مەملەكەت باسشىسى «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسىندا «كەڭٸستٸك – بارلىق نەرسەنٸڭ, ال ۋاقىت – بٷكٸل وقيعانىڭ ٶلشەمٸ. ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ كٶكجيەگٸ توعىسقان كەزدە ۇلت تاريحى باستالادى» دەگەن تەرەڭ, اۋقىمدى ويلاردى العا شىعاردى. ماقالادا ەلباسى «ۇلت تاريحىنداعى كەڭٸستٸك پەن ۋاقىت» اتتى تاراۋدا ۇلتىمىزدىڭ مەدەني-يدەولوگييالىق نەگٸزدەرٸن پايىمداپ, ەكٸنشٸ – «تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ» اتتى تاراۋدا ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸنٸڭ پراكتيكالىق شەشٸمدەرٸن ۇسىنادى.
ەلباسى ٶزٸنٸڭ ماقالاسىندا ۇلتتىق سانا, يدەولوگييا مەسەلەلەرٸن پايىمداۋدا مٸنسٸز گۋمانيستٸك, جالپى ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدى قولدايدى. سونىمەن قاتار, ەلباسى «بٷگٸندە تٶل تاريحىمىزعا وڭ كٶزقاراس كەرەك. بٸراق, قانداي دا بٸر تاريحي وقيعانى تاڭدامالى جەنە كونيۋنكتۋرالىق تۇرعىدان عانا سيپاتتاۋمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. اق پەن قارا – بٸر-بٸرٸنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. بۇلار ٶزارا بٸرلەسكەندە جەكە ادامداردىڭ دا, تۇتاس حالىقتاردىڭ دا ٶمٸرٸنە قايتالانباس رەڭك بەرەدٸ. بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا قاسٸرەتتٸ سەتتەر مەن قايعىلى وقيعالار, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان قاۋٸپتٸ سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كٶپقىرلى ەرٸ اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس تٷسٸنٸپ, قابىلداي بٸلۋٸمٸز كەرەك» دەپ مەلٸمدەيدٸ.
بۇل رەتتە «كەڭٸستٸك – بارلىق نەرسەنٸڭ, ال ۋاقىت – بٷكٸل وقيعانىڭ ٶلشەمٸ» ەكەنٸن, «اق» پەن «قارانىڭ» بٸر-بٸرٸنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, كەڭٸستٸكتٸ پايدالانۋدا, كەڭٸستٸكتە ٶمٸر سٷرۋ جولىندا, كەڭٸستٸكتٸ باقىلاۋ جٶنٸندەگٸ ەۋرازييا حالىقتارىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق تاريحىنداعى كەيبٸر تەجٸريبەلەرٸن اتاپ, كٶرسەتٸپ كەتكەن ورىندى سەكٸلدٸ.
ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ٶمٸرٸ بەلگٸلٸ بٸر كەڭٸستٸكپەن (تەرريتورييامەن), مەملەكەتپەن بايلانىستى ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. قازاقتىڭ, جالپى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ اتا-بابالارى ەجەلگٸ زاماننان بەرٸ مەملەكەت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ بٸر-بٸرٸنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار ەكەندٸگٸن بٸلگەن. بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 200 جىلدىڭ باسىندا مٶدە تەڭٸرقۇت عۇن تايپالارىن بٸرٸكتٸرٸپ قۋات جيناي باستايدى. كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ ەلشٸلەرٸ تەڭٸرقۇتتان مٸنٸپ جٷرگەن سەيگٷلٸگٸن جەنە تاعى باسقا قۇندىلىقتاردى سىيلاۋدى سۇرايدى. مٶدەنٸڭ كەڭەسشٸلەرٸ كٶرشٸ ەلدٸڭ سۇراعاندارىن بەرمەۋدٸ ۇسىنادى. مٶدە «كٶرشٸلەردەن سولاردى ايايمىز با?» دەپ, سۇراعاندارىنىڭ بارلىعىن بەرەدٸ. كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ ەلشٸلەرٸ كەلەسٸ جولى مٶدەدەن ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا جاتقان تاقىر جەردٸ سۇرايدى. كەڭەسشٸلەرٸ «تاقىر جەردە شارۋاشىلق جٷرگٸزۋ يكەمسٸز» دەگەن سىلتاۋمەن كٶرشٸ ەلگە سۇراعان جەردٸ بەرۋگە بولاتىنان ايتادى. مٶدە: «جەر مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ, ونى قالايشا بەرۋگە بولادى?» - دەپ, جەردٸ كٶرشٸ مەملەكەتكە بەرۋگە كەڭەس جاساعانداردى جازالايدى. تاريحي دەرەكتەردە كەلتٸرٸلگەن وسى وقيعا كٶشپەندٸلەردٸڭ مەملەكەت جەنە كەڭٸستٸك, تەرريتورييا جەنە مەملەكەتتٸلٸك تۋرالى ۇعىمدارىنىڭ ەجەلگٸ زاماندا-اق قالىپتاسقانىن دەلەلدەيدٸ.
عالىمدار ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ بەلگٸلٸ بٸر كەڭٸستٸكتە ٶمٸر سٷرٸپ, ونى دۇرىس پايدالانا بٸلٸپ, كەڭٸستٸكتٸ باقىلاي الۋ ٶنەرٸن گەوساياسات نەمەسە گەوستراتەگييا دەپ اتايدى.
گەوستراتەگييالىق تەجٸريبە بۇرىنعى زاماننان بەرٸ قالىپتاسا باستاعان. بۇل تەجٸريبەنٸڭ العاشقى كٶرٸنٸسٸنە يدەولوگييا مەن ەكونوميكالىق باقىلاۋ ورناتۋ, ەجەلگٸ سوعىس جەنە ساياسات جٷرگٸزۋ ٶنەرلەرٸن جاتقىزۋعا بولادى. بۇلاردىڭ سوڭعىسى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا قاراماستان, ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ زاماننان بەرٸ كەلە جاتقان مازمۇنى مەن ەدٸسٸنەن ايىرىلعان جوق.
بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى Vٸٸٸ-ٸٸٸ عع. ەجەلگٸ قىتايدا «گەوساياسات» پەن «گەوستراتەگييا» نەگٸزدەرٸ بويىنشا كٶپ دەرەكتەر ساقتالعان. وسى كەزەڭ ارالىعىندا «كٶك استى» يمپەريياسى بىتىراڭقى جاعدايدا بولىپ, بٸر-بٸرٸمەن جەنە باسقا دا ەلدەرمەن سوعىسقان ەدٸ. سوعىس ٶنەرٸ بويىنشا جازىلعان «سۋنتسزى» جەنە «ۋتسزى» (سوعىس زاڭدارى) تراكتاتتارى كەڭٸستٸكتٸ باقىلاۋعا الۋدىڭ بٸرقاتار جولدارىن كٶرسەتەدٸ.
سۋن-تسزى مەملەكەت ٷشٸن ۇلى ٸستەردٸ بەلگٸلەپ, ونىڭ نەگٸزٸنە بەس قۇبىلىستى جاتقىزادى. بٸرٸنشٸسٸ – جول, ەكٸنشٸسٸ – اسپان, ٷشٸنشٸسٸ – جەر, تٶرتٸنشٸسٸ – قولباسشى, بەسٸنشٸسٸ – زاڭ.
جول – ول ەلباسى ويى مەن حالىقتىڭ ويىنىڭ بٸردەي بولۋىنا قول جەتكٸزۋ, حالىقتىڭ ەلباسىمەن بٸرگە بولۋى, حالىقتىڭ ٷرەي مەن كٷدٸك دەگەندٸ بٸلمەۋٸ ەكەندٸگٸن نەگٸزدەيدٸ. وسىدان سۋن-تسزىنىڭ ەل مەن ەلباسى اراسىنداعى وي مەن ماقسات بٸرلٸگٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن ايتۋ ارقىلى, بٸرٸنشٸ ورىنعا يدەولوگييالىق فاكتوردى شىعارعانىن بايقايمىز. بۇل تەك سوعىس جاعدايىنداعى بٸرلٸك دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ, بۇل سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندەگٸ, بەلگٸلٸ بٸر ماقساتقا جەتۋدەگٸ ەڭ باستى قاجەتتٸلٸك دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەل مەن ەلباسىنىڭ وي تۇتاستىعى جايىندا, ونىڭ مەملەكەت ٶمٸرٸندە الاتىن ماڭىزدى ورنىن تٷركٸ قاعاندارىنىڭ ٶسيەتتەرٸنەن دە كٶرۋگە بولادى. كٷلتەگٸن جىرلارىندا تٷركٸ بيلەۋشٸلەرٸ ٶز حالقىنا, وسىعان وراي كەلەسٸ سٶزدەردٸ ٶسيەت ەتۋ ارقىلى وي مەن ماقسات بىتىراڭقىلىعىنان ساقتاندىردى: «…اشتىقتا توقتىقتى تٷسٸنبەيسٸڭ, بٸر تويساڭ اشتىقتى تٷسٸنبەيسٸڭ. سونىڭ ٷشٸن الداندىڭ, قاعاننىڭ تٸلٸن المادىڭ…» جەنە «…سوڭىنداعى ٸنٸلەرٸ قاعان بولعان, ۇلدارى دا قاعان بولدى. سوڭىنداعى ٸنٸسٸ اعاسىنداي بولمادى, ۇلدارى ەكەسٸندەي بولمادى…».
Vٸٸٸ ع. يدەولوگييالىق جەنە دەموگرافييالىق فاكتور ورتالىق ازيياداعى كٶك تٷركٸلەردٸڭ ساياسي ٶمٸرٸنە ىقپال جاساپ وتىردى. كٶك تٷركٸلەرٸنٸڭ بيلەۋشٸسٸ بٸلگە قاعان ٶزٸنٸڭ ورداسىن دۋالمەن قورشاپ, بۋددا مەن لاوتسزىعا شٸركەۋ تۇرعىزىپ, وتىرىقشىلىققا كٶشۋ نيەتٸن تونىكٶككە بٸلدٸرگەن ەدٸ. ونىڭ قىتايدا ٶسٸپ, بٸلٸم العان كەڭەسشٸسٸ – تونىكٶك: «تٷركٸ ەلٸ قىتاي حالقىنىڭ جٷزدەن بٸر بٶلٸگٸنە دە تەڭەسپەيدٸ: بٸزدٸڭ ولارعا قارسى تٶتەپ بەرۋٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸ اڭ اۋلاپ, مال باعۋىمىزدا. كٶشپەلٸ ٶمٸر سٷرٸپ, ٷنەمٸ سوعىس ٶنەرٸنە جاتتىعۋىمىزدا. كٷشتٸ كەزٸمٸزدە سوعىسىپ, ەلسٸز شاعىمىزدا كٶشٸپ-قونىپ جٷرەمٸز. سونىمەن قاتار بۋددا مەن لاوتسزىنىڭ وقۋلارى ادامدى جاۋىنگەر ەتپەي, سەزٸمشٸل, بوس قىلادى», – دەپ اقىل ايتقان. وسى ٷزٸندٸدەن بٸز تٷركٸلەردٸڭ يدەولوگييالىق جەنە دەموگرافييالىق فاكتورى جاعدايلارىنىڭ قالا تۇرعىزۋعا جەنە ٶمٸر قۇندىلىقتارىن ٶزگەرتۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەگەنٸن بايقايمىز. شىنىندا دا ەگەر تٷركٸلەر قالا تۇرعىزىپ, وتىرىقشى ٶمٸرگە كٶشٸپ, بۋددا مەن لاوتسزىعا تابىنعاندا, وندا ولار ميلليونداعان قىتايلىقتاردىڭ اراسىندا جوعالىپ كەتەر ەدٸ. بۇل رەتتە تٷركٸلەردٸڭ تاريحي مۇراگەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ قازاقستان جاعدايى ەرەكشە بولدى.
عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا وراي ەل مەن جەردٸ قورعاۋدىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ, نەگٸزگٸ جولدارى ٶزگەردٸ. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك جارييالادى. ەل استاناسىنىڭ سولتٷستٸككە كٶشٸرٸلٸپ, جاڭا قالانىڭ سالىنۋىندا ٷلكەن گەوساياسي ماقسات جاتتى. ول ماقساتتىڭ مەنٸ بۇرىن گەوساياسي كەڭٸستٸكتە ورىن العان ٶزگەرٸستەردٸڭ بارىسىن توقتاتىپ, قازاقستان مەملەكەتتٸگٸن نىعايتۋ, قازاقستان حالقىنىڭ وڭتٷستٸك پەن سولتٷستٸكتەگٸ دەموگرافييا اراسالماعىن رەتتەۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
سوعىس ٶنەرٸ تۋرالى تراكتات يدەولوگييالىق فاكتوردان باسقا – گەوگرافييالىق, ەكونوميكالىق جەنە ساياسات جٷرگٸزۋ مەسەلەلەرٸن قامتىدى.
مەملەكەت قۇرىلىمى مەن گەوساياساتتا ماڭىزدى ورىن الاتىن ەكونوميكالىق فاكتورعا بايلانىستى سۋن-تسزى: «ەگەر سەندە مىڭ جەڭٸل جەنە مىڭ اۋىر اربا, جٷز مىڭ ەسكەر بولسا جەنە ەگەر ازىقتى مىڭ شاقىرىمعا اپارۋ قاجەت بولسا, وندا ٸشكٸ جەنە سىرتقى شىعىن… كٷنٸنە مىڭ التىندى قۇرايدى… سوعىس كەزٸندە مەملەكەت ازىقتى الىسقا تاسيتىندىقتان كەدەيلەنەدٸ. ازىقتى الىسقا تاسۋ قاجەت بولعاندا حالىق كەدەيلەنەدٸ. ەسكەرگە جاقىن ورنالاسقاندار قىمبات ساتادى; ال ولار قىمباتقا ساتقان سوڭ, حالىقتىڭ قارجىسى ازايادى; قارجىسى ازايعاندا مٸندەتكەرلٸكتەردٸ (زاڭعا باعىندىرۋ/باعىنۋ) اتقارۋ قيىن», – دەپ, ەكونوميكالىق فاكتور مەن مەملەكەتتٸ باسقارۋ اراسىنداعى تٸكەلەي بايلانىستى كٶرسەتەدٸ. ول سوعىستى پايدا تابۋ ٷشٸن كٷرەس دەپ قاراستىرادى: «پايدا تابۋ دەگەنٸمٸز – جەڭٸس», – دەپ, «جاقسىنىڭ جاقسىسى – جٷز رەت سوعىسىپ, جٷز رەت جەڭۋ ەمەس, جاقسىنىڭ جاقسىسى – بٶتەن ەسكەردٸ سوعىسپاي-اق جەڭۋ. سوندىقتان ەڭ جاقسى سوعىس – الدىمەن جاۋدىڭ وي ايلاسىن تالقانداۋ, سودان كەيٸن ونىڭ وداقتاستارىن, كەيٸن – ونىڭ ەسكەرلەرٸن تالقانداۋ», – دەپ جالعاستىرادى. ەجەلگٸلەردٸڭ وسى سٶزدەرٸنەن بٸز ۇلتتىڭ ساناسىن (يدەولوگيياسىن) جويۋ, ەكونوميكالىق باقىلاۋ ورناتۋ, ەنۋ ارقىلى سوعىسپاي-اق كٶزدەگەن ماقساتقا جەتۋگە بولاتىنىن بٸلگەندەرٸن اڭعارامىز.
وسىعان وراي, مەملەكەتتٸڭ بايلىعىن, ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرۋ ٷشٸن سۋن-تسزى: «…سوعىستى جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸ بويىنشا ەڭ جاقسىسى – جاۋدىڭ مەملەكەتٸن تالقانداماي ساقتاپ قالۋ…», – كەرەكتٸگٸن جازادى. سوندىقتان سۋنتسزى: «سوعىس – جاۋدى الداۋ جولى», – دەپ پايىمدايدى.
ەكونوميكالىق فاكتوردىڭ مەملەكەت ٶمٸرٸندە الاتىن شەشۋشٸ ورنى جايىندا عۇندار مەن تٷركٸلەردٸڭ تاريحىنان انىق كٶرۋگە بولادى. تٷركٸ ەلباسىلارى ٶزدەرٸنٸڭ ٶسيەتتەرٸندە بۇل جاعدايلارعا كٶپ كٶڭٸل بٶلدٸ. ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ مەتٸنٸندەگٸ: «التىندى, كٷمٸستٸ, داقىلدى, جٸبەكتٸ سونشاما شەكسٸز بەرٸپ جاتقان تابعاش حالقىنىڭ سٶزٸ تەتتٸ, بۇيىمى اسىل ەدٸ. (ولار) تەتتٸ سٶز, اسىل قازىناسىن بەرٸپ, جىراقتاعى حالىقتى ٶزٸنە سونشا جاقىنداتار ەدٸ… تەتتٸ سٶز, اسىل دٷنيەسٸنە الدانىپ تٷركٸ حالقى, قىرىلدىڭ, جويىلدىڭ», – دەگەن سٶزدەر وسىنى كۋەلاندىرادى.
ب.ز.ب. 160 جج. عۇنداردىڭ تەڭٸرقۇتى لاوشان-گييۋي قىتايمەن جاقىنداسىپ, ولاردان كٶپ جٸبەك پەن ت.ب. زاتتاردى الىپ وتىرعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ونىڭ كەڭەسشٸسٸ يۋە: «عۇنداردىڭ سانى قىتايدىڭ بٸر ايماعىندا تۇراتىن حالىقتىڭ سانىمەن تەڭەسە المايدى, بٸراق ولاردىڭ قۋاتى كيٸم مەن تاماعىنىڭ ەرەكشەلٸگٸندە جەنە ولاردىڭ وسى زاتتار بويىنشا قىتايعا تەۋەلدٸ, كٸرٸپتار ەمەستٸگٸندە. ال قازٸر, تەڭٸرقۇت, سەن دەستٷردٸ ٶزگەرتٸپ جاتىرسىڭ جەنە قىتايدىڭ زاتتارىنا قىزىعاسىڭ. ەگەر قىتاي, ٶز زاتتارىنىڭ وننان بٸر بٶلٸگٸن عانا قولداناتىن بولسا, وندا سوڭعى عۇنعا دەيٸن حان ەۋلەتٸنٸڭ جاعىنا ٶتەر ەدٸ» – دەپ, ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸكتٸڭ ساياسي تەۋەلدٸلٸككە جەنە مەملەكەتتٸك وپات قاۋپٸن تۋدىراتىنىن ەسكەرتٸپ: «قىتايدان جٸبەك جەنە قاعاز ماتالاردى العان سوڭ, شەڭگەلدٸڭ اراسىمەن جٷگٸرٸپ, ولاردان جاسالعان كيٸمدەردٸڭ جٷن مەن بىلعارىدان جاسالعان كيٸمگە جەتپەيتٸنٸن كٶرسەتٸڭدەر. قىتايدان ازىق العاندا, ولاردى جەمەڭدەر, ونىڭ ورنىنا ٸرٸمشٸك پەن سٷتتٸ قالايتىندارىڭدى كٶرسەتٸڭدەر…» – دەي وتىرىپ, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا, پروتەكتسيونيستٸك شارالاردى قولدانۋعا شاقىردى.
ەجەلگٸ جەنە ورتا عاسىرلارداعى مەملەكەتتەردٸڭ تاريحىنان ەكونوميكا-لىق ستراتەگييا مەن گەوگرافييالىق فاكتور اراسىنداعى بايلانىستاردى اجىراتۋعا بولادى.
كەڭٸستٸكتٸ, مەملەكەتتٸ باسقارۋدا ماڭىزدى ورىن الاتىن فاكتور – ساياسات نەمەسە ساياسي ليدەردٸڭ قىزمەتٸ – تۋرالى دا ەجەلگٸ جەنە ورتا زامانداعى تاريحي دەرەكتەردە مول ماعلۇماتتار ساقتالعان. ساياسات جٷرگٸزۋ, ساياسي ليدەردٸڭ قىزمەتٸ مەملەكەت قۇرىلىمىنداعى فۋنكتسييالاردى رەتتەۋدە, فۋنكتسييالاردىڭ ٸشكٸ جەنە ٶزارا تۇراقتىلىعىن ورناتۋدا ٷلكەن رول اتقارادى. ساياسات جاۋدىڭ وي-ايلاسىن بولجاپ بٸلۋگە, ولارعا توسقاۋىل قويا الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ ەرٸ ٷلكەن شەبەرلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ.
ساياسي شەبەرلٸكتٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸنە كەلەسٸ وقيعانى جاتقىزۋعا بولادى. بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 200 جج. مٶدە باستاعان عۇندار كٷشەيٸپ, قىتاي يمپەراتورى گاۋ-دي ولاردان جەڭٸلە بەرگەن سوڭ, كەڭەسشٸلەرٸنەن عۇنداردى قالاي جويۋدىڭ امالىن سۇرايدى. سوندا گاۋ-ديگە كەڭەسشٸسٸ: «ەل ٸشٸ ەندٸ عانا ورنىقتى. وسىنداي جاعدايدا عۇنداردى قارۋلى كٷشپەن باعىندىرۋ تىم قيىن… الدييار, مەنٸڭ اقىلىمدى الىپ, پاتشايىمنان تۋعان ٷلكەن حانشانى مول جاساۋمەن بٷدٷنگە ەيەلدٸككە ۇزاتىڭىز. بٷدٷن تٸرٸ جٷرسە, كٷيەۋ بالاڭىز رەتٸندە ٶزٸڭٸزدٸ سىيلار ەدٸ, ٶلسە, ورنىنا جيەنٸڭٸز تەڭٸرقۇت (شانيۋي) بولىپ تاعايىندالار ەدٸ. جيەننٸڭ ناعاشى اتاسىمەن ٷزەڭگٸ قاعىسقانى قايدا بار? سٶيتٸپ عۇنداردى سوعىسسىز باعىندىرا الار ەدٸڭٸز…», – دەپ اقىل بەردٸ. ەجەلگٸ قىتاي مەملەكەتٸندەگٸ تۇراقسىزدىق جاۋدى كٷشپەن جەڭۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەگەن سوڭ, ساياسي ەدٸستەر ٸسكە قوسىلا باستادى.
ورتا عاسىرلارداعى ورىس كنيازدارىنىڭ بٸرٸ الەكساندر نەۆسكيي التىن وردا بيلەۋشٸلەرٸمەن تۋىسقاندىق قاتىناس ورناتۋ ارقىلى ورىستارعا قاۋٸپ تٶندٸرگەن شۆەدتەر مەن نەمٸستەردٸ ويسىراتا جەڭٸپ وتىردى. ال جاڭا كەزەڭدەگٸ گەرمان يمپەريياسىنىڭ كانتسلەرٸ وتتو فون بيسمارك ٶزٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸندە جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن جول بويىنشا انگلييانىڭ پرۋسسييا, ال كەيٸنٸرەك گەرمان ساياساتىنا تيگٸزٸپ كەلگەن ىقپالىن بىلايشا سيپاتتادى: «سوعىس قيمىلدارىن جٷرگٸزۋدەگٸ قانداي دا بٸر ٶزگەرٸستەر لەبٸ ەدەتتە كورولدان ەمەس, باس شتابتان نەمەسە جوعارعى قولباسشى كرونپرينتستەن شىعاتىن. بۇل توپتاردىڭ, ادامي تۇرعىدان العاندا, ولاردىڭ دوس كەيپٸنە بٶلەنگەندە, اعىلشىن ىقپالىنا تٷسكەندٸگٸ تٷسٸنٸكتٸ: كرونپرينتسەسسا, مولتكەنٸڭ مارقۇم ەيەلٸ, باس شتاب باستىعىنىڭ ەيەلٸ … جەنە باس شتابتاعى ودان كەيٸنگٸ ەڭ بەدەلدٸ وفيتسەر فون گوتبەرگتٸڭ ەيەلٸ – بارلىعى اعىلشىندار ەدٸ». ساياساتتاعى وسى تەسٸلدٸڭ تالاي يمپەرييالاردىڭ كٷيرەپ, پايدا بولۋىنا تٷرتكٸ بولعانى بەلگٸلٸ.
تسين دەۋٸرٸنە دەيٸنگٸ تاريحي-ەدەبي شىعارماعا جاتاتىن «گو يۋي» (پاتشالىقتار سٶزٸ) جازبالارىندا قىز ۇزاتۋ جەنە كەلٸن تٷسٸرۋ مەسەلەسٸنە ٷلكەن ساياسي مەن بەرٸلگەنٸن اڭعارۋعا بولادى. چجوۋ پاتشالىعىنىڭ سٶزدەرٸندە: «نەكە قييۋ – وپاتقا نەمەسە باقىتقا ەكەلەتٸن باسپالداقتار بولىپ تابىلادى. ولار ارقىلى كٶتەرٸلگەن كەزدە پايدا ٷيگە ەكەلٸنسە باقىتقا قول جەتكٸزٸلەدٸ, ەگەر پايدانى باسقالار كٶرسە, ول وپاتقا ەكەلەدٸ» دەلٸنگەن.
كونفۋتسيي بويىنشا ديپلوماتييا ٶنەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ جاعدايى مىنادا: «كٶرشٸ ەلدەرمەن دوستىقتى ٸستەردەگٸ ادالدىققا نەگٸزدەپ, قولداۋ كەرەك; الىس ەلدەرمەن ادالدىقتى سٶزبەن بٸلدٸرۋ قاجەت» – بولدى.
كەڭٸستٸكتٸ باقىلاۋدىڭ (گەوستراتەگييانىڭ) العاشقى تەوريياسى مەن پراكتيكاسى ەجەلگٸ قىتايدا «تسزۋن حەن» (ب.ز.ب. ٸV-ٸٸٸ عع.) مەكتەبٸنٸڭ ىقپالىمەن قالىپتاستى دەپ اتاپ ٶتكەن ورىندى. وسى مەكتەپتٸڭ اتى گەوساياسي وداقتىڭ ەكٸ تٷرٸنە وراي شىققان دەپ جورامالداۋعا بولادى: «تسزۋن» – تٸك وداق, دەمەك, وڭتٷستٸك پەن سولتٷستٸك اراسىندا ورنالاسقان حاندىقتاردىڭ وداعى; «حەن» – كٶلدەنەڭ, دەمەك, شىعىس پەن باتىس اراسىندا ورنالاسقان حاندىقتاردىڭ وداعى. بۇل مەكتەپتٸڭ ماقساتى بيلەۋشٸلەرگە سىرتقى ساياسات بويىنشا كەڭەسشٸلەردٸ, ساراپشىلاردى دايىنداۋعا باعىتتالدى. وسى مەكتەپتٸڭ تٷلەكتەرٸن العاشقى گەوساياساتشىلار دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمٸز.
«تسزۋن حەن» مەكتەبٸنٸڭ نۇسقاۋلارى «تٸك» جەنە «كٶلبەۋ» وداقتاردى جاساۋدىڭ تەورييالىق نەگٸزٸن سالدى, ال فيلوسوف حان فەيتسزى (ب.ز.ب. 223ج. قايتىس بولعان) بۇل وداقتارعا سيپاتتاما بەردٸ: «تسزۋن» وداعى كٶپتەگەن كٸشٸگٸرٸم حاندىقتاردى بٸرٸكتٸرٸپ, ٷلكەن بٸر حاندىققا سوققى بەرۋگە باعىتتالادى, ال «حەن» وداعى ٷلكەن, كٷشتٸ بٸر حاندىققا قىزمەت جاساپ, كٶپتەگەن ەلسٸز حاندىقتارعا سوققى بەرۋگە باعىتتالادى», – دەگەن. قازٸرگٸ كەزدەگٸ ەلەمدٸك ساياسي-ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتە وسىنداي وداقتاردىڭ جوق ەمەستٸگٸن تەرٸسكە شىعارا المايمىز.
ساياسات تيٸستٸ گەوساياسي تالداۋ جاسالىنىپ, شەشٸم قابىلدانعان سوڭ, بەلگٸلٸ بٸر گەوستراتەگييانى جٷزەگە اسىرۋعا ارنالادى. سوندىقتان ساياسات نەمەسە ونىڭ «ەرەكشە» كٶرٸنٸسٸ – سوعىس ٶنەرٸ – گەوستراتەگييانىڭ, سونىمەن قاتار گەوساياساتتىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە, ولاردىڭ قۇرالىنا جاتادى.
قازاقستان – كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ قاسيەتتٸ «قارا شاڭىراعى». بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸنە تاراعان تٷركٸ تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن ٶڭٸرلەردٸڭ تاريحي ٷدەرٸستەرٸنە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسۋدا.
«كەڭٸستٸك» پەن «ۋاقىت» ٶلشەمدەرٸ تۇرعىسىنان العاندا قازٸرگٸ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ مەن مەملەكەت ٸشٸندەگٸ قۇرىلىمداردىڭ احۋالىن, بىتىراڭقىلىعىن حٷٸ-حٷٸٸ عاسىرلارداعى گەرمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ جاعدايىمەن ۇقساتۋعا بولادى. كٶرسەتٸلگەن كەزەڭدە گەرمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ سانى كٶپ بولاتىن. گەرماندىقتاردىڭ ٶزدەرٸ «اسپاندا قانشا جۇلدىز بولسا, جەردە سونشا گەرمان مەملەكەتتەرٸ بار» دەيتٸن. سونىمەن قاتار, گەرمان حالىقتارىنىڭ سٶيلەگەن تٸلدەرٸ دە بٸر-بٸرٸنە انىق تٷسٸنٸكتٸ بولعان جوق. برەمەن نەمٸستەرٸنٸڭ تٸلٸن بادەننٸڭ نەمٸسٸ تٷسٸنە بەرمەيتٸن. ۆەستفاليياداعى نەمٸستەردٸڭ تٸلٸن ساكسونييانىڭ نەمٸستەرٸ تٷسٸنبەيتٸن. گەرمانييانىڭ ساياسي بىتىراڭقىلىعى, تٸل بىتىراڭقىلىعىمەن ۋشىعا تٷسكەن بولاتىن. وسىنداي جاعداي گەرمان مەملەكەتتەرٸندەگٸ بٸلٸمدٸ, كٶزٸ اشىق ادامداردىڭ, عالىمداردىڭ كٶكەيٸن تەسپەي قويمادى. سول ۋاقىتتا گەرمان مەملەكەتتەرٸندە قىرىققا جۋىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قىزمەت جاسايتىن. مىسالى, سول كەزدەردە فرانتسييا, گوللاندييا مەن انگلييادا بٸر-ەكٸ ۋنيۆەرسيتەت قانا بولاتىن. گەرمان ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ عالىمدارى گەرمان حالىقتارىن بٸرٸكتٸرۋ ماقساتىمەن جينالىپ, سول ۋاقىتتا ورتاق ەدەبي نەمٸس تٸلٸن قۇراستىرىپ شىعاردى. باستاپقى كەزدە ەدەبي نەمٸس تٸلٸ قالالارداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتىلدى. قالا تۇرعىندارى بٸرتە-بٸرتە ەدەبي نەمٸس تٸلٸندە سٶيلەي باستادى. فەودالدىق قاتىناستار ىدىراپ, قالالاردىڭ كٷشەيۋٸنە بايلانىستى عالىمدار قۇراستىرعان ەدەبي نەمٸس تٸلٸ ورتاق گەرمان حالقىنىڭ تٸلٸنە اينالدى. وسىلايشا حٷٸ-حٷٸٸ عع. گەرمان عالىمدارى, حٸح ع. اياعىندا و. فون بيسماركتىڭ باسقارۋىمەن گەرمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ بٸرٸگۋٸنە قولايلى احۋال قالىپتاستىردى.
ەلباسى ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىن «تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ» جوبالارى كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ساناسىنىڭ جاڭارۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزۋٸ ىقتيمال.
مٸنە, وسىلايشا كەڭٸستٸكتٸ باقىلاۋدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان قۇرامداس بٶلٸكتەرٸ – سوعىس ٶنەرٸ, ديپلوماتييا, ەكونوميكالىق باقىلاۋ جەنە يدەولوگييا – ٶزدەرٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپاي, قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى حالىقارالىق ساياسي ٶمٸردە دە كٶرٸنٸستەرٸن تابۋدا.
ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ جاڭعىرعان كٶكجيەگٸ توعىسقان كەزدە ۇلتتىڭ جاڭا تاريحى باستالماق. حالقىمىزدىڭ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶمٸر سٷرۋ كەڭٸستٸگٸ انىقتالىپ, نىعايۋ ٷستٸندە. ۇلتتىق, حالىقتىق دەڭگەيدە كەڭٸستٸك مەسەلەسٸ مەملەكەتتٸڭ تەرريتوريياسىمەن انىقتالىپ, ٶلشەنەدٸ. جەكە ادامعا قاتىستى العانداعى كەڭٸستٸك مەسەلەسٸ ادامنىڭ جەكە تۇرعىن ٷيمەن, باسپانامەن قامتاماسسىزداندىرىلۋىمەن انىقتالىپ ٶلشەنۋٸ تيٸس ەكەندٸگٸ قۇپييا ەمەس. بۇل رەتتە "قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸنٸڭ" قازاقستاندىق وتباسىلاردى جەكە باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جەنە وتانعا دەگەن سەزٸمدٸ نىعايتۋ ميسسيياسى كەڭٸستٸگٸمٸزدٸڭ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتۋدى ٸسكە اسىرۋ مەسەلەلەرٸمەن تولىق ٷندەسۋدە.
مەملەكەتتٸڭ حالىقتى جەكە تۇرعىنٷيمەن قامتاماسسىزداندىرۋ باعدارلامالارى مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتىنىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلادى. بۇل ساياساتتى ٸسكە اسىرۋدا «قازاقستان تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸنٸڭ» اتقارىپ وتىرعان قىزمەتٸ زور. قازاقستان بويىنشا تۇرعىن ٷي الۋ مەن سالۋعا بەرٸلگەن نەسيەلەردٸڭ 3/1 بٶلٸگٸ وسى بانككە تيەسٸلٸ. بانك باسشىلىعىنىڭ ۇسىنىسىمەن جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان نەسيەلەندٸرۋ باعدارلاماسىنىڭ نەتيجەسٸندە ەسكەري قىزمەتكەرلەردٸ نەسيەلەندٸرۋ قولعا الىندى.
بانك حالىقتى تۇرعىنٷي الۋ ٷشٸن نەسيەلەندٸرۋدە حٷٸٸٸ عاسىردىڭ سوڭىندا گەرمانييادا ورىن العان تەجٸريبەنٸ ەسكەردٸ. اتالعان ۋاقىتتا گەرمان مەملەكەتتەرٸندە شاحتەرلەر تۇراتىن مەكەندەردە قۇرىلىس جيناق كاسسالارى (bausparkasse) پايدا بولعان. ول زاماندا ٷي قۇرىلىسىنا 10 مىڭ ماركا قاجەت بولسا, ال باسپانالى بولامىن دەگەن ادام جىلىنا تەك مىڭ ماركا ٷنەمدەي السا, ول تەك ون جىلدان كەيٸن ٷيگە قول جەتكٸزە الادى ەكەن. وسىنداي جاعدايدا جيناق كاسساسى كٶمەككە كەلگەن, ياعني ون ادام جيناعان اقشالارىن كاسساعا سالىپ, جىل سايىن بٸر ادامعا ٷي الىپ وتىرعان. ەڭ بٸرٸنشٸ ٷي العان ادام مىڭ ماركادان ارتىق اقشا سالسا, كەيٸنگٸلەرٸ بۇل سومادان از كٶلەمدە اقشا سالىپ وتىرعان. دەمەك ٷيدٸ كەيٸن العان ادامدارعا بۇيىرعان ارتىقشىلىقتىڭ مەنٸ ٷي باعاسىنىڭ ارزان بولۋىندا جاتتى.
قازٸرگٸ كەزدە «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸ» قازاقستان بويىنشا ەڭ تٶمەن 4-5 پايىزبەن تۇرعىن ٷي الۋعا نەسيە بەرە الاتىن بٸردەن بٸر بانك. وسىنداي تٶمەن پايىزبەن نەسيە بەرە الۋدىڭ شارتتارى بار. بۇل شارتتىڭ نەگٸزٸندە ٷي الۋعا قاجەتتٸ قاراجاتتى جيناقتاۋدىڭ تەرتٸبٸ مەن ستراتەگيياسى جاتىر. ەڭ باستى شارت ٷي الام دەگەن ادامنىڭ قارجى جيناقتاۋداعى تەرتٸپتٸلٸگٸ. ەگەر بەلگٸلٸ بٸر ادام 3 جىلدان كەم ەمەس ۋاقىت ارالىعىندا ٷي الۋعا قاجەتتٸ سومانىڭ 50 پايىزدان كەم ەمەس بٶلٸگٸن جيناسا, جەنە ول قاجەتتٸ سومانى جٷيەلٸ تٷردە تۇرعىن ٷي جيناق كاسساسىنا سالىپ وتىرسا وندا ول 4-5 پايزبەن نەسيە الۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى.
جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن تاريحي مىسالداردان تۇرعىن ٷي الۋ ٷشٸن كەلەسٸ ستراتەگييانى ۇستانعان دۇرىس دەپ قورىتىندىلاي الامىز. وتباسىن قۇرعاندا پايدا ٷيگە ەكەلٸنۋٸ تيٸس: تۇتىنۋ كرەديتتەرٸ ارقىلى سمارتفون, تەلەۆيزور جەنە تاعى باسقا زاتتاردى الۋدى قىسقارتىپ, قاراجاتتى تۇرعىن ٷي الۋعا جيناپ, جۇمىلدىرۋ قاجەت.
جانعالي دەدەباەۆ
ساياسي عىلىمدار كانديداتى, قارجىگەر
