Pavlodar qalasyn qazaqtar áli de «Kereký» dep ataidy. Patshalyq-keńestik kezeńniń derekterin basshylyqqa alǵan tarihshylar men ólketanýshylar munyń syryn ózderinshe túsindiredi. Olardyń paiymdaýynsha, HÚIII ǵasyrdyń bas kezinde N. Koriakov degen bireý Reseidiń Tara qalasynan qazirgi Pavlodar qalasy ornalasqan jerge kelip qonys salǵan kórinedi. Sol eldimekenge keiin, 1720 jyly orys áskerleri turǵyzǵan forpost Koriakovtyń qurmetine Koriakovskii atalypty. Kereký bolsa – Koriakovtyń qazaqsha nusqasy eken.
Ol kezde qazaqtar Qazaqstannyń ońtústik óńirlerin ǵana mekendepti, tek 1723-1725 jyldardaǵy «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» kezeńinde qalmaqtardyń tyqsyrýymen Syr boiynan Ertistiń Kereký-Baianaýyl óńirine aýyp kelip, turaqtai bastapty. Demek, qazirgi Pavlodar oblysynyń aýmaǵy – qazaqtardyń tarihi mekeni emes, ejelgi orys jeri...
Sondai qorytyndy shyǵarǵanymen, Koriakovtyń ómir súrgen jyldary, otbasy, urpaqtary, áriptesteri jóninde birde-bir derek keltire almaidy. Tipti kásibin de naqty aita almaidy, saýdager, júzbasy (sotnik), tuz óndirýshi, qala salýshy dep túrlishe ataidy. Biraq HÚI ǵasyrda Sibir handyǵy jerin jaýlaǵan ataman Ermaktyń (1532-1585) ómirbaianyna kelgende olardyń esh kidirmeitini anyq.
Munyń ózgeshe syry bar. Óitkeni, Koriakov degen adam bul óńirde múlde bolmaǵan, oidan shyǵarylǵan ańyz keiipkeri. Tarihi burmalaýdy tarih ǵylymdarynyń doktory Jambyl Artyqbaev áshkerelep, shyndyqtyń basqasha ekenin ǵylymi negizdep dáleldedi. Jerles ǵalym orys kartografy, geografy jáne Sibir tarihshysy ári jylnamashysy Semen Remezov 1699-1701 jyldary qurastyrǵan «Sibirdiń syzba kartasyn» («Chertiojnaia kniga Sibiri») Ombydan aldyrtyp, taldaý jasady. Onda qazirgi Pavlodar qalasy ornalasqan jer «Koriakov Iar» túrinde kartaǵa túsirilgen. Odan soń Koriakovskii forposynyń Koriakov Iar degen jerge salynǵanyn aiǵaqtaityn derekter tapty. Eger karta daiyndalǵan HÚII ǵasyrda óńirdi orystar qonystanbaǵandyqtan oryssha ataýlardyń bolýy múmkin emestigin eskersek, «Koriakov Iar» sóziniń tórkini «Kereký jar» ekenin baiyptaimyz. Al «Kereký» – Mahmud Qashqaridyń (1029-1101) «Túrki tilderiniń sózdigine» engen «úi», «kerege» degen maǵyna beretin kóne túrki sózi ekeni belgili.
Jalpy aitqanda, «Syzbada» qandai da bir orys adamynyń qurmetine qoiylǵan geografiialyq ataý ushyraspaidy. Barlyǵy da qazaq tilindegi nemese kóne túrki tilindegi toponimder ekeni jáne olardyń oryssha burmalanyp nemese sózbe-sóz aýdarylyp berilgeni baiqalady: «Iamysh» (Jámish), «Ýrochishe 9-ti býgrov» (Toǵyz buirat), «Kachir» (Qashyr), «Shigan» (Shyǵan), «Bataly» (Botaly), «Ýrochishe vosmi ryjih jerebtsov» (Segiz jiren (aiǵyr), «Irlytiýp» (Úiirlitúp), «Saigachii iar» (Saiǵaq jar), «Verbliýjii iar» (Túie jar), «Beloe solenoe» (Aqsor), «Dolgoe solenoe» (Uzyn sor), «Belye vody» (Aqsý), «Iar Allaberdyev» (Aldaberdi jary), «ozero Enkýl» (Enkól, Enekól), «r. Tiýlka» (Túlki), t.b. «Túlki» ataýy kúni búginge deiin qoldanylady.
Jambyl Artyqbaevtyń óńir tarihyna bailanysty sony tujyrymdaryn tarih ǵylymdarynyń doktory Qaiyrbolat Nurbaev, geografiia ǵylymdarynyń doktory Qýat Saparov, t.b. ǵylymi zertteýlerimen bekite tústi. Otarshyldyq saiasat saldarynan óńirdegi baiyrǵy ataýlardyń jappai ózgertilgenin naqty dáiektermen negizdegen osy ǵalymdar edi. Qazaqtar erteden beri Qurmankól, Qurmantuz ataǵan kól men aýyldyń ataýy da Koriakovka delinip ózgertilýi sonyń bir mysaly ǵana.
Aitpaqshy, jergilikti patshashyl-keńesshil toptar Ertistiń Kereký óńiri qazaqtardyń álimsaqtan bergi ata-mekeni ekendigin, qazirgi Pavlodar oblysynyń aýmaǵy bir zamandarda Túrki qaǵanaty, Batys Túrki qaǵanaty, Qimaq qaǵanaty, Qypshaq handyǵy, Altyn orda men Aq orda memleketteri, bertin Qazaq handyǵy aýmaǵynyń quramyna kirgenin múlde qaperge almaidy. Sóitip, óńir tarihyn Koriakovskii forposynyń irgetasy qalanǵan 1720 jyldan bastaidy jáne 2017 jyly áskeri bekettiń 300 jyldyǵyn, basqasha aitsaq, qazaq jerin Resei imperiiasynyń jaýlap alǵanyna 3 ǵasyr tolýyn túrli mádeni, saiasi sharalarmen dúrkiretip atap ótýdi kókseýde...
Sóz sońynda aitarymyz, Kereký – orta ǵasyrlarda qazirgi Pavlodar qalasynyń ornynda salynǵan baiyrǵy qonystyń ataýy, Koriakov – sol Kereký ataýynyń oryssha burmalanǵan nusqasy. Al bul óńirge esh qatysy joq Pavel patshazadanyń aty qoiylǵan qalaǵa keleshekte álgi tarihi ataýy qaitaryla ma, álde jańa ataý qoiyla ma, bul basqa áńgime.
Arman QANI,
Pavlodar qalasy.
