jer qaiysqan kóp jylqysy bolǵan. Osynshama  jylqyny  it-qusqa jem qylmai, baǵyp-qaǵý úshin baq-dáýlet iesine naǵyz atpal azamattar kerek edi. Keiki jas kezinde Rahmettiń jylqysyn baǵyp, talai ret tún jorytyp kelgen barymtashylarmen  de beldesti, talai ret qarymta qaitarýǵa da qatysty.


 

Arqalyq - Amangeldi tasjoly ústindegi Keiki batyrǵa arnalǵan mazar.

Aty ańyzǵa ainalǵan dala qyrany - Keiki Kókembaiulynyń shyqqan tegi-Qulan Qypshaq.

Baq-dáýlet ákeden balaǵa dúnie-múlik, aqsha-mal arqyly kelip qonsa, batyrlyq pen danalyq babasynan urpaǵyna qan  arqyly kelip qonatyn qasiet. Keiki batyrdyń shyqqan tegi-Qulan Qypshaq ta tegin tuqym emes.

Qulan Keiki batyr áke-sheshesinen jalǵyz emes-ti. Ol aldynda arqa súieitin aǵasy, sońynda qoltyǵynan demeitin inisi bar bes aǵaiyndy bolatyn. Olar: Omar, Ospan, Qoshjan, Keiki, Shubar dep atalatyn, bir-birimen qany da, jany da bir baýyrlar edi. Keiki batyrmen birge týǵan bes adamnyń ishinde qazir Qoshannan ǵana urpaq qalǵan. Qalǵandary Keiki batyrǵa "halyq jaýy" degen qara kúie jaǵylǵanda jappai qýǵyndalǵan.


Arqalyq - Amangeldi tas joly ústindegi Keiki batyrǵa arnalǵan mazar.

Keiki Kókembaiuly - palýan deneli, túsi sýyq, ashýlanǵanda eki kózi qyp-qyzyl ot bolyp janyp ketetin, birbetkei, qaisar adam bolǵan. Qolyna quran ustap, namaz oqyǵan. Jastaiynan sadaq, myltyq atyp, at qulaǵynda oinaǵan óneri taǵy bar. Halyq arasynda "Amankeldi kóz mergen. Keiki qol mergen edi" degen sóz aitylady. Munyń syry-Sardar qai nysanany da kózdep atqan jáne kózdegenin eshqashan múlt jibermegen. Al, Keiki bolsa, kez-kelgen nysanany atpen shaýyp, jaiaý, júgirip  kele jatyp shapshań atyp túsire bergen. Onyń jastaiynan myltyq atýǵa ábden mashyqtanǵany sonshalyqty, qandai qimyl ústinde de eki qoly myltyqty nysanaǵa dál usynatyn. Keikiniń ataq dańqyn shyǵarǵan ekinshi óneri onyń-nebir at oiynyn jetik biletindigi, at ústinde soiyl, shoqparmen sheber shaiqasqandyǵy.

Keiki Amankeldimen birge ósip, bite qainasqan. Ekeýi de ádildik jolynda kúresýdi balalyq jastan maqsat tutqan. Keiin 1916 jyly Torǵaida ult-azattyq kóterilisi bastalǵanda  Keiki Amankeldini izdep baryp Ábdiǵapar hannyń áskerinde mergender tobyn basqarǵan.

Qulan Keiki batyr ult-azattyq kóterilisi kezinde Torǵai qalasyna shabýyl, Qumkeshý, Kúiik, Batpaqqara, Doǵal soǵystarynyń bárine de qatysqan. Akademik Manash Qozybaev óziniń «Jaýǵa shaptym tý bailap»-degen kitabynda: "Aqpannyń 13-i kúni  (1917) Sholaqsai  kerýen jolyn toryǵan Amankeldi, Ómen, Keiki bastaǵan 2000 sarbaz Shoshqaly qopada podpolkovnik Kislovtyń otriadyn oqpen qarsy aldy,  shabýylǵa shyǵyp aiqas saldy. Der kezinde  sheginip, áskerdiń erteńgi jolyn  boljap, túndeletip tóte jolmen Kúiik qopasyna  jetken sarbazdar Tyshqan tamynyń mańaiynda qańtardyń 14-i kúni Kislov otriadyn qaitadan qarsy aldy. Erkindikti ańsaǵan erlerdiń beti qaitpai, qarýly qolǵa qaitadan shyǵýy tańǵajaiyp emes pe? Kúiik qopadaǵy bul aiqasta ataqty Qulan qypshaq Keiki batyr eren erlik kórsetti. Jaý tobyna qyrǵidai tiip, jazalaýshylardyń talaiyn jairatty", - deidi.


Keiki batyrdyń kebejesi

Mal baqqan qyr qazaǵy bolǵanymen Keiki óz zamanynda bolyp jatqan tarihi oqiǵalarǵa oily kózben qarap, oǵan ózindik ádil baǵasyn bere bilgen adam. Ol qazaq eliniń basyndaǵy baqytsyzdyqqa eń basty kináli - orys memleketi, onyń otarlaý saiasaty dep uqty. "Olar áýeli jerimizdi alǵan edi, oǵan qosa erkimizdi aldy. Endi baýyr eti-balamyzdy alamyn deidi. Kórersiń, erteń olar tilimiz ben dinimizge de qol salady" dedi.  Keiki ózi qatysqan kóterilistiń aldyńǵy maidan shebindegi qara jumysqa adam bermeý úshin ǵana bolǵan narazylyq emes ekenin, onyń ata-babasynan  qalǵan asyl murasy-jerinen, bas bostandyǵynan airylǵan, tili men dinine qaýip tóngen, ultynyń bolashaǵy- balalarynyń bir bóligi oq pen ottyń ortasynda qurban bolyp, bir bóligi aýyr qara jumystan jarymjan bolyp, halqynyń, odan ári ósip-ónýine balta shabylǵaly turǵanyn jan dúniesimen sezgen halyqtyń alapat ashý-yzasynan tutanǵan ult-azattyq kóterilisi ekendigin tereń túsindi.

Torǵai dalasynda otarshyldyqqa qarsy ult-azattyq kúresti kórnekti uiymdastyrýshylardyń biri, Keiki Kókembaiuly 1923 jyldyń naýryz aiynda Amankeldi aýdanynyń Jylanshyq ózeni jyqpylyndaǵy Jalaýly degen jailaýda aiýandyqpen óltirilgen.

Elimiz táýelsizdik alǵannan keiin el men jerin jat-jurttyqtardan qyzǵyshtai qoryǵan erjúrek ata-babalarymyzdyń esimderi halqymen qaita qaýyshyp,erlik isteri urpaq jadynda qaita jańǵyrdy.


Aqan Nurmanovtyń Qulannyń ajaly kitaby


Shóptibai Baidildinniń kitaby


Serik Turǵynbekovtiń Keiki batyr kitaby

Esimi men erligi el aýzynda ańyzǵa ainalǵan taǵdyry kúrdeli  dara tulǵa jaiynda jerles jazýshy Aqan Nurmanov "Qulannyń ajaly" atty tarihi roman jazdy. Kórnekti aqyn Serik Turǵynbekuly "Keiki batyr" tarihi dastanyn jazsa, torǵailyq belgili jýrnalist Ahmethan Baijan "Qulan Keiki batyr"  atty derekti hikaiattar jinaǵyn, Áýbákir Qylyshbaiuly "Qulan Qypshaq Keiki batyrdan soń" kitapshasyn jaryqqa shyǵardy.

2010 jyldyń mamyr aiynda Arqalyq qalasyndaǵy Dala ólkesi tarihy oblystyqmurajaiynyń aldyndaǵy alańǵa batyr babamyzdyń ekertkishi qoiyldy, qalamyzdyń bir kóshesi  Keiki batyrdyń esimimen atalady.

Gúlbaný Eltebaeva

Arqalyq qalasyndaǵy oblystyq 
dala ólkesi tarihy murajaiynyń direktory