Memleket basshysy «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Keńistik – barlyq nárseniń, al ýaqyt – búkil oqiǵanyń ólshemi. Ýaqyt pen keńistiktiń kókjiegi toǵysqan kezde ult tarihy bastalady» degen tereń, aýqymdy oilardy alǵa shyǵardy. Maqalada Elbasy «Ult tarihyndaǵy keńistik pen ýaqyt» atty taraýda ultymyzdyń mádeni-ideologiialyq negizderin paiymdap, ekinshi – «Tarihi sanany jańǵyrtý» atty taraýda ulttyq sanany jańǵyrtý máselesiniń praktikalyq sheshimderin usynady.
Elbasy óziniń maqalasynda ulttyq sana, ideologiia máselelerin paiymdaýda minsiz gýmanistik, jalpy adamgershilik ustanymdy qoldaidy. Sonymen qatar, Elbasy «Búginde tól tarihymyzǵa oń kózqaras kerek. Biraq, qandai da bir tarihi oqiǵany tańdamaly jáne koniýnktýralyq turǵydan ǵana sipattaýmen shektelýge bolmaidy. Aq pen qara – bir-birinen ajyramaityn uǵymdar. Bular ózara birleskende jeke adamdardyń da, tutas halyqtardyń da ómirine qaitalanbas reńk beredi. Bizdiń tarihymyzda qasiretti sátter men qaiǵyly oqiǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saiasi qýǵyn-súrginder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly ári aýqymdy tarihymyzdy durys túsinip, qabyldai bilýimiz kerek» dep málimdeidi.
Bul rette «keńistik – barlyq nárseniń, al ýaqyt – búkil oqiǵanyń ólshemi» ekenin, «aq» pen «qaranyń» bir-birinen ajyramaityn uǵymdar ekenin eskere otyryp, keńistikti paidalanýda, keńistikte ómir súrý jolynda, keńistikti baqylaý jónindegi eýraziia halyqtarynyń saiasi-ekonomikalyq tarihyndaǵy keibir tájiribelerin atap, kórsetip ketken oryndy sekildi.
Ulttyń, halyqtyń ómiri belgili bir keńistikpen (territoriiamen), memleketpen bailanysty ekendigi belgili. Qazaqtyń, jalpy túrki halyqtarynyń ata-babalary ejelgi zamannan beri memleket pen keńistiktiń bir-birinen ajyramaityn uǵymdar ekendigin bilgen. Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 200 jyldyń basynda Móde táńirqut ǵun taipalaryn biriktirip qýat jinai bastaidy. Kórshi memlekettiń elshileri táńirquttan minip júrgen sáigúligin jáne taǵy basqa qundylyqtardy syilaýdy suraidy. Módeniń keńesshileri kórshi eldiń suraǵandaryn bermeýdi usynady. Móde «kórshilerden solardy aiaimyz ba?» dep, suraǵandarynyń barlyǵyn beredi. Kórshi memlekettiń elshileri kelesi joly Módeden eki eldiń arasynda jatqan taqyr jerdi suraidy. Keńesshileri «taqyr jerde sharýashylq júrgizý ikemsiz» degen syltaýmen kórshi elge suraǵan jerdi berýge bolatynan aitady. Móde: «Jer memlekettiń negizi, ony qalaisha berýge bolady?» - dep, jerdi kórshi memleketke berýge keńes jasaǵandardy jazalaidy. Tarihi derekterde keltirilgen osy oqiǵa kóshpendilerdiń memleket jáne keńistik, territoriia jáne memlekettilik týraly uǵymdarynyń ejelgi zamanda-aq qalyptasqanyn dáleldeidi.
Ǵalymdar ulttyń, halyqtyń belgili bir keńistikte ómir súrip, ony durys paidalana bilip, keńistikti baqylai alý ónerin geosaiasat nemese geostrategiia dep ataidy.
Geostrategiialyq tájiribe burynǵy zamannan beri qalyptasa bastaǵan. Bul tájiribeniń alǵashqy kórinisine ideologiia men ekonomikalyq baqylaý ornatý, ejelgi soǵys jáne saiasat júrgizý ónerlerin jatqyzýǵa bolady. Bulardyń sońǵysy ǵylym men tehnikanyń damýyna qaramastan, óziniń ejelgi zamannan beri kele jatqan mazmuny men ádisinen aiyrylǵan joq.
Bizdiń zamanymyzdan burynǵy VIII-III ǵǵ. Ejelgi Qytaida «geosaiasat» pen «geostrategiia» negizderi boiynsha kóp derekter saqtalǵan. Osy kezeń aralyǵynda «kók asty» imperiiasy bytyrańqy jaǵdaida bolyp, bir-birimen jáne basqa da eldermen soǵysqan edi. Soǵys óneri boiynsha jazylǵan «Sýntszy» jáne «Ýtszy» (Soǵys zańdary) traktattary keńistikti baqylaýǵa alýdyń birqatar joldaryn kórsetedi.
Sýn-tszy memleket úshin uly isterdi belgilep, onyń negizine bes qubylysty jatqyzady. Birinshisi – Jol, ekinshisi – Aspan, úshinshisi – Jer, tórtinshisi – Qolbasshy, besinshisi – Zań.
Jol – ol elbasy oiy men halyqtyń oiynyń birdei bolýyna qol jetkizý, halyqtyń elbasymen birge bolýy, halyqtyń úrei men kúdik degendi bilmeýi ekendigin negizdeidi. Osydan Sýn-tszynyń el men elbasy arasyndaǵy oi men maqsat birliginiń mańyzdylyǵyn aitý arqyly, birinshi orynǵa ideologiialyq faktordy shyǵarǵanyn baiqaimyz. Bul tek soǵys jaǵdaiyndaǵy birlik degendi bildirmeidi, bul sonymen qatar memlekettiń kúndelikti ómirindegi, belgili bir maqsatqa jetýdegi eń basty qajettilik degendi bildiredi. El men elbasynyń oi tutastyǵy jaiynda, onyń memleket ómirinde alatyn mańyzdy ornyn túrki qaǵandarynyń ósietterinen de kórýge bolady. Kúltegin jyrlarynda túrki bileýshileri óz halqyna, osyǵan orai kelesi sózderdi ósiet etý arqyly oi men maqsat bytyrańqylyǵynan saqtandyrdy: «…Ashtyqta toqtyqty túsinbeisiń, Bir toisań ashtyqty túsinbeisiń. Sonyń úshin aldandyń, Qaǵannyń tilin almadyń…» jáne «…Sońyndaǵy inileri qaǵan bolǵan, Uldary da qaǵan boldy. Sońyndaǵy inisi aǵasyndai bolmady, Uldary ákesindei bolmady…».
VIII ǵ. ideologiialyq jáne demografiialyq faktor Ortalyq Aziiadaǵy Kók túrkilerdiń saiasi ómirine yqpal jasap otyrdy. Kók túrkileriniń bileýshisi Bilge qaǵan óziniń ordasyn dýalmen qorshap, Býdda men Laotszyǵa shirkeý turǵyzyp, otyryqshylyqqa kóshý nietin Tonykókke bildirgen edi. Onyń Qytaida ósip, bilim alǵan keńesshisi – Tonykók: «Túrki eli Qytai halqynyń júzden bir bóligine de teńespeidi: bizdiń olarǵa qarsy tótep berýimizdiń negizi ań aýlap, mal baǵýymyzda. Kóshpeli ómir súrip, únemi soǵys ónerine jattyǵýymyzda. Kúshti kezimizde soǵysyp, álsiz shaǵymyzda kóship-qonyp júremiz. Sonymen qatar Býdda men Laotszynyń oqýlary adamdy jaýynger etpei, sezimshil, bos qylady», – dep aqyl aitqan. Osy úzindiden biz túrkilerdiń ideologiialyq jáne demografiialyq faktory jaǵdailarynyń qala turǵyzýǵa jáne ómir qundylyqtaryn ózgertýge múmkindik bermegenin baiqaimyz. Shynynda da eger túrkiler qala turǵyzyp, otyryqshy ómirge kóship, Býdda men Laotszyǵa tabynǵanda, onda olar milliondaǵan qytailyqtardyń arasynda joǵalyp keter edi. Bul rette túrkilerdiń tarihi muragerleriniń biri Qazaqstan jaǵdaiy erekshe boldy.
Ǵylym men tehnikanyń damýyna orai el men jerdi qorǵaýdyń ádis-tásilderi, negizgi joldary ózgerdi. Qazaqstan táýelsizdik jariialady. El astanasynyń soltústikke kóshirilip, jańa qalanyń salynýynda úlken geosaiasi maqsat jatty. Ol maqsattyń máni buryn geosaiasi keńistikte oryn alǵan ózgeristerdiń barysyn toqtatyp, Qazaqstan memlekettigin nyǵaitý, Qazaqstan halqynyń ońtústik pen soltústiktegi demografiia arasalmaǵyn retteýdi qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Soǵys óneri týraly traktat ideologiialyq faktordan basqa – geografiialyq, ekonomikalyq jáne saiasat júrgizý máselelerin qamtydy.
Memleket qurylymy men geosaiasatta mańyzdy oryn alatyn ekonomikalyq faktorǵa bailanysty Sýn-tszy: «Eger sende myń jeńil jáne myń aýyr arba, júz myń ásker bolsa jáne eger azyqty myń shaqyrymǵa aparý qajet bolsa, onda ishki jáne syrtqy shyǵyn… kúnine myń altyndy quraidy… Soǵys kezinde memleket azyqty alysqa tasityndyqtan kedeilenedi. Azyqty alysqa tasý qajet bolǵanda halyq kedeilenedi. Áskerge jaqyn ornalasqandar qymbat satady; al olar qymbatqa satqan soń, halyqtyń qarjysy azaiady; qarjysy azaiǵanda mindetkerlikterdi (zańǵa baǵyndyrý/baǵyný) atqarý qiyn», – dep, ekonomikalyq faktor men memleketti basqarý arasyndaǵy tikelei bailanysty kórsetedi. Ol soǵysty paida tabý úshin kúres dep qarastyrady: «Paida tabý degenimiz – jeńis», – dep, «jaqsynyń jaqsysy – júz ret soǵysyp, júz ret jeńý emes, jaqsynyń jaqsysy – bóten áskerdi soǵyspai-aq jeńý. Sondyqtan eń jaqsy soǵys – aldymen jaýdyń oi ailasyn talqandaý, sodan keiin onyń odaqtastaryn, keiin – onyń áskerlerin talqandaý», – dep jalǵastyrady. Ejelgilerdiń osy sózderinen biz ulttyń sanasyn (ideologiiasyn) joiý, ekonomikalyq baqylaý ornatý, ený arqyly soǵyspai-aq kózdegen maqsatqa jetýge bolatynyn bilgenderin ańǵaramyz.
Osyǵan orai, memlekettiń bailyǵyn, ekonomikalyq qýatyn arttyrý úshin Sýn-tszy: «…soǵysty júrgizý tártibi boiynsha eń jaqsysy – jaýdyń memleketin talqandamai saqtap qalý…», – kerektigin jazady. Sondyqtan Sýntszy: «Soǵys – jaýdy aldaý joly», – dep paiymdaidy.
Ekonomikalyq faktordyń memleket ómirinde alatyn sheshýshi orny jaiynda ǵundar men túrkilerdiń tarihynan anyq kórýge bolady. Túrki elbasylary ózderiniń ósietterinde bul jaǵdailarǵa kóp kóńil bóldi. Orhon eskertkishteriniń mátinindegi: «Altyndy, kúmisti, daqyldy, jibekti sonshama sheksiz berip jatqan tabǵash halqynyń sózi tátti, buiymy asyl edi. (Olar) tátti sóz, asyl qazynasyn berip, jyraqtaǵy halyqty ózine sonsha jaqyndatar edi… Tátti sóz, asyl dúniesine aldanyp Túrki halqy, qyryldyń, joiyldyń», – degen sózder osyny kýálandyrady.
B.z.b. 160 jj. ǵundardyń táńirquty Laoshan-Giiýi Qytaimen jaqyndasyp, olardan kóp jibek pen t.b. zattardy alyp otyrǵan bolatyn. Osyǵan bailanysty onyń keńesshisi Iýe: «Ǵundardyń sany Qytaidyń bir aimaǵynda turatyn halyqtyń sanymen teńese almaidy, biraq olardyń qýaty kiim men tamaǵynyń ereksheliginde jáne olardyń osy zattar boiynsha Qytaiǵa táýeldi, kiriptar emestiginde. Al qazir, Táńirqut, sen dástúrdi ózgertip jatyrsyń jáne qytaidyń zattaryna qyzyǵasyń. Eger Qytai, óz zattarynyń onnan bir bóligin ǵana qoldanatyn bolsa, onda sońǵy ǵunǵa deiin Han áýletiniń jaǵyna óter edi» – dep, ekonomikalyq táýeldiliktiń saiasi táýeldilikke jáne memlekettik opat qaýpin týdyratynyn eskertip: «Qytaidan jibek jáne qaǵaz matalardy alǵan soń, sheńgeldiń arasymen júgirip, olardan jasalǵan kiimderdiń jún men bylǵarydan jasalǵan kiimge jetpeitinin kórsetińder. Qytaidan azyq alǵanda, olardy jemeńder, onyń ornyna irimshik pen sútti qalaityndaryńdy kórsetińder…» – dei otyryp, qazirgi tilmen aitqanda, protektsionistik sharalardy qoldanýǵa shaqyrdy.
Ejelgi jáne Orta ǵasyrlardaǵy memleketterdiń tarihynan ekonomika-lyq strategiia men geografiialyq faktor arasyndaǵy bailanystardy ajyratýǵa bolady.
Keńistikti, memleketti basqarýda mańyzdy oryn alatyn faktor – saiasat nemese saiasi liderdiń qyzmeti – týraly da Ejelgi jáne Orta zamandaǵy tarihi derekterde mol maǵlumattar saqtalǵan. Saiasat júrgizý, saiasi liderdiń qyzmeti memleket qurylymyndaǵy fýnktsiialardy retteýde, fýnktsiialardyń ishki jáne ózara turaqtylyǵyn ornatýda úlken rol atqarady. Saiasat jaýdyń oi-ailasyn boljap bilýge, olarǵa tosqaýyl qoia alýǵa múmkindik beredi ári úlken sheberlikti talap etedi.
Saiasi sheberliktiń bir kórinisine kelesi oqiǵany jatqyzýǵa bolady. Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 200 jj. Móde bastaǵan ǵundar kúsheiip, qytai imperatory Gaý-di olardan jeńile bergen soń, keńesshilerinen ǵundardy qalai joiýdyń amalyn suraidy. Sonda Gaý-dige keńesshisi: «El ishi endi ǵana ornyqty. Osyndai jaǵdaida ǵundardy qarýly kúshpen baǵyndyrý tym qiyn… Aldiiar, meniń aqylymdy alyp, patshaiymnan týǵan úlken hanshany mol jasaýmen búdúnge áieldikke uzatyńyz. Búdún tiri júrse, kúieý balańyz retinde ózińizdi syilar edi, ólse, ornyna jienińiz táńirqut (shaniýi) bolyp taǵaiyndalar edi. Jienniń naǵashy atasymen úzeńgi qaǵysqany qaida bar? Sóitip ǵundardy soǵyssyz baǵyndyra alar edińiz…», – dep aqyl berdi. Ejelgi Qytai memleketindegi turaqsyzdyq jaýdy kúshpen jeńýge múmkindik bermegen soń, saiasi ádister iske qosyla bastady.
Orta ǵasyrlardaǵy orys kniazdarynyń biri Aleksandr Nevskii Altyn Orda bileýshilerimen týysqandyq qatynas ornatý arqyly orystarǵa qaýip tóndirgen shvedter men nemisterdi oisyrata jeńip otyrdy. Al jańa kezeńdegi German imperiiasynyń kantsleri Otto fon Bismark óziniń estelikterinde joǵaryda keltirilgen jol boiynsha Angliianyń Prýssiia, al keiinirek German saiasatyna tigizip kelgen yqpalyn bylaisha sipattady: «Soǵys qimyldaryn júrgizýdegi qandai da bir ózgerister lebi ádette koroldan emes, bas shtabtan nemese joǵarǵy qolbasshy kronprintsten shyǵatyn. Bul toptardyń, adami turǵydan alǵanda, olardyń dos keipine bólengende, aǵylshyn yqpalyna túskendigi túsinikti: kronprintsessa, Moltkeniń marqum áieli, bas shtab bastyǵynyń áieli … jáne bas shtabtaǵy odan keiingi eń bedeldi ofitser fon Gotbergtiń áieli – barlyǵy aǵylshyndar edi». Saiasattaǵy osy tásildiń talai imperiialardyń kúirep, paida bolýyna túrtki bolǵany belgili.
Tsin dáýirine deiingi tarihi-ádebi shyǵarmaǵa jatatyn «Go iýi» (Patshalyqtar sózi) jazbalarynda qyz uzatý jáne kelin túsirý máselesine úlken saiasi mán berilgenin ańǵarýǵa bolady. Chjoý patshalyǵynyń sózderinde: «Neke qiiý – opatqa nemese baqytqa ákeletin baspaldaqtar bolyp tabylady. Olar arqyly kóterilgen kezde paida úige ákelinse baqytqa qol jetkiziledi, eger paidany basqalar kórse, ol opatqa ákeledi» delingen.
Konfýtsii boiynsha diplomatiia óneriniń negizgi jaǵdaiy mynada: «Kórshi eldermen dostyqty isterdegi adaldyqqa negizdep, qoldaý kerek; alys eldermen adaldyqty sózben bildirý qajet» – boldy.
Keńistikti baqylaýdyń (geostrategiianyń) alǵashqy teoriiasy men praktikasy ejelgi Qytaida «tszýn hen» (b.z.b. IV-III ǵǵ.) mektebiniń yqpalymen qalyptasty dep atap ótken oryndy. Osy mekteptiń aty geosaiasi odaqtyń eki túrine orai shyqqan dep joramaldaýǵa bolady: «tszýn» – tik odaq, demek, ońtústik pen soltústik arasynda ornalasqan handyqtardyń odaǵy; «hen» – kóldeneń, demek, shyǵys pen batys arasynda ornalasqan handyqtardyń odaǵy. Bul mekteptiń maqsaty bileýshilerge syrtqy saiasat boiynsha keńesshilerdi, sarapshylardy daiyndaýǵa baǵyttaldy. Osy mekteptiń túlekterin alǵashqy geosaiasatshylar dep aitsaq, qatelespeimiz.
«Tszýn hen» mektebiniń nusqaýlary «tik» jáne «kólbeý» odaqtardy jasaýdyń teoriialyq negizin saldy, al filosof Han Feitszy (b.z.b. 223j. qaitys bolǵan) bul odaqtarǵa sipattama berdi: «Tszýn» odaǵy kóptegen kishigirim handyqtardy biriktirip, úlken bir handyqqa soqqy berýge baǵyttalady, al «hen» odaǵy úlken, kúshti bir handyqqa qyzmet jasap, kóptegen álsiz handyqtarǵa soqqy berýge baǵyttalady», – degen. Qazirgi kezdegi álemdik saiasi-ekonomikalyq keńistikte osyndai odaqtardyń joq emestigin teriske shyǵara almaimyz.
Saiasat tiisti geosaiasi taldaý jasalynyp, sheshim qabyldanǵan soń, belgili bir geostrategiiany júzege asyrýǵa arnalady. Sondyqtan saiasat nemese onyń «erekshe» kórinisi – soǵys óneri – geostrategiianyń, sonymen qatar geosaiasattyń quramdas bóligine, olardyń quralyna jatady.
Qazaqstan – kúlli túrki halyqtarynyń qasietti «Qara shańyraǵy». Búgingi qazaqtyń saiyn dalasynan álemniń ár túkpirine taraǵan túrki tektes taipalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarihi úderisterine eleýli úles qosýda.
«Keńistik» pen «ýaqyt» ólshemderi turǵysynan alǵanda qazirgi túrki memleketteri men memleket ishindegi qurylymdardyń ahýalyn, bytyrańqylyǵyn HÚI-HÚII ǵasyrlardaǵy German memleketteriniń jaǵdaiymen uqsatýǵa bolady. Kórsetilgen kezeńde German memleketteriniń sany kóp bolatyn. Germandyqtardyń ózderi «aspanda qansha juldyz bolsa, jerde sonsha german memleketteri bar» deitin. Sonymen qatar, german halyqtarynyń sóilegen tilderi de bir-birine anyq túsinikti bolǵan joq. Bremen nemisteriniń tilin Badenniń nemisi túsine bermeitin. Vestfaliiadaǵy nemisterdiń tilin Saksoniianyń nemisteri túsinbeitin. Germaniianyń saiasi bytyrańqylyǵy, til bytyrańqylyǵymen ýshyǵa túsken bolatyn. Osyndai jaǵdai german memleketterindegi bilimdi, kózi ashyq adamdardyń, ǵalymdardyń kókeiin tespei qoimady. Sol ýaqytta German memleketterinde qyryqqa jýyq ýniversitetter qyzmet jasaityn. Mysaly, sol kezderde Frantsiia, Gollandiia men Angliiada bir-eki ýniversitet qana bolatyn. German ýniversitetteriniń ǵalymdary german halyqtaryn biriktirý maqsatymen jinalyp, sol ýaqytta ortaq ádebi nemis tilin qurastyryp shyǵardy. Bastapqy kezde ádebi nemis tili qalalardaǵy ýniversitetterde oqytyldy. Qala turǵyndary birte-birte ádebi nemis tilinde sóilei bastady. Feodaldyq qatynastar ydyrap, qalalardyń kúsheiýine bailanysty ǵalymdar qurastyrǵan ádebi nemis tili ortaq german halqynyń tiline ainaldy. Osylaisha HÚI-HÚII ǵǵ. german ǵalymdary, HIH ǵ. aiaǵynda O. fon Bismarktyń basqarýymen German memleketteriniń túpkilikti birigýine qolaily ahýal qalyptastyrdy.
Elbasy usynǵan «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy bolyp tabylatyn «Tarihi sanany jańǵyrtý» jobalary kúlli túrki halyqtarynyń sanasynyń jańarýyna septigin tigizýi yqtimal.
Mine, osylaisha keńistikti baqylaýdyń ejelden kele jatqan quramdas bólikteri – soǵys óneri, diplomatiia, ekonomikalyq baqylaý jáne ideologiia – ózderiniń ózektiligin joǵaltpai, qazirgi ýaqyttaǵy halyqaralyq saiasi ómirde de kórinisterin tabýda.
Ýaqyt pen keńistiktiń jańǵyrǵan kókjiegi toǵysqan kezde ulttyń jańa tarihy bastalmaq. Halqymyzdyń, memleketimizdiń ómir súrý keńistigi anyqtalyp, nyǵaiý ústinde. Ulttyq, halyqtyq deńgeide keńistik máselesi memlekettiń territoriiasymen anyqtalyp, ólshenedi. Jeke adamǵa qatysty alǵandaǵy keńistik máselesi adamnyń jeke turǵyn úimen, baspanamen qamtamassyzdandyrylýymen anyqtalyp ólshenýi tiis ekendigi qupiia emes. Bul rette "Qazaqstannyń turǵyn úi qurylys jinaq bankiniń" Qazaqstandyq otbasylardy jeke baspanamen qamtamasyz etý jáne Otanǵa degen sezimdi nyǵaitý missiiasy keńistigimizdiń, memleketimizdiń táýelsizdigin nyǵaitýdy iske asyrý máselelerimen tolyq úndesýde.
Memlekettiń halyqty jeke turǵynúimen qamtamassyzdandyrý baǵdarlamalary memlekettiń áleýmettik saiasatynyń mańyzdy baǵyty bolyp tabylady. Bul saiasatty iske asyrýda «Qazaqstan turǵyn úi qurylys jinaq bankiniń» atqaryp otyrǵan qyzmeti zor. Qazaqstan boiynsha turǵyn úi alý men salýǵa berilgen nesielerdiń 3/1 bóligi osy bankke tiesili. Bank basshylyǵynyń usynysymen júrgizilip jatqan nesielendirý baǵdarlamasynyń nátijesinde áskeri qyzmetkerlerdi nesielendirý qolǵa alyndy.
Bank halyqty turǵynúi alý úshin nesielendirýde HÚIII ǵasyrdyń sońynda Germaniiada oryn alǵan tájiribeni eskerdi. Atalǵan ýaqytta German memleketterinde shahterler turatyn mekenderde qurylys jinaq kassalary (bausparkasse) paida bolǵan. Ol zamanda úi qurylysyna 10 myń marka qajet bolsa, al baspanaly bolamyn degen adam jylyna tek myń marka únemdei alsa, ol tek on jyldan keiin úige qol jetkize alady eken. Osyndai jaǵdaida jinaq kassasy kómekke kelgen, iaǵni on adam jinaǵan aqshalaryn kassaǵa salyp, jyl saiyn bir adamǵa úi alyp otyrǵan. Eń birinshi úi alǵan adam myń markadan artyq aqsha salsa, keiingileri bul somadan az kólemde aqsha salyp otyrǵan. Demek úidi keiin alǵan adamdarǵa buiyrǵan artyqshylyqtyń máni úi baǵasynyń arzan bolýynda jatty.
Qazirgi kezde «Qazaqstannyń turǵyn úi qurylys jinaq banki» Qazaqstan boiynsha eń tómen 4-5 paiyzben turǵyn úi alýǵa nesie bere alatyn birden bir bank. Osyndai tómen paiyzben nesie bere alýdyń sharttary bar. Bul sharttyń negizinde úi alýǵa qajetti qarajatty jinaqtaýdyń tártibi men strategiiasy jatyr. Eń basty shart úi alam degen adamnyń qarjy jinaqtaýdaǵy tártiptiligi. Eger belgili bir adam 3 jyldan kem emes ýaqyt aralyǵynda úi alýǵa qajetti somanyń 50 paiyzdan kem emes bóligin jinasa, jáne ol qajetti somany júieli túrde turǵyn úi jinaq kassasyna salyp otyrsa onda ol 4-5 paizben nesie alý múmkindigine ie bolady.
Joǵaryda keltirilgen tarihi mysaldardan turǵyn úi alý úshin kelesi strategiiany ustanǵan durys dep qorytyndylai alamyz. Otbasyn qurǵanda paida úige ákelinýi tiis: tutyný kreditteri arqyly smartfon, televizor jáne taǵy basqa zattardy alýdy qysqartyp, qarajatty turǵyn úi alýǵa jinap, jumyldyrý qajet.
Janǵali Dádebaev
saiasi ǵylymdar kandidaty, qarjyger
