Elbasy Qazaqstannyń halyqaralyq bedeliniń artýyna jáne onyń aimaqtaǵy geosaiasi róliniń kúsheiýine qol jetkizgenin árdaiym tilge tiek etip keledi.
Qazaqstan Respýblikasy syrtqy saiasatynyń 2014–2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda: «Elimizdiń syrtqy saiasaty ulttyq múddelerdi pragmatizm qaǵidattarymen jańǵyrtýdy jáne ilgeriletýdi talap etedi. Bul protseske birqatar ishki jáne syrtqy faktorlar yqpal etedi», - dep naqty kórsetilgen.
Elbasy óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda ulttyq sana, ideologiia máselelerin paiymdaýda minsiz gýmanistik, jalpy adamgershilik ustanymdy qoldaidy. Sonymen qatar, Elbasy «Búginde tól tarihymyzǵa oń kózqaras kerek. Biraq, qandai da bir tarihi oqiǵany tańdamaly jáne koniýnktýralyq turǵydan ǵana sipattaýmen shektelýge bolmaidy. Aq pen qara – bir-birinen ajyramaityn uǵymdar. Bular ózara birleskende jeke adamdardyń da, tutas halyqtardyń da ómirine qaitalanbas reńk beredi. Bizdiń tarihymyzda qasiretti sátter men qaiǵyly oqiǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saiasi qýǵyn-súrginder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly ári aýqymdy tarihymyzdy durys túsinip, qabyldai bilýimiz kerek» dep málimdeidi.
Bul rette «keńistik – barlyq nárseniń, al ýaqyt – búkil oqiǵanyń ólshemi» ekenin, «aq» pen «qaranyń» bir-birinen ajyramaityn uǵymdar ekenin eskere otyryp, keńistikti paidalanýda, keńistikte ómir súrý jolynda, keńistikti baqylaý jónindegi eýraziia halyqtarynyń saiasi-ekonomikalyq tarihyndaǵy keibir tájiribelerin atap, kórsetip ketken oryndy sekildi.
Ulttyń, halyqtyń ómiri belgili bir keńistikpen (territoriiamen), memleketpen bailanysty ekendigi belgili. Qazaqtyń, jalpy túrki halyqtarynyń ata-babalary ejelgi zamannan beri memleket pen keńistiktiń bir-birinen ajyramaityn uǵymdar ekendigin bilgen. Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 200 jyldyń basynda Móde táńirqut ǵun taipalaryn biriktirip qýat jinai bastaidy. Kórshi memlekettiń elshileri táńirquttan minip júrgen sáigúligin jáne taǵy basqa qundylyqtardy syilaýdy suraidy. Módeniń keńesshileri kórshi eldiń suraǵandaryn bermeýdi usynady. Móde «kórshilerden solardy aiaimyz ba?» dep, suraǵandarynyń barlyǵyn beredi. Kórshi memlekettiń elshileri kelesi joly Módeden eki eldiń arasynda jatqan taqyr jerdi suraidy. Keńesshileri «taqyr jerde sharýashylq júrgizý ikemsiz» degen syltaýmen kórshi elge suraǵan jerdi berýge bolatynan aitady. Móde: «Jer memlekettiń negizi, ony qalaisha berýge bolady?» - dep, jerdi kórshi memleketke berýge keńes jasaǵandardy jazalaidy. Tarihi derekterde keltirilgen osy oqiǵa kóshpendilerdiń memleket jáne keńistik, territoriia jáne memlekettilik týraly uǵymdarynyń ejelgi zamanda-aq qalyptasqanyn dáleldeidi.
Ǵalymdar ulttyń, halyqtyń belgili bir keńistikte ómir súrip, ony durys paidalana bilip, keńistikti baqylai alý ónerin geosaiasat nemese geostrategiia dep ataidy.
Geostrategiialyq tájiribe burynǵy zamannan beri qalyptasa bastaǵan. Bul tájiribeniń alǵashqy kórinisine ideologiia men ekonomikalyq baqylaý ornatý, ejelgi soǵys jáne saiasat júrgizý ónerlerin jatqyzýǵa bolady. Bulardyń sońǵysy ǵylym men tehnikanyń damýyna qaramastan, óziniń ejelgi zamannan beri kele jatqan mazmuny men ádisinen aiyrylǵan joq.
Ǵylym men tehnikanyń damýyna orai el men jerdi qorǵaýdyń ádis-tásilderi, negizgi joldary ózgerdi. Qazaqstan táýelsizdik jariialady. El astanasynyń soltústikke kóshirilip, jańa qalanyń salynýynda úlken geosaiasi maqsat jatty. Ol maqsattyń máni buryn geosaiasi keńistikte oryn alǵan ózgeristerdiń barysyn toqtatyp, Qazaqstan memlekettigin nyǵaitý, Qazaqstan halqynyń ońtústik pen soltústiktegi demografiia arasalmaǵyn retteýdi qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Soǵys óneri týraly traktat ideologiialyq faktordan basqa – geografiialyq, ekonomikalyq jáne saiasat júrgizý máselelerin qamtydy.
Memleket qurylymy men geosaiasatta mańyzdy oryn alatyn ekonomikalyq faktorǵa bailanysty Sýn-tszy: «Eger sende myń jeńil jáne myń aýyr arba, júz myń ásker bolsa jáne eger azyqty myń shaqyrymǵa aparý qajet bolsa, onda ishki jáne syrtqy shyǵyn… kúnine myń altyndy quraidy… Soǵys kezinde memleket azyqty alysqa tasityndyqtan kedeilenedi. Azyqty alysqa tasý qajet bolǵanda halyq kedeilenedi. Áskerge jaqyn ornalasqandar qymbat satady; al olar qymbatqa satqan soń, halyqtyń qarjysy azaiady; qarjysy azaiǵanda mindetkerlikterdi (zańǵa baǵyndyrý/baǵyný) atqarý qiyn», – dep, ekonomikalyq faktor men memleketti basqarý arasyndaǵy tikelei bailanysty kórsetedi. Ol soǵysty paida tabý úshin kúres dep qarastyrady: «Paida tabý degenimiz – jeńis», – dep, «jaqsynyń jaqsysy – júz ret soǵysyp, júz ret jeńý emes, jaqsynyń jaqsysy – bóten áskerdi soǵyspai-aq jeńý. Sondyqtan eń jaqsy soǵys – aldymen jaýdyń oi ailasyn talqandaý, sodan keiin onyń odaqtastaryn, keiin – onyń áskerlerin talqandaý», – dep jalǵastyrady. Ejelgilerdiń osy sózderinen biz ulttyń sanasyn (ideologiiasyn) joiý, ekonomikalyq baqylaý ornatý, ený arqyly soǵyspai-aq kózdegen maqsatqa jetýge bolatynyn bilgenderin ańǵaramyz.
Osyǵan orai, memlekettiń bailyǵyn, ekonomikalyq qýatyn arttyrý úshin Sýn-tszy: «…soǵysty júrgizý tártibi boiynsha eń jaqsysy – jaýdyń memleketin talqandamai saqtap qalý…», – kerektigin jazady. Sondyqtan Sýntszy: «Soǵys – jaýdy aldaý joly», – dep paiymdaidy.
Ekonomikalyq faktordyń memleket ómirinde alatyn sheshýshi orny jaiynda ǵundar men túrkilerdiń tarihynan anyq kórýge bolady. Túrki elbasylary ózderiniń ósietterinde bul jaǵdailarǵa kóp kóńil bóldi. Orhon eskertkishteriniń mátinindegi: «Altyndy, kúmisti, daqyldy, jibekti sonshama sheksiz berip jatqan tabǵash halqynyń sózi tátti, buiymy asyl edi. (Olar) tátti sóz, asyl qazynasyn berip, jyraqtaǵy halyqty ózine sonsha jaqyndatar edi… Tátti sóz, asyl dúniesine aldanyp Túrki halqy, qyryldyń, joiyldyń», – degen sózder osyny kýálandyrady.
Ejelgi jáne Orta ǵasyrlardaǵy memleketterdiń tarihynan ekonomikalyq strategiia men geografiialyq faktor arasyndaǵy bailanystardy ajyratýǵa bolady.
Keńistikti, memleketti basqarýda mańyzdy oryn alatyn faktor – saiasat nemese saiasi liderdiń qyzmeti – týraly da Ejelgi jáne Orta zamandaǵy tarihi derekterde mol maǵlumattar saqtalǵan. Saiasat júrgizý, saiasi liderdiń qyzmeti memleket qurylymyndaǵy fýnktsiialardy retteýde, fýnktsiialardyń ishki jáne ózara turaqtylyǵyn ornatýda úlken rol atqarady. Saiasat jaýdyń oi-ailasyn boljap bilýge, olarǵa tosqaýyl qoia alýǵa múmkindik beredi ári úlken sheberlikti talap etedi.
Saiasi sheberliktiń bir kórinisine kelesi oqiǵany jatqyzýǵa bolady. Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 200 jj. Móde bastaǵan ǵundar kúsheiip, qytai imperatory Gaý-di olardan jeńile bergen soń, keńesshilerinen ǵundardy qalai joiýdyń amalyn suraidy. Sonda Gaý-dige keńesshisi: «El ishi endi ǵana ornyqty. Osyndai jaǵdaida ǵundardy qarýly kúshpen baǵyndyrý tym qiyn… Aldiiar, meniń aqylymdy alyp, patshaiymnan týǵan úlken hanshany mol jasaýmen búdúnge áieldikke uzatyńyz. Búdún tiri júrse, kúieý balańyz retinde ózińizdi syilar edi, ólse, ornyna jienińiz táńirqut (shaniýi) bolyp taǵaiyndalar edi. Jienniń naǵashy atasymen úzeńgi qaǵysqany qaida bar? Sóitip ǵundardy soǵyssyz baǵyndyra alar edińiz…», – dep aqyl berdi. Ejelgi Qytai memleketindegi turaqsyzdyq jaýdy kúshpen jeńýge múmkindik bermegen soń, saiasi ádister iske qosyla bastady.
Orta ǵasyrlardaǵy orys kniazdarynyń biri Aleksandr Nevskii Altyn Orda bileýshilerimen týysqandyq qatynas ornatý arqyly orystarǵa qaýip tóndirgen shvedter men nemisterdi oisyrata jeńip otyrdy. Al jańa kezeńdegi German imperiiasynyń kaizeri Otto fon Bismark óziniń estelikterinde joǵaryda keltirilgen jol boiynsha Angliianyń Prýssiia, al keiinirek German saiasatyna tigizip kelgen yqpalyn bylaisha sipattady: «Soǵys qimyldaryn júrgizýdegi qandai da bir ózgerister lebi ádette koroldan emes, bas shtabtan nemese joǵarǵy qolbasshy kronprintsten shyǵatyn. Bul toptardyń, adami turǵydan alǵanda, olardyń dos keipine bólengende, aǵylshyn yqpalyna túskendigi túsinikti: kronprintsessa, Moltkeniń marqum áieli, bas shtab bastyǵynyń áieli … jáne bas shtabtaǵy odan keiingi eń bedeldi ofitser fon Gotbergtiń áieli – barlyǵy aǵylshyndar edi». Saiasattaǵy osy tásildiń talai imperiialardyń kúirep, paida bolýyna túrtki bolǵany belgili.
Tsin dáýirine deiingi tarihi-ádebi shyǵarmaǵa jatatyn «Go iýi» (Patshalyqtar sózi) jazbalarynda qyz uzatý jáne kelin túsirý máselesine úlken saiasi mán berilgenin ańǵarýǵa bolady. Chjoý patshalyǵynyń sózderinde: «Neke qiiý – opatqa nemese baqytqa ákeletin baspaldaqtar bolyp tabylady. Olar arqyly kóterilgen kezde paida úige ákelinse baqytqa qol jetkiziledi, eger paidany basqalar kórse, ol opatqa ákeledi» delingen.
Konfýtsii boiynsha diplomatiia óneriniń negizgi jaǵdaiy mynada: «Kórshi eldermen dostyqty isterdegi adaldyqqa negizdep, qoldaý kerek; alys eldermen adaldyqty sózben bildirý qajet» – boldy.
Saiasat tiisti geosaiasi taldaý jasalynyp, sheshim qabyldanǵan soń, belgili bir geostrategiiany júzege asyrýǵa arnalady. Sondyqtan saiasat nemese onyń «erekshe» kórinisi – soǵys óneri – geostrategiianyń, sonymen qatar geosaiasattyń quramdas bóligine, olardyń quralyna jatady.
Qazaqstan – kúlli túrki halyqtarynyń qasietti «Qara shańyraǵy». Búgingi qazaqtyń saiyn dalasynan álemniń ár túkpirine taraǵan túrki tektes taipalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarihi úderisterine eleýli úles qosýda.
Mine, osylaisha keńistikti baqylaýdyń ejelden kele jatqan quramdas bólikteri – soǵys óneri, diplomatiia, ekonomikalyq baqylaý jáne ideologiia – ózderiniń ózektiligin joǵaltpai, qazirgi ýaqyttaǵy halyqaralyq saiasi ómirde de kórinisterin tabýda.
Ýaqyt pen keńistiktiń jańǵyrǵan kókjiegi toǵysqan kezde ulttyń jańa tarihy bastalmaq. Halqymyzdyń, memleketimizdiń ómir súrý keńistigi anyqtalyp, nyǵaiý ústinde. Ulttyq, halyqtyq deńgeide keńistik máselesi memlekettiń territoriiasymen anyqtalyp, ólshenedi.
Janǵali Dádebaev
saiasi ǵylymdar kandidaty
