زاڭ ٷستەمدٸك قۇرعان ەلدە عانا زايىرلىلىق, ٶركەندەۋ, ٶسۋ بولادى. ا ل زاڭ ٷستەمدٸك قۇرۋ ٷشٸن ول قوعام تٸرشٸلٸگٸنە قاراي جاڭارىپ تۇرۋى قاجەت. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە سوڭعى ۋاقىتتارى دٸني مەسەلەلەر جيٸ تٷيٸندەلٸپ, نارازىلىقتار بايقالعان بولاتىن. جۇرت كٶكەيٸندەگٸ تٷيتكٸل بيلٸك پەن زاڭ شىعارۋشى ورگانداردىڭ نازارىنا ٸلٸنٸپ, ٸرگەلٸ شارۋا قولعا الىندى. ال جاڭاشىلدىقتىڭ باعىت-باعدارى, ماقسات-مٷددەسٸ قانداي? ويداعى ساۋالدارىمىزدى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ دٸنتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, فيلوسوفييا عىلىمىنىڭ كانديداتى, دٸنتانۋشى كەڭشٸلٸك تىشحانعا قويعان ەدٸك.
– الدىمەن, ەڭگٸمە باسىندا زاڭ نە ٷشٸن كەرەكتٸگٸن تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز. ونىڭ ٸشٸندە دٸن تۋرالى زاڭنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ قانداي?
– قازٸرگٸ كەز كەلگەن زايىرلى قوعام, تٸپتٸ ٶزدەرٸن قانداي دا بٸر دٸننٸڭ قاعيداتتارىن باسىم سانايتىن قوعامداردىڭ ٶزٸ قوعامدىق قاتىناستاردى زايىرلى زاڭ نورمالارىمەن رەتتەيدٸ. بۇل – جالپى ٶركەنيەتٸ قوعامعا تەن ەرەكشەلٸك. زاڭدى مٸندەتتٸ تٷردە دٸنگە قارسى نەمەسە بالاما جول دەپ تٷسٸنۋگە بولمايدى. ول – كٷندەلٸكتٸ قوعامدىق تٸرشٸلٸكتەگٸ قاندايدا بٸر قاتىناستار بولماسىن, ادامنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن رەتتەۋشٸ تەتٸك. سوندىقتان بٷگٸنگٸ زامانعى قازٸرگٸ قوعامدى زاڭسىز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە مەملەكەت جەنە دٸن قاتىناستارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋ مەسەلەسٸ قارقىندى جٷرۋ ٷستٸندە. 2011 جىلى عانا «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قىزمەتٸ بٸر ٸزدٸلەندٸرگەن بولاتىن. بۇل 1992 جىلى قابىلدانعا زاڭنىڭ زامان تالاپتارىنا بايلانىستى ٶزگەرتٸلگەن نۇسقاسى ەدٸ. ونىڭ سەبەبٸن ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋالدىڭ ٶزگەرۋٸ, كەيبٸر تۇراقسىزدىقتى قالىپتاستىرۋشى, ەلدٸڭ رۋحاني تۇتاستىعىنا سىزات تٷسٸرۋشٸ اعىمداردىڭ باس كٶتەرۋٸ, بٷلدٸرگٸش دٸني توپتاردان زارداپ شەگۋشٸلەر سانىنىڭ ارتۋى جەنە تٸپتٸ مەملەكەتتٸك, قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن ەرەكەتتەردٸڭ ورىندىعىنان دەپ ۇعۋ كەرەك. الايدا, اتالمىش جاڭا قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىمەن دٸن سالاسىنداعى بارلىق تٷيتكٸلدٸ مەسەلە ٶز شەشٸمٸن تاپتى دەۋگە بولمايدى.
– ەندٸ دٸن تۋرالى زاڭعا نە ٷشٸن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەنٸن ەڭگٸمەلەسەڭٸز. ٸلگەرٸدەگٸ زاڭ مەن قازٸرگٸ جاڭا نۇسقاسىنان قانداي ەرەكشەلٸكتەردٸ نەمەسە ايىرماشىلىقتاردى كٶرۋگە بولادى?
– سوڭعى جىلدارى راديكالدى توپتاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ ارتىپ, حالىقارالىق ەكسترەميستٸك ۇيىمداردىڭ ەلٸمٸزدە دە باس كٶتەرۋٸ بٸزدەگٸ دٸنگە قاتىستى زاڭنامالاردىڭ ەلٸ دە جەتٸلدٸرٸلۋٸن قاجەت ەتەتٸندٸگٸن كٶرسەتكەندەي. بۇل دٸني قىزمەت سالاسىن قازٸردەن باستاپ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر قاتاڭ قاداعالاپ, ٶز ۋاقىتىندا رەتتەمەيتٸن بولسا ونىڭ زاردابىنىڭ وراسان بولاتىندىعىن اڭعارتتى. سول سەبەپتٸ زايىرلى مەملەكەتكە تەن, بارلىق ازاماتتىق قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تەڭ دەرەجەدە قورعاي الاتىنداي زاڭنامالىق تەتٸكتەردٸ قالىپتاستىرۋ – بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن الدىڭعى قاتارلى مەسەلە. ونىڭ ٷستٸنە, دٸننٸڭ بٸرتۇتاتاس باعىتتا قالىپتاسپاۋى, دٸني ۇيىمدار مەن توپتاردىڭ اراسىنداعى زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا بايلانىستى تٶزٸمسٸزدٸكتٸڭ ارتۋى, حالىق اراسىنداعى اۋىزبٸرشٸلٸككە سىزات سالۋى سيياقتى تٷيتكٸلدٸ دٷنيەلەردٸڭ دە تۋىنداپ جاتۋى وسىنداي قادامدارعا جەتەلەپ وتىر.
بۇل – الدىڭعى قابىلدانعان زاڭدار مەن نورمالاردىڭ بارلىعى قازٸرگٸ شارتتارعا جارامسىز بولىپ قالدى دەگەن سٶز ەمەس. تەك سول تالاپتاردىڭ تولىقتىرىلۋى, سول نورمالاردىڭ جەتٸلدٸرٸلۋٸ دەپ ۇققانىمىز جٶن. بٸراق, تالاپتار ايقىندالىپ كەلەدٸ. دٸني ۋاعىز, جٷرٸس-تۇرىس, كيٸم نورمالارىنا دەيٸن قامتىلعان جاڭا تولىقتىرۋلاردا مەملەكەتتٸك ۇستانىم بارىنشا ۇعىنىقتى بولىپ, تالاپتار ناقتىلانۋدا دەۋگە بولادى.
– سٶز ورايىندا, اتالعان تولىقتىرۋلارعا كەڭٸرەك توقتالىپ, دەرەكتەرٸڭٸزدٸ كٶرسەتٸپ بەرسەڭٸز.
– ەرينە, تولىقتىرۋلار تٸزبەسٸ بارىنشا اۋقىمدى. دەگەنمەن, ەڭ باستىلارىنان بٸرنەشەۋٸن ەڭگٸمەلەسەم, جاڭا تولىقتىرۋلار بويىنشا ادامنىڭ بەت-ەلپەتٸن جاسىراتىن كيٸمدەردٸ كييۋگە شەكتەۋلەر ەنگٸزٸلگەن. بۇل جالپى دٸننٸڭ تالاپتارىن دا بۇزبايدى. ونىڭ ٷستٸنە, قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قاداعالاۋدا ادامدى تانۋ, انىقتاۋ ٷشٸن ٶتە تيٸمدٸ تالاپ. سونىمەن بٸرگە مەملەكەت شەت ەلدەردە دٸني بٸلٸم الۋ مەسەلەسٸن دە بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە رەتتەمەك. بۇل – ٶز كەزەگٸندە جەكە دٸني وقۋ ورىندارىنا بارىپ, ەرتٷرلٸ يدەولوگييالاردى سٸڭٸرٸپ كەلٸپ, ەل ٸشٸن بٷلدٸرۋدٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن اسا قاجەتتٸ شارا. ٶزگە ەلدە دٸني بٸلٸم الۋعا تەك ٶز مەملەكەتٸمٸزدەگٸ ناقتى ايقىندالعان دٸني بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنەن بازالىق دٸني بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرگەننەن كەيٸن عانا رۇقسات ەتٸلمەك. سونىمەن بٸرگە, كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعانداردى دٸني رەسٸمگە تارتۋ, دٸني بٸرلەستٸكتەرگە قاتىستى ۇعىمداردى انىقتاۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى دا ناقتى تالاپتار قويىلماق.
تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, زاڭ جوباسىنان الىنىپ تاستالسا دا ٶتە ماڭىزدى ۇسىنىس دٸني عۇرىپ بويىنشا نەكەسٸن قيدىرىپ, زاڭدى تٷردە نەكەگە تۇرۋدى قاجەت ەتپەيتٸندەرگە تىيىم سالۋ. بۇل ۇسىنىس وپىق جەپ قالعان ەيەل ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىنا سەيكەس ەنگٸزٸلگەن ەدٸ.
مەسەلەن, اتا-اناسىنان جاسىرىن تٷردە مەشٸتتە نەكەسٸن قيدىرىپ, ارتىنشا كٷيەۋٸ ٷش رەت «تالاق» ايتىپ تاستاپ كەتكەن قىزدار قانشاما. تٸرٸ جەتٸم بولىپ قالعان سەبيلەر مەن جەسٸر ەيەلدەر بۇرىنعى كٷيەۋٸنەن كٶك تيىن ٶندٸرتە المايدى.
بۇلاردىڭ بارلىعى وسى ۋاقىتقا دەيٸن ورىن العان كەلەڭسٸزدٸكتەر نازارعا الىنعاندىقتان جەنە باسقا دا الىس-جاقىن شەت ەل تەجٸريبەلەرٸ ەسكەرٸلٸپ جاسالعانىن باسا ايتقىم كەلەدٸ. سوندىقتان ازاماتتار اراسىندا جەنە بەلگٸلٸ بٸر دٸندٸ ۇستانۋشىلار ٸشٸندە تٷسٸنبەۋشٸلٸككە جول اشادى دەپ ويلاۋعا نەگٸز جوق. سەبەبٸ, دەستٷرلٸ دٸن قاعيداتتارى مەن دٸني مەكەمەلەر قىزمەتتەرٸنە بارىنشا قۇرمەت كٶرسەتٸلٸپ وتىرعان ەلٸمٸزدە جاپپاي دٸنگە, دٸني ۇستانىمدارعا نەمەسە دٸندارلارعا قارسى شارالاردىڭ قابىلدانۋى مٷمكٸن ەمەس.
– سٶزدەرٸڭٸزدەن ۇققانىمىز, بۇدان بىلاي كٶپشٸلٸك كٶكەيٸندە قارسىلىق تۋدىرىپ ٷلگەرگەن, دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمىن ۇستانۋشىلارعا تيىم سالىنا ما?
– جات اعىمدارعا قاتىستى سوڭعى كەزدەردە ٶتە كٶپ پٸكٸرلەر ايتىلىپ جٷرگەنٸ راس. ولاردىڭ ٸشٸندە «بۇل – سەنٸم ەركٸندٸگٸ», «ول – يدەولوگييا», «ولاردىڭ ناقتى ادرەستەرٸ جوق», «بۇلار دٸني ۇيىم ەمەس» دەگەن سيياقتى پٸكٸرلەرمەن قاتار, بۇل اعىمنىڭ جاقتاستارى مەن ۇستانۋشىلارىنىڭ تٶزٸمسٸزدٸككە جەنە لاڭكەستٸككە جيٸ ارالاسۋىن نازارعا الاتىن بولساق, ەلٸمٸز ٷشٸن دەستٷرلٸ يسلامعا قارسى شىعىپ جٷرگەن اتالمىش توپتىڭ بەلگٸلٸ بٸر قاتاڭ شەشٸمگە ٸلٸگۋٸ ٶتە ورىندى سانالار ەدٸ. دەگەنمەن, بۇل اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەلسەندٸلٸگٸ, كەيبٸر ۇستانۋشىلارىنىڭ دەستٷرلٸ دٸنگە بەت بۇرۋى, ەلٸمٸزدە قارقىندى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان اقپاراتتىق ناسيحات توپتارىنىڭ نەتيجەلٸ جۇمىستارى اتالمىش ۇيىم يدەولوگيياسىمەن باسقا دا بالامالى جولدارمەن كٷرەسۋگە, تٸپتٸ تويتارىس بەرۋگە بولاتىندىعىن ايعاقتاپ وتىر. سوندىقتان قازٸرگٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىستار نەتيجە بەرمەگەن جاعدايدا عانا جەنە اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ سانى ارتىپ, نەمەسە تٶزٸمسٸزدٸگٸ ارتا تٷسكەندە زاڭنامالىق تەتٸكتەر ٸسكە قوسىلۋى مٷمكٸن.
– بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان زاڭدىق قۇجات قابىلدانسا, ەلدەگٸ دٸني احۋالعا قانشالىقتى ەسەر ەتە الادى?
– احۋالدىڭ جاقسارۋى زاڭنىڭ قاداعالانۋى مەن ورىندالۋىنا بايلانىستى. دٸني احۋالدىڭ وڭ باعىتتا ٶزگەرۋٸنە وسى زاڭنامالارعا ەنگٸزٸلگەن تولىقتىرۋلار ٶزٸنٸڭ ٷلەسٸن قوسادى دەگەن ٷمٸت بار. اتاپ ايتساق, بٸرقاتار ٶزەكتٸ تاقىرىپتار, سونىڭ ٸشٸندە مەملەكەت پەن دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسى, شەت ەلدەردە دٸني بٸلٸم الۋ, بەت-جٷزدٸ تۇمشالاۋدى توقتاتۋ, دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قوعام الدىنداعى قارجىلىق اشىقتىعى سيياقتى مەسەلەلەر رەتتەلەتٸن بولادى دەپ كٷتٸلۋدە.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
.jpg)