كەيكٸ (نۇرماعانبەت) كٶكەمبايۇلى
(1873-1923)
قازاق دالاسىنىڭ ەركٸندٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸن اڭساعان, سونىڭ جولىندا ٶمٸرٸن قيعان, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ, امانكەلدٸ يمانوۆتىڭ ٷزەڭگٸلەس ساردارى, حالىق اراسىندا "قول مەرگەن" اتانعان, اتىشۋلى باتىر كەيكٸ كٶكەمبايۇلى 1873 جىلى تورعاي ۋەزٸنە قاراستى قايداۋىل بولىسىنىڭ بايتۋما قوپاسى دەگەن جەرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى-نۇرماعانبەت. ال ونىڭ كەيكٸ اتالۋىنىڭ سىرى –ول جاسىنان قۇس اتىپ, اڭ اۋلاپ, ٶزەن-توعاي ارالاپ, كٸسٸگە ونشا قوسىلماي, كٸسٸ كيٸكتەنٸپ جٷرەتٸن بولعان. سودان جەڭگەلەرٸ قاينىسىن كەيكٸ دەپ اتايدى. كەيٸن بۇل ەسٸمٸ قايتا-قايتا ايتىلا بەرگەن سوڭ, وعان باسقالاردىڭ دا قۇلاعى ٷيرەنٸپ, بابامىزدىڭ نۇرماعانبەت دەگەن ەسٸمٸ بٸرتە-بٸرتە ۇمىتىلا باستايدى.
كەيكٸ باتىردىڭ جاستىق شاعى باتپاققاراداعى اتاقتى باي - شاشامبايدىڭ بەل بالاسى - راحمەتتٸڭ اۋىلىندا ٶتەدٸ. ول كەزدە قازاقتىڭ باستى بايلىعى - جىلقىسىمەن ٶلشەنەتٸن. ال راحمەتتٸڭ جەر قايىسقان كٶپ جىلقىسى بولعان. وسىنشاما جىلقىنى يت-قۇسقا جەم قىلماي, باعىپ-قاعۋ ٷشٸن باق-دەۋلەت يەسٸنە ناعىز اتپال ازاماتتار كەرەك ەدٸ. كەيكٸ جاس كەزٸندە راحمەتتٸڭ جىلقىسىن باعىپ, تالاي رەت تٷن جورىتىپ كەلگەن بارىمتاشىلارمەن دە بەلدەستٸ, تالاي رەت قارىمتا قايتارۋعا دا قاتىستى.
ارقالىق - امانگەلدٸ تاسجولى ٷستٸندەگٸ كەيكٸ باتىرعا ارنالعان مازار.
اتى اڭىزعا اينالعان دالا قىرانى - كەيكٸ كٶكەمبايۇلىنىڭ شىققان تەگٸ-قۇلان قىپشاق.
باق-دەۋلەت ەكەدەن بالاعا دٷنيە-مٷلٸك, اقشا-مال ارقىلى كەلٸپ قونسا, باتىرلىق پەن دانالىق باباسىنان ۇرپاعىنا قان ارقىلى كەلٸپ قوناتىن قاسيەت. كەيكٸ باتىردىڭ شىققان تەگٸ-قۇلان قىپشاق تا تەگٸن تۇقىم ەمەس.
قۇلان كەيكٸ باتىر ەكە-شەشەسٸنەن جالعىز ەمەس-تٸ. ول الدىندا ارقا سٷيەيتٸن اعاسى, سوڭىندا قولتىعىنان دەمەيتٸن ٸنٸسٸ بار بەس اعايىندى بولاتىن. ولار: ومار, وسپان, قوشجان, كەيكٸ, شۇبار دەپ اتالاتىن, بٸر-بٸرٸمەن قانى دا, جانى دا بٸر باۋىرلار ەدٸ. كەيكٸ باتىرمەن بٸرگە تۋعان بەس ادامنىڭ ٸشٸندە قازٸر قوشاننان عانا ۇرپاق قالعان. قالعاندارى كەيكٸ باتىرعا "حالىق جاۋى" دەگەن قارا كٷيە جاعىلعاندا جاپپاي قۋعىندالعان.
ارقالىق - امانگەلدٸ تاس جولى ٷستٸندەگٸ كەيكٸ باتىرعا ارنالعان مازار.
كەيكٸ كٶكەمبايۇلى - پالۋان دەنەلٸ, تٷسٸ سۋىق, اشۋلانعاندا ەكٸ كٶزٸ قىپ-قىزىل وت بولىپ جانىپ كەتەتٸن, بٸربەتكەي, قايسار ادام بولعان. قولىنا قۇران ۇستاپ, ناماز وقىعان. جاستايىنان ساداق, مىلتىق اتىپ, ات قۇلاعىندا ويناعان ٶنەرٸ تاعى بار. حالىق اراسىندا "امانكەلدٸ كٶز مەرگەن. كەيكٸ قول مەرگەن ەدٸ" دەگەن سٶز ايتىلادى. مۇنىڭ سىرى-ساردار قاي نىسانانى دا كٶزدەپ اتقان جەنە كٶزدەگەنٸن ەشقاشان مٷلت جٸبەرمەگەن. ال, كەيكٸ بولسا, كەز-كەلگەن نىسانانى اتپەن شاۋىپ, جاياۋ, جٷگٸرٸپ كەلە جاتىپ شاپشاڭ اتىپ تٷسٸرە بەرگەن. ونىڭ جاستايىنان مىلتىق اتۋعا ەبدەن ماشىقتانعانى سونشالىقتى, قانداي قيمىل ٷستٸندە دە ەكٸ قولى مىلتىقتى نىساناعا دەل ۇسىناتىن. كەيكٸنٸڭ اتاق داڭقىن شىعارعان ەكٸنشٸ ٶنەرٸ ونىڭ-نەبٸر ات ويىنىن جەتٸك بٸلەتٸندٸگٸ, ات ٷستٸندە سويىل, شوقپارمەن شەبەر شايقاسقاندىعى.
كەيكٸ امانكەلدٸمەن بٸرگە ٶسٸپ, بٸتە قايناسقان. ەكەۋٸ دە ەدٸلدٸك جولىندا كٷرەسۋدٸ بالالىق جاستان ماقسات تۇتقان. كەيٸن 1916 جىلى تورعايدا ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ باستالعاندا كەيكٸ امانكەلدٸنٸ ٸزدەپ بارىپ ەبدٸعاپار حاننىڭ ەسكەرٸندە مەرگەندەر توبىن باسقارعان.
قۇلان كەيكٸ باتىر ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە تورعاي قالاسىنا شابۋىل, قۇمكەشۋ, كٷيٸك, باتپاققارا, دوعال سوعىستارىنىڭ بەرٸنە دە قاتىسقان. اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ٶزٸنٸڭ «جاۋعا شاپتىم تۋ بايلاپ»-دەگەن كٸتابىندا: "اقپاننىڭ 13-ٸ كٷنٸ (1917) شولاقساي كەرۋەن جولىن تورىعان امانكەلدٸ, ٶمەن, كەيكٸ باستاعان 2000 سارباز شوشقالى قوپادا پودپولكوۆنيك كيسلوۆتىڭ وتريادىن وقپەن قارسى الدى, شابۋىلعا شىعىپ ايقاس سالدى. دەر كەزٸندە شەگٸنٸپ, ەسكەردٸڭ ەرتەڭگٸ جولىن بولجاپ, تٷندەلەتٸپ تٶتە جولمەن كٷيٸك قوپاسىنا جەتكەن ساربازدار تىشقان تامىنىڭ ماڭايىندا قاڭتاردىڭ 14-ٸ كٷنٸ كيسلوۆ وتريادىن قايتادان قارسى الدى. ەركٸندٸكتٸ اڭساعان ەرلەردٸڭ بەتٸ قايتپاي, قارۋلى قولعا قايتادان شىعۋى تاڭعاجايىپ ەمەس پە? كٷيٸك قوپاداعى بۇل ايقاستا اتاقتى قۇلان قىپشاق كەيكٸ باتىر ەرەن ەرلٸك كٶرسەتتٸ. جاۋ توبىنا قىرعيداي تيٸپ, جازالاۋشىلاردىڭ تالايىن جايراتتى", - دەيدٸ.
كەيكٸ باتىردىڭ كەبەجەسٸ
مال باققان قىر قازاعى بولعانىمەن كەيكٸ ٶز زامانىندا بولىپ جاتقان تاريحي وقيعالارعا ويلى كٶزبەن قاراپ, وعان ٶزٸندٸك ەدٸل باعاسىن بەرە بٸلگەن ادام. ول قازاق ەلٸنٸڭ باسىنداعى باقىتسىزدىققا ەڭ باستى كٸنەلٸ - ورىس مەملەكەتٸ, ونىڭ وتارلاۋ ساياساتى دەپ ۇقتى. "ولار ەۋەلٸ جەرٸمٸزدٸ العان ەدٸ, وعان قوسا ەركٸمٸزدٸ الدى. ەندٸ باۋىر ەتٸ-بالامىزدى الامىن دەيدٸ. كٶرەرسٸڭ, ەرتەڭ ولار تٸلٸمٸز بەن دٸنٸمٸزگە دە قول سالادى" دەدٸ. كەيكٸ ٶزٸ قاتىسقان كٶتەرٸلٸستٸڭ الدىڭعى مايدان شەبٸندەگٸ قارا جۇمىسقا ادام بەرمەۋ ٷشٸن عانا بولعان نارازىلىق ەمەس ەكەنٸن, ونىڭ اتا-باباسىنان قالعان اسىل مۇراسى-جەرٸنەن, باس بوستاندىعىنان ايرىلعان, تٸلٸ مەن دٸنٸنە قاۋٸپ تٶنگەن, ۇلتىنىڭ بولاشاعى- بالالارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا قۇربان بولىپ, بٸر بٶلٸگٸ اۋىر قارا جۇمىستان جارىمجان بولىپ, حالقىنىڭ, ودان ەرٸ ٶسٸپ-ٶنۋٸنە بالتا شابىلعالى تۇرعانىن جان دٷنيەسٸمەن سەزگەن حالىقتىڭ الاپات اشۋ-ىزاسىنان تۇتانعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ ەكەندٸگٸن تەرەڭ تٷسٸندٸ.
تورعاي دالاسىندا وتارشىلدىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق كٷرەستٸ كٶرنەكتٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ, كەيكٸ كٶكەمبايۇلى 1923 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا امانكەلدٸ اۋدانىنىڭ جىلانشىق ٶزەنٸ جىقپىلىنداعى جالاۋلى دەگەن جايلاۋدا ايۋاندىقپەن ٶلتٸرٸلگەن.
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەل مەن جەرٸن جات-جۇرتتىقتاردان قىزعىشتاي قورىعان ەرجٷرەك اتا-بابالارىمىزدىڭ ەسٸمدەرٸ حالقىمەن قايتا قاۋىشىپ,ەرلٸك ٸستەرٸ ۇرپاق جادىندا قايتا جاڭعىردى.
اقان نۇرمانوۆتىڭ قۇلاننىڭ اجالى كٸتابى
شٶپتٸباي بايدٸلديننٸڭ كٸتابى
سەرٸك تۇرعىنبەكوۆتٸڭ كەيكٸ باتىر كٸتابى
ەسٸمٸ مەن ەرلٸگٸ ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالعان تاعدىرى كٷردەلٸ دارا تۇلعا جايىندا جەرلەس جازۋشى اقان نۇرمانوۆ "قۇلاننىڭ اجالى" اتتى تاريحي رومان جازدى. كٶرنەكتٸ اقىن سەرٸك تۇرعىنبەكۇلى "كەيكٸ باتىر" تاريحي داستانىن جازسا, تورعايلىق بەلگٸلٸ جۋرناليست احمەتحان بايجان "قۇلان كەيكٸ باتىر" اتتى دەرەكتٸ حيكاياتتار جيناعىن, ەۋبەكٸر قىلىشبايۇلى "قۇلان قىپشاق كەيكٸ باتىردان سوڭ" كٸتاپشاسىن جارىققا شىعاردى.
2010 جىلدىڭ مامىر ايىندا ارقالىق قالاسىنداعى دالا ٶلكەسٸ تاريحى وبلىستىقمۇراجايىنىڭ الدىنداعى الاڭعا باتىر بابامىزدىڭ ەكەرتكٸشٸ قويىلدى, قالامىزدىڭ بٸر كٶشەسٸ كەيكٸ باتىردىڭ ەسٸمٸمەن اتالادى.
گٷلبانۋ ەلتەباەۆا
ارقالىق قالاسىنداعى وبلىستىق
دالا ٶلكەسٸ تاريحى مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى
