Zań ústemdik qurǵan elde ǵana zaiyrlylyq, órkendeý, ósý bolady. A l zań ústemdik qurý úshin ol qoǵam tirshiligine qarai jańaryp turýy qajet. Bizdiń elimizde de sońǵy ýaqyttary dini máseleler jii túiindelip, narazylyqtar baiqalǵan bolatyn. Jurt kókeiindegi túitkil bilik pen zań shyǵarýshy organdardyń nazaryna ilinip, irgeli sharýa qolǵa alyndy. Al jańashyldyqtyń baǵyt-baǵdary, maqsat-múddesi qandai? Oidaǵy saýaldarymyzdy L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti Dintaný kafedrasynyń meńgerýshisi, filosofiia ǵylymynyń kandidaty, dintanýshy Keńshilik Tyshhanǵa qoiǵan edik.
– Aldymen, áńgime basynda zań ne úshin kerektigin túsindirip berseńiz. Onyń ishinde din týraly zańnyń erekshelikteri qandai?
– Qazirgi kez kelgen zaiyrly qoǵam, tipti ózderin qandai da bir dinniń qaǵidattaryn basym sanaityn qoǵamdardyń ózi qoǵamdyq qatynastardy zaiyrly zań normalarymen retteidi. Bul – jalpy órkenieti qoǵamǵa tán erekshelik. Zańdy mindetti túrde dinge qarsy nemese balama jol dep túsinýge bolmaidy. Ol – kúndelikti qoǵamdyq tirshiliktegi qandaida bir qatynastar bolmasyn, adamnyń igiligi úshin retteýshi tetik. Sondyqtan búgingi zamanǵy qazirgi qoǵamdy zańsyz elestetý múmkin emes.
Bizdiń elimizde de memleket jáne din qatynastaryn zańnamalyq turǵydan retteý máselesi qarqyndy júrý ústinde. 2011 jyly ǵana «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» zań qabyldanyp, dini birlestikterdiń qyzmeti bir izdilendirgen bolatyn. Bul 1992 jyly qabyldanǵa zańnyń zaman talaptaryna bailanysty ózgertilgen nusqasy edi. Onyń sebebin elimizdegi dini ahýaldyń ózgerýi, keibir turaqsyzdyqty qalyptastyrýshy, eldiń rýhani tutastyǵyna syzat túsirýshi aǵymdardyń bas kóterýi, búldirgish dini toptardan zardap shegýshiler sanynyń artýy jáne tipti memlekettik, qoǵamdyq qaýipsizdikke qaýip tóndiretin áreketterdiń oryndyǵynan dep uǵý kerek. Alaida, atalmysh jańa qujattyń qabyldanýymen din salasyndaǵy barlyq túitkildi másele óz sheshimin tapty deýge bolmaidy.
– Endi din týraly zańǵa ne úshin tolyqtyrýlar engizilgenin áńgimeleseńiz. Ilgeridegi zań men qazirgi jańa nusqasynan qandai erekshelikterdi nemese aiyrmashylyqtardy kórýge bolady?
– Sońǵy jyldary radikaldy toptardyń belsendiligi artyp, halyqaralyq ekstremistik uiymdardyń elimizde de bas kóterýi bizdegi dinge qatysty zańnamalardyń áli de jetildirilýin qajet etetindigin kórsetkendei. Bul dini qyzmet salasyn qazirden bastap memlekettik mekemeler qatań qadaǵalap, óz ýaqytynda rettemeitin bolsa onyń zardabynyń orasan bolatyndyǵyn ańǵartty. Sol sebepti zaiyrly memleketke tán, barlyq azamattyq qoǵam músheleriniń quqyqtary men bostandyqtaryn teń dárejede qorǵai alatyndai zańnamalyq tetikterdi qalyptastyrý – bizdiń qoǵam úshin aldyńǵy qatarly másele. Onyń ústine, dinniń birtutatas baǵytta qalyptaspaýy, dini uiymdar men toptardyń arasyndaǵy zaiyrlylyq qaǵidattaryna bailanysty tózimsizdiktiń artýy, halyq arasyndaǵy aýyzbirshilikke syzat salýy siiaqty túitkildi dúnielerdiń de týyndap jatýy osyndai qadamdarǵa jetelep otyr.
Bul – aldyńǵy qabyldanǵan zańdar men normalardyń barlyǵy qazirgi sharttarǵa jaramsyz bolyp qaldy degen sóz emes. Tek sol talaptardyń tolyqtyrylýy, sol normalardyń jetildirilýi dep uqqanymyz jón. Biraq, talaptar aiqyndalyp keledi. Dini ýaǵyz, júris-turys, kiim normalaryna deiin qamtylǵan jańa tolyqtyrýlarda memlekettik ustanym barynsha uǵynyqty bolyp, talaptar naqtylanýda deýge bolady.
– Sóz oraiynda, atalǵan tolyqtyrýlarǵa keńirek toqtalyp, derekterińizdi kórsetip berseńiz.
– Árine, tolyqtyrýlar tizbesi barynsha aýqymdy. Degenmen, eń bastylarynan birnesheýin áńgimelesem, jańa tolyqtyrýlar boiynsha adamnyń bet-álpetin jasyratyn kiimderdi kiiýge shekteýler engizilgen. Bul jalpy dinniń talaptaryn da buzbaidy. Onyń ústine, qoǵamdyq qaýipsizdikti qadaǵalaýda adamdy taný, anyqtaý úshin óte tiimdi talap. Sonymen birge memleket shet elderde dini bilim alý máselesin de belgili bir deńgeide rettemek. Bul – óz kezeginde jeke dini oqý oryndaryna baryp, ártúrli ideologiialardy sińirip kelip, el ishin búldirýdiń aldyn alý úshin asa qajetti shara. Ózge elde dini bilim alýǵa tek óz memleketimizdegi naqty aiqyndalǵan dini bilim berý mekemelerinen bazalyq dini bilimin jetildirgennen keiin ǵana ruqsat etilmek. Sonymen birge, kámelettik jasqa tolmaǵandardy dini rásimge tartý, dini birlestikterge qatysty uǵymdardy anyqtaý máselesine qatysty da naqty talaptar qoiylmaq.
Taǵy bir aita ketetin jait, zań jobasynan alynyp tastalsa da óte mańyzdy usynys dini ǵuryp boiynsha nekesin qidyryp, zańdy túrde nekege turýdy qajet etpeitinderge tyiym salý. Bul usynys opyq jep qalǵan áiel azamattardyń shaǵymdaryna sáikes engizilgen edi.
Máselen, ata-anasynan jasyryn túrde meshitte nekesin qidyryp, artynsha kúieýi úsh ret «talaq» aityp tastap ketken qyzdar qanshama. Tiri jetim bolyp qalǵan sábiler men jesir áielder burynǵy kúieýinen kók tiyn óndirte almaidy.
Bulardyń barlyǵy osy ýaqytqa deiin oryn alǵan keleńsizdikter nazarǵa alynǵandyqtan jáne basqa da alys-jaqyn shet el tájiribeleri eskerilip jasalǵanyn basa aitqym keledi. Sondyqtan azamattar arasynda jáne belgili bir dindi ustanýshylar ishinde túsinbeýshilikke jol ashady dep oilaýǵa negiz joq. Sebebi, dástúrli din qaǵidattary men dini mekemeler qyzmetterine barynsha qurmet kórsetilip otyrǵan elimizde jappai dinge, dini ustanymdarǵa nemese dindarlarǵa qarsy sharalardyń qabyldanýy múmkin emes.
– Sózderińizden uqqanymyz, budan bylai kópshilik kókeiinde qarsylyq týdyryp úlgergen, destrýktivti dini aǵymyn ustanýshylarǵa tiym salyna ma?
– Jat aǵymdarǵa qatysty sońǵy kezderde óte kóp pikirler aitylyp júrgeni ras. Olardyń ishinde «Bul – senim erkindigi», «Ol – ideologiia», «Olardyń naqty adresteri joq», «Bular dini uiym emes» degen siiaqty pikirlermen qatar, bul aǵymnyń jaqtastary men ustanýshylarynyń tózimsizdikke jáne lańkestikke jii aralasýyn nazarǵa alatyn bolsaq, elimiz úshin dástúrli islamǵa qarsy shyǵyp júrgen atalmysh toptyń belgili bir qatań sheshimge iligýi óte oryndy sanalar edi. Degenmen, bul aǵym ókilderiniń belsendiligi, keibir ustanýshylarynyń dástúrli dinge bet burýy, elimizde qarqyndy júrgizilip jatqan Aqparattyq nasihat toptarynyń nátijeli jumystary atalmysh uiym ideologiiasymen basqa da balamaly joldarmen kúresýge, tipti toitarys berýge bolatyndyǵyn aiǵaqtap otyr. Sondyqtan qazirgi júrgizilip jatqan jumystar nátije bermegen jaǵdaida ǵana jáne aǵym ókilderiniń sany artyp, nemese tózimsizdigi arta túskende zańnamalyq tetikter iske qosylýy múmkin.
– Biz sóz etip otyrǵan zańdyq qujat qabyldansa, eldegi dini ahýalǵa qanshalyqty áser ete alady?
– Ahýaldyń jaqsarýy zańnyń qadaǵalanýy men oryndalýyna bailanysty. Dini ahýaldyń oń baǵytta ózgerýine osy zańnamalarǵa engizilgen tolyqtyrýlar óziniń úlesin qosady degen úmit bar. Atap aitsaq, birqatar ózekti taqyryptar, sonyń ishinde memleket pen dini birlestikterdiń ózara qarym-qatynasy, shet elderde dini bilim alý, bet-júzdi tumshalaýdy toqtatý, dini birlestikterdiń qoǵam aldyndaǵy qarjylyq ashyqtyǵy siiaqty máseleler retteletin bolady dep kútilýde.
– Áńgimeńizge rahmet!
.jpg)