Bolmys pen tárbie qalyby týraly áńgimeleý ne bolmasa osy taqyryptar jóninde tyńdarman bolý bárimizge qyzyqty. Birde kózqarastary qarama-qaishy adamdardyń ortasynda boldym. Eki poliýstiń dialogyna kýá boldym. Sony tarqataiyn. Materiia men ýaqyt keńistiktiń ishinde qozǵalady, basqasha bolýy múmkin emes degendi dialektikalyq materializmnen jattap alǵanym bar edi. Túsinbegen soń jattap alǵanym ǵoi. Jalpy ǵylym bir tutas. Qai ǵylymdy al ǵalamdyq, ulttyq problemalardy qaýzaidy. Túsindirý men túsiný ońai bolsynǵa keltirip adamzat balasy bir tutastyqty túrli salaly ǵylymǵa bólip alǵan. Sheshilmegen ǵalamdyq problemalarmen ainalysqan, ainalysyp jatqan kózildirikti oqymystylar qanshama.
Klassikalyq matematikalyq teńdeýlerdiń jer men kókten adamzatqa keler yrystyń arnasyna ainalǵany qashan. Teńdeý týraly áńgime aitpas buryn teńdeý degenimizge toqtala keteiik. Júgine qarai nary demekshi teńdeýdiń qarapaiym túsiniginen bastaiyq. Mysaly: 6h-12=6 teńdeýin sheshý degenimiz belgisizdiń ornyna mán tek qana bir mán qoiǵanda teńdik týra bolatyn belgisizdiń mánin tabý nemese júkti bir salmaqqa keltirý bolyp tabylady. Sol mándi tabý teńdeýdi sheshý delinedi. Belgisiz shamanyń anyqtalý oblysy, qudaidyń sheksiz myń million mánin qabyldaidy. Al sol sheksiz myń million sannyń ishinde teńdeýdiń bir túiir túbir-sheshimi jasyrynyp jatyr. Ústirt jazyǵyna laqtyrylǵan ineni kórmegen adamnyń sol jazyqtan ine izdeýindei, sol bir sandy matematikadan habary joq adamnyń izdeýi de sondai bolmaq. Ol san, koordinatalyq túzý boiymen sanaq basynan oń da úsh ólshem birlik kesindiniń uzyndyǵyndai jerde jatyr. Ǵylymda problema bar ony matematikalyq modeldep sheshý bar.
Ǵalamdyq matematikalyq jeti problemanyń bireýin sheshken orys ǵalymy usynylǵan myń million syi aqydan bas tartty. Osy qylyǵymen Grisha eki birdei teńdeýdi sheshti. Bizder kúndelikti turmysta zańdylyqtar men teńdeýlerge betpe bet kelgende onyń sheshiminiń klassikalyq sheshý joldaryna bas aýyrtpai tastai salamyz. Ne qate bolsa da, saýatsyzdyq deńgeiine qarańǵylyq tuńǵiyǵyna tartatyn bolsa da óz paiymymyzda qalamyz. Osyndai oilardyń ushqyny meni jazǵyryp júrgende osyndai problemaly teńdeýdi sheshý jáne anaý mynaý emes gýmanitarlyq izgilik teńdeýiniń sheshilýi týraly hal qadyrymsha baiandamaqpyn. Al, hosh deńiz...
***
Biyl qys qatty bolady. 1959 jylǵy jutqa 60 jyl, jalqy túieni botaly túiege soiyp beretin 1969 jyldyń qara sýyq qysyna 50 jyl tolady. Qys shanańdy jaz saila dep biletinder áriden dabyl qaqqan. Qala, kent turǵyndarynyń kógildir otyny kelip tur, kúrildegen oshaǵy sýyryp tartyp tur. Burasańyz qulaǵyn aǵyzatyn bulaǵyn shúmekke aýyz sý kelip tur. Iliktir jaryǵy óz aldyna. Osy elde atam zamanynyń kózimen qaraǵanda bári bar, tek ertegide aitylatyn «Pis qazanym» men aramtamaqtar men jemqorlardy qýalap júrip uryp óltiretin «ur toqpaqqa» qoldary jetpei otyr. Ol da bir kúni bolar, ásili ertegide aitylǵandardyń barlyǵy aldymyzdan shyǵa kelip júr ǵoi. Qan qysymy 105, 42, 70-ke túsip ketken adamdai aýysyp sóilep kettim be? Qys qatty bolady degen jyldyń qańtarynyń bel ortasynda ai qoralandy. Ai qoralansa kún jaisyzdaý bolatynyn úlkenderden estip óstik. Aidyń qoralanýymen áldebir tabiǵi qubylys dál keldi de aidyń sáýlesinen irik-irik bulttarǵa túrli tústi sáýleli kontsentrli sheńberli saqina salýǵa álde bir sheber áýestenip 40 minýttai ýaqytyn jumsap «pis qazanym» joq kent turǵyndaryna master klass ótkizdi.
Tabiǵat sýretshisiniń boiaýy sorǵalamaityn áldebir qylqalammen salǵan sýretteri men kórinisterine tań-tamasha qalǵan kent turǵyndary kóshege shyqty. Túngi mezgili ekenin ai qoralanǵan mezgil ai ortasynan aýa bolatynyn aittym ǵoi. Túngi ýaqytta, qystyń kózi qyraýda turǵyndardyń bulai kóshege shyǵýy bolmaidy desede bolady. Umytpasam ótken bir-eki jyldyqta taýyq jyly bolýy kerek gaz qubyryna úidiń jylytý qazandyǵyn jalǵaimyn dep júrip kórshimniń biri búkil gaz aimaqty aiaǵynan tik turǵyzǵan avariia kezinde osylai kóshege shyǵyp edi. Alla taǵala kórshiden meni jarylqaǵan.
Túrkmenbashy Saparmurad Niiazovtyń «Rýhnama» kitabynda qymbat úilerdiń kórshileri jaqsy bolatyny baiandalady. Eger satatyn bolsam úiimdi qymbatqa baǵalamaimyn, biraq kórshilerimdi qymbatqa baǵalaimyn. O dúniede kórshilerińmen qandai boldyń dep suraidy deidi ǵoi. Kórshilerimnen habar bereiin. «Aǵaiynǵa qadirsizbin kúnde betimdi kóredi, qatynǵa qadirsizbin kúnde etimdi kóredi» deitin alashqa abyroily shaldar kórshileri týraly alystaǵy aǵaiynnan jaqyndaǵy kórshiń artyq deidi.
Únemi alqyn-julqyn júrip qoqystardan temir izdeitin, tapqan tiyn tebenine urttap alsa tili ashy qatynymen tóbelesetin, kórshilerinen eshtemesin aiamaityn kórshileriniń bárin «aqsaqal» dep ataityn Baraqtyń ózi nege turady. Daladai alqam-salqam er kóńildi, ýniversitetke oqý aqysyn tólei almai shyǵyp ketken, joǵary oqý bitirý armanym deitin áńgimeshil Sáýlebaidyń «kórshi dep aitpańdar, «kórshi»» dep kór qazatyndardy ataidy qońsy-qobany sybai atań dep sóz tergeitini nege turady. Araqtan aýyzy bosamaityn, kóshe balalary voennyi adam atandyrǵan Murat aǵamyz kóshemizdiń maiagy ispetti. Voennyi adam Murattyń kórshisimin deseń shamaly adam adresińdi tap basady. Taýardy qymbatqa sataiyq degen bala-shaǵasyna ashýlanyp, kórshilerden uiat bolady dep, kórshilerine bola dúkenin órtep jibere jazdaǵan Estemisti er demei kór? «Qalaýlym» baǵdarlamasyn kórmesem bolmaidy dep, tórkinine ketip qalǵan kelinin oblystyq gazetke jazyp tárbielep alǵan Ǵanidy minezdi demei kórińiz. Óz itinen ózi qorqatyn, iti aýlada bos júrse bala-shaǵasyna itin bailatyp baryp kirip shyǵatyn bala minez Yrysbaidy qalai jamandarsyń. Jumyrtqadan jún qyryqqan tyzańdaǵan, balalary tárbieli, pysyq, quran saýaty bar Kenjebai taksisttiń sáleminiń ózi qymbat emespe? Negizi birinshi tilge alatyn irgeles kúishi Dariiabai sybaiym edi. Basqa kórshilerim tasasynda qalyp qoimasyn dep ádeiilep sońynda tanystyryp otyrmyn. Áńgime osy kórshimniń ot basynan bastalǵaly otyr. Al, endi sozbaiyn.
***
Qyryqtan asqan shaǵynda óner qonǵan Dariiabai minezge bai. Tań aldynda óń men tústiń arasynda Dariiabaidyń qolyna aq saqaldy appaq kiingen qart qyl qobyz ustatyp ketken. Ózi Qorqyt ata deidi. Bala kúninen beri sýymaǵan ónerge yntasyna bola Allanyń yqylasy túsip jarylqaǵany da. Óner kóńildiń adaldyǵyna qulaidy-aý deimin. Aǵynan jarylyp júretin kórshim bala siiaqty. Ol búkir qobyzyn arqalap eki-úsh kúnge birjaqqa baryp keledi. Keide tún ortasy aýǵansha qyl qobyzyn qasqyrsha ulytyp, aq qýsha qanatymen sý sabalatyp, qiqýlatyp, qobyz sarynyn ańyratyp otyryp alady. Almatyǵa qudalyqqa barǵan jerinde qyl qobyzyn ańyratqanda men degen mýzyka zertteýshileri kelip riýmke soǵystyrdy dep otyratyn. Tyńdarmanyn kúi men matap ketedi. Dúnieniń jalǵandyǵyn muńly bir iirimdermen jetkizedi. Ana kúishi bylai tartady, myna kúishi bylai tartady dep tap basady. Bir kúidi uzaq oinaǵanda tún túneredi. Kórshi qolań toi-tomalaǵyn bergende mindetti túrde Dariiabai qyl qobyzyn ańyratady. Dariiabaidy keide jyn býa ma kempirin boqtap shyǵa keledi. Bir qarasań jarqyldap kempirimen toidan kele jatady. Bir qarasań kempiri ekeýi shúńkildesip kontsertten kele jatady. Bir qarasań joq ondaida qaramai-aq kempirine zildei sózder aityp shesheden tildep býynyp qalady. Dariiabai jurt siiaqty jasyrynyp uryspaidy kóshede me tal tús pe kólikte me qaramaidy. Boqtyqty syqpyrtady. Jurt boqtanbaidy emes boqtanady ǵoi, bundaida daýysymdy el estimesin dep qymtanady ǵoi. Dariiabaidiki jariialylyq, kempiri qymtansa bul esik terezeni ashyp tastaidy. Ai tolysqan kúni, ai qoralanǵan túnde Dariiabai býynyp jatyr eken. Ádettegisinshe daýsyn alty qyrdan asyra: -Ái, shesheńdi... qaraspandy qapyltasyńda otyrasyń, kitapta turǵan ne bar deidi keiipkerimiz.
- Ái! Sheshemniń arýaǵy atqyr. Eki sóziniń biri asylyp ólgen, ózin-ózi sýǵa laqtyrǵan, ózin-ózi atqan adamdar týraly aitady. Sózderi árpil-tárpil. «Qurt qobyzyńdy. Júrek aýrý bolatyn boldym,» - deidi jeńgemiz. Bári jartylai ashyq esikten ap-anyq estilip tur. Aýa sondai móldir terbelis zańyna sáikes kósheden ári asyryp tur.
- Ai, bala! ne aityp júrsiń. Burnaǵy jyly «Sinii kit» oqýyn oqyp kók kittiń ústine minip turǵan sýretińdi kórip shesheń ólip qala jazdady. Shesheńdi aiasaishy. Shesheńniń ne jazyǵy bar. Ólý kerek eken dep óle berse jer betinde adam qala ma, Allanyń amanatyna qiianat jasaǵan jany qastardyń janazasyn shyǵarmai bólek kómetinin bilmeisiń be», - dep Dariiabai áńgime aýanyn balasyna qarata burdy. Dariiabaidyń jiyrma-jiyrma birlerge kelgen balasy Aqtóbede oqidy.Ne oqý deseń aýdarmashy deidi. Dariiabaidyń balasy qalam ustap óleń jazǵan bolyp júretin. Ashyq alańda dop teýip oinaitynyn kórshileri kóretin. Kempiri ekeýiniki úirenshikti ǵoi, balasyniki ne joryq dep kórshiler bolyp qulaq túre-túre qaldyq.
- Alla shyn shyǵar, jaratýshy bolýy kerek shyǵar, biraq paiǵambarlar ótirik, bári oidan shyǵarylǵan, Evreilerdiń oilastyrǵany. Sizder ómir súrýdiń mánin bilmeisińder. Jyl boiy tyrbynasyńdar demalýdy bilmeisińder. Ómirdiń mánin aqsha tabý dep bilesińder, - dedi Dariiabaidyń oqymysty balasy.
- Astapyralla, Astapyralla dinsiz bolma. Haq dindi ustanýshy Muhammedtiń úmmeti ekenimizdi jadyńnan shyǵarma balam - dedi Dariiabai.
- Aýylǵa kelsem ekeýińiz nege maǵan tiise beresińder. Ketem ǵoi erteń. Kópsinip júrgenderiń ai saiyn salyp turǵan aqshalaryń ba? Erteń oqýymdy bitirgesin kredit alyp senderge beremin. Bir men emes baýyr-dos jigitterdiń bári solai jasaidy. Qaryz dep bilińder. Maǵan táýelsizdik kerek, materialdyq jáne rýhani táýelsizdik, parasat paiymy tómen adamdar ómirlik mándi túsine almaityn bolǵan soń dinnen izdeidi. Din oidan qurastyrylǵan. Ony sizder túsinbeisizder dep oqymysty bala syrt kiimin kiip esikti syrttan jaýyp tysqa shyqty.
Aily túndegi tabiǵat qubylysyn tamashalap turǵandar ózderinen ózderi qysylǵandai oqymysty balaǵa tómenshiktei qarady. Kórshi aqysy bir-birińe qarlyǵash dostyqta óteledi. Sony kókeiine myqtap túigen Kenjebai, kórshiligimdi jasaiyn, Allanyń razylyǵy úshin myna jigitti raiynan qaitarýǵa tyrysyp kóreiin degen oi jylt ete qaldy. Kenjebai qansha degenmen moldanyń balasy ǵoi. Imandy bolsyn ákesi: kórshiń men tatý bol. Kórshińniń jetpesin jetkiz, bitpesin bitir, qisyǵy bolsa túze. Alla kórip bilip tur. Alla aldynda adam aldynda abyroiyń artady deitin. Aryny basyldy-aý, sabasyna tústi-aý degen shamada Kenjebai:
- Stýdent bala! Debat uiymdastyrsam qatysýshy bolasyń ba? - dedi.
Úidegi aiqaidy jurt estigenin sezip turǵan stýdent, birden shiyrshyq ata:
- Tóbeles bolsa shyǵaiyn, arzan sózge ýaqytymdy tekke óltirmeimin - dedi.
Kenjebai - moldanyń balasy. Adasqandy jolǵa salýdyń, jetpesti jetkizgenniń saýaby ushan teńiz ekenin qulaǵyna quiyp ósti. Ádiletsizdik kórseń qolyńmen túze, túzeý qolyńnan kelmese tilińmen túze, ondada bolmasa júregińmen qarsylyq jasa deitin izgilik qaǵidaty.
- Arzan sóz bolǵanda, seni anaý-mynaýǵa emes ýniversitet bitirem dep shashy suiylǵan kitap jazam dep qońy juqarǵan qasqa basqa salaiyn - dep otyrmyn. Ózińe jaqsy bolady degendi Kenjebai qosyp qoidy. Týlap turǵan tarpań minez stýdent kórshiniń usynysyn ne qylsyn degen pikirde edik. Stýdent sál oilanyńqyrap "ol qashan bolady?" dedi. Erteńgi senbi kúni biziń úide. Ýniversitette muǵalim naǵashymdy shaqyramyn.
- A, muǵalim be, ǵylymi ataǵy barma? - dedi stýdent.
Ózine senimdi emes ekenin stýdenttiń jiyryla qalǵan mańdaiy, taiǵanaqtap ketken kózi bozań tartqan júzi aityp berdi. Tún mezgili bolsada eriksiz bireýdiń yqpalynda ketip ózin joǵaltyp alǵan adamnyń keipin tanyǵan kórshiler stýdentti aiap ketti. Ateis ne panteister muryndyq ótkizip alǵan stýdent - tájiribesiz, jorýshysy ne dese sol bolar áli jorylmaǵan tústei óz meni áli týmaǵan bozbala edi. Aqshasy túgesilip ashyqqan jolaýshydai kim peiil tanytsa sonyń yǵyna jyǵylyp, jaǵyn jaqtap , qapshyǵyn arqalap mashinasyn jýyp, sýsynyn quiyp júrgen yńǵaitók bolar kez emes pe? Osy kezde ury-qarynyń yrqyna ketse bandit, oqymystynyń yrqyna ketse oqymysty bolyp shyǵa keledi. Biraq qoi ekesh qoidyń da qyryq qaiyrýy bolady degen oqýdyń túmen baby bar qisapsyz baǵyty bar. Ańdamasa bolmaidy. Saqtansań saqtaimyn degen.
Talailar olai bolamyn, bulai bolamyn dep júrgende ishkish alqash ne qaiyrshy, ne alaiaq bolyp shyǵa kelgeni óz meniniń álsizdigi emei ne? Oń solyn tanymaǵan stýdent jyr qumar, qyz qumar kileń úsh-tórtten qatyn aiyrǵan ortada tynystaityn. Ózi izdep tapqan joq. Stýdentti ózderi tapty. Oqýy solai. Kisiniń aýzyna qaraǵan bireýdiń kóńiline qaraidy degen. Ata-ananyń kóńiline qarasa meili dersiń. Ata-anany artta qalǵan kóredi. Tórt jyldan bergi ortasy ózgertip jibergen stýdenttiń ortasyna tilden bailansa da dili myqtap bailana qoiǵan joq bolatyn. Ómirde joly bola qoimaǵan jandar ainalasyna únemi jylaýyq birdeme búrkip turady ǵoi. Ózgeden jylý izdegenmen ózderinen jylý bólip bere almaityn ortanyń áseri, eńbekke jalqaýlyǵy, kitapqa qumarlyǵy sińisti bolǵan stýdent kelseń-kelge nar táýekel ete almai: - qajet emes dedi stýdent.
- Sóz saiysy emes, suhbat bolsa keler me ediń - dedi Kenjebai. Senbi kúni sharýalarym bar edi, - dep stýdent shynymen qashýǵa ainaldy. Stýdent kóp úiirsekteitin temir jinaýshy Baraq: - Stýdentbai tartynba, jeńilmeisiń, berilme. Boiyń jeńildep tazaryp qalasyń - dedi. Qit etse qatynymen urysyp jaman úirenip qalǵan Baraq debat degendi qatyn urys dep oilap kóńil kúrkedegi bylapytty shyǵaryp tastaý dep túsinse kerek. Baraq mas bolýdy mi tazarý, tóbeles-janjaldy jan tazarý dep túsindiredi. Ózi soǵan ábden laiyqtalyp alǵan.
- Nar táýekel, temirdi kývaldymen soqqandai soqqy sóz daiynda dep Baraq taǵy úiirdi. Qosaq arasynda ketip júrgen stýdent odan asa almai "jaraidy" dedi.
***
Senbi kúni de keldi. Senbiniń keshi boldy. Tyzańdaǵan Kenjebai mashinany erte qańtaryp tastaǵan. Úiine júz kirip júz shyǵyp júr. Shai keldi stýdent joq. Shai ishildi. Stýdent joq. Shaidyń batasy jasaldy stýdent joq. Tyzańdaǵan Kenjebai stýdenttiń uialy telofonyna kemi 50 ret soqqan shyǵar, telefon otkliýchen...
Kórshiler qonaqty tyńdap otyr. Áńgimesi durys. Teledidardan kórip júrgen adam eken. Shamalyny teledidar ekranǵa shyǵar ma? Oqytýshy ǵalym deýden kóre K-700 traktoryna álde Kamaz júk mashinasyn júrgizýge laiyq jýan qaryn badyraq kóz tóbedei bolyp otyratyn kisi eken. Qonaq esip otyr. Pátýa aitqanda iyǵyn qomdap alyp qolyn aldyǵa jartylai sozyp suq saýsaǵymen aýaǵa jazǵandai etip núkte qoiyp otyratyn daǵdysy bar eken. Saqqa júgine otyryp áńgimege uiyǵan tyńdarmandaryn kózge shuqyǵandai suq saýsaǵymen aýaǵa útir belgisin salýdyń isharasyn jasap ainalasyna kóziniń astymen barlap alady eken.
- Aǵa, dedi kórshi demei sybai dep atańdar dep júretin Sáýlebai: - Men vahtada isteimin. Namaz oqityn jigitter túrlishe oqidy. Keibir namazhandar as ishilip bolǵan soń as qaiyrmaidy buǵan shariǵat qaǵidasy ne deidi? - dep surady.
Túbirinen qoparyp ultannan bastaityn degendegi oń qolyn 30 gradýsqa joǵary kóterý daǵdysymen tyńdarmandardy uiytýdyń alǵy sharty jasap aldy da, Ei! aǵaiyndar. Adam maimyldan jaratyldy degenge ilandyq pa? Ilandyq. Al maimyldyń maqsaty ne? Adamnyń maqsaty ne degenge bas qatyrmadyq. Qaitalap aitamyn, adamdar maimyldardyń evoliýtsiialyq damýynyń jemisi dep túsindirgender, adam neden jaratyldy degenge bas qatyrady da adamdy jaratqandaǵy Jaratýshynyń maqsaty ne? Ekinshi problemany oilamaǵan da dep aýaǵa útirin qoiyp aldy da ainalasyna barlai kóz salyp alyp sózin jalǵady. Bizge kórinetin, kózge kórinbeitin jandy-jansyz zattardy jaratqanda Jaratýshy olarǵa belgili bir missiia júkteidi. Adamdy kórkem etip, ulyq etip jaratqanda jerge ielik etsin dep jaratqan. Jaratýshysyn tanýdy maqsat etip jaratqan. Adamnyń maqsaty bul jalǵanda qudaiǵa qulshylyq etý. Adam tánnen jáne jannan turady. Tán azyǵy iship-jem. Materialdyq bailyqqa táýeldilik. Jan azyǵy bilim, ǵylym, mýzyka jáne Allaǵa qulshylyq. Tán qalaýyna berilip jan qalaýynan ajyralý - qasiret. Jan qalaýy rýhani bailyq dep materialdyq bailyqtyń shúkirshilik deńgeiinende baz keshý ol da bolmaidy. Alla nyǵmetin ornymen qoldaný kerek. Namaz máselesine kelelik, - dep suq saýsaǵymen aýaǵa útirin salyp aldyda kóziniń astymen tyńdarmandaryna barlai qarady. Tyńdarman uiyp otyr. Uiymai qaitsyn, kreditke eki-úsh jerinen bailanǵan turǵyndar kúnimen eńbektenedi, sharshap kelgesin serial qaraýǵa da murshasy joq jastyqqa basy tier-timesten uiyqtap qalady. Aq-qaranyń ara jigin ashyp aitar osyndai moldalar bolmasa deidi ishtei. Bul qonaǵymyz ýniversitet oqytýshysy bolsa da molda dep bildi kórshiler.
Osy kezde stýdentti súirelep alyp kelgendei Baraq keldi. Qarataýdy aiyrǵandai alqynyp keldi de aiaq jaqqa stýdentti otyrǵyzdy, ózi de stýdentke dastarhannyń tór jaǵynda stýdentke qarsy qarap otyrdy.
Paiǵambar qoldan jasalǵan dini kitaptar iahýdilardyń oidan qurastyrǵandary, din damýdy tejeidi, ǵylymi revoliýtsiia jasaǵandar ateister, din men ǵylym qarsy. Aqyn ibilistiń nókeri. Qoǵamǵa revoliýtsiia kerek. Salt-dástúr eskiliktiń sarqyty, yrym-tyiymdar qarańǵylyqtyń joralǵylary. Onysymen qoimai «Abai eskirgen kúni, qazaqqa es kiredi». Adam ata degenimiz molekýla Haýa ana degenimiz de jaratylystyń bastapqylary qarańǵy adamdarǵa túsinikti bolsyn dep áýelde solai túsindirgen. Ádebiet jasaǵandardyń deni ózderine ózderi qol jumsaǵan. Shetel ádebietin qazaq ádebieti qaitalaidy, - dep ýaǵyz aityp júretinin biri bilip biri bilmeitin kórshilerine parasat biiginen qarap stýddent otyr. Áńgime bólindi. Áńgimesin jalǵamaqqa qonaq yńǵailana berip edi. Qaq tórde otyrǵan sary óńdi, úi iesiniń bólesi: - Taqsyr, luqsat bolsa bir saýalym bar dedi.
- Qoiyńyz, qoiyńyz shamam jetkenshe jaýap bereiin, shamam jetpese renjimeisiń aǵaiyn, - dedi kishi peiildilik tanytqan ýniversitet oqytýshysy.
- Jienim, Shetpe jaqtan bir dindarǵa shákirt bolyp pa, pirge qol bergen bolyp pa biz túsinbeitin joralǵy taýyp aldy. Óner ashty. Isti bolyp, kesigin ótep kelgen piradaryn ustaz dep ataidy. Jezdem - balamnyń ustazy keledi eken ishinde bol degenge bardym. Qoi soiylyp, qazan kóterilip ustaz keledi dep kútinip otyrǵanda ustazdyń ózi salt keldi. Nemistiń SS opiserindei qaqshiǵan, kózi óńmenińdi tesip jibererdei ústine bir túiir tozań qondyrmaityn, shalbarynyń qyry pyshaqtyń júzi siiaqty sandy soiyp keteiin dep tur. Ustaz susty ári sypa kisi eken. Hosh keldińiz, mal-jan aman ba dep bola bere jienge oń aiaǵyndaǵy báteńkesiniń tumsyǵyn kórsetti. Jien de qalbalaqtap ádeii daiyndap qoiǵan bolýy kerek mailyqtyń qaramyndai kók maqpalmen oń aiaǵynyń báteńkesin súrtti, sol aiaǵynyń báteńkesiniń tumsyǵyn kórsetip edi sol aiaǵynyń báteńkesin súrtti. Tabaldyryqtan attai bere jienge oń aiaǵyn, sol aiaǵyn sozyp aiaq kiimin sheshtirdi. Dastarhannan aýyz tidi de qoidy. Onda da jien kúlshe nandy qos qoldap ustap, ustazǵa iilip asa qurmetpen: dámnen aýyz tiińiz, - dedi. Eger ustaz, qoiny-qonshyńa dinamit toltyryp alda bálen elge baryp jarylyp ól dese qas qaqpai óletin. Kórshi-qolań, jekjat-júriattyń aldynda jienge: «sen meniń baǵynyshtymsyń vassalymsyń, armiiada aitylatyndai shegolymsyń degenin ishara men uqtyryp kóptiń aldynda jienge onysyn dáleldetip men kórmegen joralǵy jasatt. Ustaz degen ulaǵatty isimen daralanýshy edi. Kóptiń aldynda jezdem jer boldy da qaldy. Otyz jyldan beri óz balasynan mundai qurmet kórmek túgili aitqanyn tyńdata almaidy. Burynǵy, burynǵy namaz oqymaisyńdar, kápirsińder dep áke-sheshesin tildeitindi shyǵarǵan uly qaidaǵy jaidaǵynyń M.Shahanovsha aitsaq týfliin jalap júr. Osy balanyń júrisi ne júris dedi úi iesiniń bólesi.
- Ókinishke orai, aǵaiyn arasynda osyndai jáitter kezdesip qalady. Kóz kórmegen soń pátýa aitý qiyn dep syrǵytyp óte ketýge tyńdarmannan qaimyqty-aý deimin. Osyǵan uqsas bir oqiǵany aityp sydyrtyp óte shyqty. Bir aǵaiyny kólik júrgizetin kýáligin aldyryp alady. Alty aiǵa ma, jyl jarymǵa ma kólik júrgizýge huqy bolmai qalady. Nápaqasyn taksiden ajyratyp otyrǵan aǵaiyn ashyǵady. Bala-shaǵa toryǵady. Amalsyzdan buryn sottalǵan sol jaqtan dindar bolyp kelgen piradardan kómek suraidy. Pirádar, menimen júr deidi. Basyńdy aýyrtyp ne kerek, jyl jarymǵa ketken júrgizýshilik kýáligi saǵat jarym bolmai qolyna tigen aǵaiynǵa piradardyń sózi ótpegende báteńkesin tazalatpaǵanda kim tazalatady? Árine ókinishti. Ata-anaǵa kápirsiń deýi ózin aramǵa shyǵarýy. Tilin kálimaǵa keltirgen musylman sanatynda bolyp esepteledi, al musylmandyqtyń sharttaryn oryndamaǵany bul óz aldyna másele. Áke-shesheńdi kápirsińder dep ǵaibattaýǵa bolmaidy. Joǵarydaǵy jaǵdaidaillar aǵaiyn arasynda bolyp turady. Ókinishke orai aǵaiyndarǵa túsinik jumystary az júrgizilgeninen dep bilý kerek.
- Ustazdyń aiaq kiimin tazalatýy durys pa álde durys emes pe? Suraǵyma qanaǵattanaiyn dedi álginde suraq qoiǵan osy úidiń bólesi.
- Men talai shákirt shyǵarǵan ustazbyn, esh ýaqytta shákirtimdi kópshiliktiń aldynda qorlap aiaq súrtkizgen adam emespin. Qumanǵa jyly sý quiyp berip kishilik iltipatyn bildirýge bolady. Osy úide meni qurmettep otyr ǵoi, qurmet kórsetýde belgili bir shekten aspaýy kerek aǵaiyndar, - dedi professor.
Óz betimen logikasyn damytyp júrgen stýdent tumandy oilarynan aryla almai otyr. «Qonaqtyń sóz saptasynan janyńdy aýyrtpaityn jylylylyq jylylyq emes-aý, jylysý jýastyq shyndyqtyń júzine týra qaraýǵa taiǵanaqtyq jalpy printspsizdik ustanymdy adami qalyp baiqaǵandai boly. Aitysqa zagatovkaǵa toiyp alyp shyǵatyn aityskershe iýtýbqa toiyp alyp sóz qurap pikir aityp otyrǵan adam ǵoi dep topshylady. Qyrymnyń qoshqaryndai soiy bólek stýdent ortadan kiip keteiin dedi me? Álde sirá yrǵasý úshin ikelip otyrmyn dedi me kim bilsin.
- Aǵalar, men bir oidy indete almai dal bolyp júrmin, sol oiymdy ortaǵa salsam, ǵalym aǵadan jaýabyna qansam pátýa-toqtam degen osy emes pe?
Meniń oiym: «Qoǵam únemi damý ústinde. Damýsyz qoǵam aǵynsyz sý men teń. Damýdyń qozǵaýshy kúshteri intelegentsiia ókilderi. Osy intelegentsiianyń oi aishyqtarynan erkin oilylyqtyń lebi esedi. Sen meiliń senbe ǵylymi teoriialyq revoliýtsiialardy ateister jasaǵan. Din men dástúr erkin oilylyqty tejeidi» deidi. «Buǵan qalai qaraisyz?» - dep stýdent qonaqty basqa bir izdiń sońyna túsirdi. Qonaq saspady.
- Aǵaiyndar, qazir tórtinshi tehnologiialyq revoliýtsiia jasanda intelekt kezeńinde ómir súrip jatyrmyz, - dep aýaǵa útir belgisin qoiyp aldyda sózin jalǵady. Jer betinde birinshi tehnologiialyq revoliýtsiiany jasaǵan adam balasy ol Nýhy paiǵambar. Býmen júretin kemeni jasaýdy Jebireiil perishte arqyly úiretken Jaratqan Alla taǵala. Buǵan tolyp jatqan yspat dálelderimiz bar. Al, erkin oilylyqqa kelsek olar belgili bir zańdylyqty ashady. Bul zańdylyqtar syrtqy dúnieni bolsyn ishki dúnie bolsyn qozǵalysqa keltirip turǵan zańdylyqtardy kóre bilgen I.Niýton bolsyn A.Einshtein bolsyn keremet jasaǵan joq, sol Alla taǵala jasaǵan keremetti kórip adam balasyna aityp berdi. Ǵylymi ashylýlar bolmysta bar solai jaratylǵan Allanyń óte úlken dáldikpen úilesimmen jaratqan ózara áreketin kóre bilýi bolyp tabylady. Erkin oilylyq shyǵarmashylyqqa bastasa qup, erkin oilylyq qudaisyzdyqqa bastasa jamandyq shaqyrady, - dep qonaq aýaǵa qolyn jartylai kóterip suq saýsaǵymen núktesin qoidy.
Jurt riza boldy. Qudai degen el ǵoi qudaidy dáripteseń jaǵa beresiń. Qudaiǵa jalbarynyp duǵa jasap Allanyń nyǵymetin sezip bilip otyrǵan eldi qudaiyna qaraǵan, qońyrqai tirlikti berekeli el dep qazaq osyny aitady.
Óz logikasynyń qýatynyń álsizdigin ishtei sezingen stýdent jaýapqa qanaǵattansa da qanaǵattanbaǵandyq keiipte taǵy bir saýalym bar edi dedi. Seniki durys emes meniki durys dep birin biri moiyndamai sońy tóbeleske ulasatyndai esirik jastar bolmasa da namys bar emes pe?
- Qoiyńyz, qoiyńyz shama kelse sheshimin aitarmyz, shama kelmese aǵaiyn ókpelemes, - dedi áńgimeshil qonaq. Aleksandr Makedonskiidiń rólin somdaǵan jigittiń iyǵyna túsken buira sary shashy bar edi ǵoi stýdenttiń de dál sondai shashy bar. Buira shashyn bir sipap aldy da stýdent qoqilana otyryp saýalyn qoidy. Stýdentttiń qoqilanatyn jóni bar eken. Sheteldik jazýshylar men oishyldardy shubyrta jónelgende sany shaǵyn komplektili mekteptiń oqýshylarynan kóp bolmasa az emes. Jada netken myqty. Men ol esimder atalyp jatqanda aldyńǵylaryn umytyp qaldym. Qonaq ta on paiyzdyq kádege asarlyǵy bar orystyń S 200 eski zymyran joiǵysh keshenindei, onnan birin jadyna saqtai aldy-aý deimin. Stýdenttiń saýaly shamamsha tómendegishe boldy, dolbarlap aitaiyn.Stýdenttiń shubyrtpaly oiyna qarap emes, pátýa aitatyn qonaqtyń jaýabynda da aty atalǵan oishyl ma jazýshy ma álde ákimderdiń ústinen Jaratqanǵa aryzdanýshy ma, ol arasyn men ajyrata almaimyn, tek estigenimdi onda da parasaty tómendeý keibir kórshilerdiń aiqai-janjalyna basý aita alatyn deńgeidegi túsinikpen jazyp otyrmyn. Stýdent búi dedi.
- Ómirge kózqaras taqyrybyna adamzat álmisaqtan áýestengen. L.Tolstoidy aitpaǵannyń ózinde Bernarden Desan Pier «Sýrattaǵy kofehanasy» áńgimesinde biligi tómen jandar namysqa tyrysyp ózin jalǵan biikten kórsetýge tyrysatynyn baiandaǵan. Sol baiandaýdaǵy oqiǵa qazir «jienniń úiinde» bolyp qaitalanyp otyr. Ýaqyty men merzimi, koordinaty basqa keiipkerlerdi onda da oidan qurastyrǵan shyǵar eger jazý kerek bolsa sol áńgimeden de áserli áńgime jazýǵa bolady myna otyrystan. Bunyń bári namystanyp saiaz bilimimizdi sarapqa salyp otyrmyz. Bylai qaraǵanda bilimdige uqsaimyz biraq ishimiz keýek daýylpazǵa uqsaidy. Al Gabriel Garsia Markes «Júz jyldyq jalǵyzdyq» áńgimesinde kókke ushyp ketken pák keiipker nemese kókten jaýǵan sary japyraqtar árýaqtar men tildesý bul realizmdi adami modeldeý arqyly siz ben bizdiń túsinip bolmas qubylystardy túsindirýge tyrysady. Osy jazýshylar siiaqty jazýdy biletin adamdardyń aqiqaty ártúrli bolady. S.Esenin nege asylyp ólgen? S.Eseninniń ózindik aqiqaty boldy. D.London ózin ózi óltirgen keiipker jasady da ózi keiipkerine ainalyp ózi jazǵandai ómirden ozdy. Ár jazýshynyń aqiqaty ártúrli bolady-aý deimin. Riýnoske Akýtagava «Tozaq azaby» áńgimesindegi jankeshti sýretter ónerdi damytady. Bul - erkin oilylyq. Táýba, shúkir dep júre berseń júre beresiń tamaq ta taba almaisyń. Stanislavskii «Qiyndyqtan jeńildik týady, jeńildikten sulýlyq týady» deidi. Erkin oilylyqtyń mehnatyn tartpai óner de ǵylym da damymaidy dep tolǵady-aý deimin.
Muǵalim ashýlanǵanda júzi kúreńitip, qulaǵy qyzaryp ketedi eken. Muz tońdyrarlyq ashýy bar muǵalim sabyrly qalpyn joǵaltyp almaiyn dedi me? Kúbirlenip bizge tanys emes bir duǵa oqydy da saqqa júginip otyrdy: Men shama sharqymsha jaýap beremin, jaýap bere almasam aǵaiyn ókpelemesin dedi. Aǵaiyn degende kimder bar dep saýsaq búktim. Buzyp-jaryp sóileitin bolmai qalǵan muǵalim Sáýlebai, tórde otyrǵan osy úidiń bólesi, alqyn-julqyn júretin qoqystardan temir jinaityn Baraq, sóz yrǵasyp otyrǵan stýdent jáne men. Kenjebai kórshilerin terip shaqyrǵan ba? Kimdi shaqyrady ol óz erki. Áńgimeni úze bermei kelgen jerimnen jalǵaiyn.
- Bul jerde áńgime tabiǵatqa sonyń ishinde qoǵamnyń tabiǵatyna bailanysty bolady dep aýaǵa útirin qoiyp alyp ainalasyna bajailap qarap alǵan muǵalim stýdentti odan ármen qutyrtyp shamdandyrýǵa yńǵailandy. Negizi bul parasat paiym suhbaty edi. Meilinshe syry sorǵalaǵan kúiinde jetkizýdiń oqyrmanǵa bereri mol. Eýropanyń ádebieti bolsyn, Japon ádebieti bolsyn tipti putqa tabynýshylardyń jasaǵan ádebieti bolsyn sol eldiń senim-nanym deńgeiine bailanysty. Seniń aityp otyrǵan Japon jazýshysy Akýtagava «Muǵalim Mori» áńgimesin oqyǵan adam myna jazýshynyń qudaidan úmiti joq óz isine sengen jazýshy ekenin baiqaidy. Qinalǵan jerde Alladan duǵa jasap suralsa Jaratqan jarylqaidy. Men ózim kýá bolǵan Jaratqannyń jarylqaýyn aityp bere alamyn. Jáne Allanyń atymen bolǵan oqiǵalardyń shyndyǵyna ant etemin osy kórgenderimniń bári ras. Osydan otyz jyl buryn bolǵan oqiǵa edi. Men stýdenttiń tómengi kýrsynda oqyp júrgen shaǵymda shaitannyń ýásýásine erip azdy kún araq ishetin, nasha tartatyn aqsha tigip qumar oinaityn ortamen sviaz boldym. Shynyn aitqanda azǵyndap, buzyla bastadym. Aqshaly kartta qaltadamdaǵynyń bárin uttyrdym. Jigitterge kiriptar bolyp jalynyp jalbarynyp qaryz alyp ol aqshany da uttyrdym. Qolyma tiyn-teben tússe óz ortama asyǵyp turatyn edim. Ákei qatty kisi edi. Sodan qorqatynmyn. Jurttan alǵan qaryzymdy qaitara almai júrgen shaǵymda bazarda kezdesken aqsaqaldy qariiaǵa men: - ata , Allaǵa duǵa jasap berseńiz dep ótindim. Bergen tiyn-tebenimdi azyrqanbai duǵa jasady. Ne tileitinimdi surady. Men Alladan qaryzdan qutqarýdy aityp jalbarynýyn suradym. Aqsaqal, meni qaryzdan qutqar dep Allaǵa minajat etti. Sodan kóp ótpei tús kórdim. Túsimde, aqsaqal qariianyń: tur, bazarǵa bar, bazarǵa bar degen daýysynan oianyp kettim. Júregim qýanysh habaryn aityp tur eken. Asyǵys jinalyp bazarǵa tarttym. Bazarǵa da jaqyndap qaldym. Saǵan ótirik Allany kýálikke tartyp otyrǵan maǵan shyn aspannan aqsha jaýyp jatyr. Jurt kórmeidi men kórip aiaq astyndaǵy aqshalardy jiyp aldym. Kil sovettik kókpeńbek úsh somdyq. Sol úsh somdyqtyń 120 danasyn jinap alǵan ekenmin. Qaryz-qaýǵamnan qutyldym. Sol, sol eken qumar oiynnan sap tyiyldym. Sońynan eki ret stependiiamdy urlatyp aldym. Esepsiz dunie joq. Muǵalim Mori Allaǵa minájat etip duǵa jasaǵanda qiyndyqtarynan qutylady ǵoi. Eger maǵan Alla taǵala talant bergen bolyp Muǵalim Mori áńgimesin men jazatyn bolsam, izgilik súrleýimen sondai ómirge kiriptar bolarlyqtai boiynda qandai jamandyǵy bar sony tizip berer edim de sol kiriptarlyqtan qalai shyǵýǵa bolatynyn kórseter edim. Ádebiet keńistiktegi izgilik teńdeýin qalai sheshýge bolatynyn, izgilik teńdeýiniń túbirlerin tabýdyń joldaryn úiretpese onyń nesi ádebiet. Jazýshylar problema qoiady, al ony sheshýdiń joldaryn kórsetpeidi. Sol problemaǵa tap bolǵan oqyrman keiipker keipine enedi de avtordyń qate sheshimin qaitalaidy. Osy jerde Sokrattyń danalyǵyn aitý oryndy. Sokrat: «filosof bolǵyń kelse qatyn al», - deidi. Ómirińdi ózgert degendi danyshpan meńzegeni ǵoi. Uly Abai: tamaǵyna tartpaityn maqluq bolmaidy deidi. Soltústik jarty shar turǵyndary shoshqanyń etin jeidi. Shoshqada qyzǵanysh bolmaidy. Erkegi urǵashysyn qyzǵanbaidy. Tórt túlikke ásirese jylqyǵa tán tazalyq daǵdy shoshqada joq. Sondai janýardyń etin taǵam retinde tutynatyn ortanyń da tamaǵyna tartanyny ras bolsa, urda-jyq pen tize batyrý ol qoǵamda bolmai qoimaityny sózsiz. Shoshqa jeitin eldiń izgilik týraly paiymdary halal taǵamdardy tutynatyn ortanyń ómir súrý etikasy qabysa bermeidi. Shúiginge jaiylǵan siyr da sút beredi, qala ishindegi qoqysqa jaiylǵan siyr da sút beredi. Quramynda ózgeris shamaly bolýy múmkin biraq túptiń túbinde sol shamaly ózgeris adam aǵzasyna kóp áser etetinin ǵylym dáleldep otyrǵan joqpa?
- Áp, bárekelde, - dedi Sáýlebai.
- Aqsaqal-erkek, erkek, - dedi Baraq.
Suq saýsaǵymen aýaǵa núkteni qoia otyryp qonaq ainalasyn bir sholyp aldy. Stýdentke sóz juqpai jái ǵana tyńdap otyr jáne qonaqty shalaiyn dep birdemelerdi oisha qurastyryp otyrǵan jáii bar-aý deimin. Sáýlebaidy joly bolmaǵan daraqy, Baraqty ury dep biletin stýdent kóldeneń kók atty qonaqty pysqyrsyn ba?
- Ekinshi máselege keleiik dedi qonaq. Ol ekinshi másele jany qastyq máselesi. Alla jandy adamǵa amanattaǵan. Amanatqa qyldai qiianat jasaýǵa bolmaidy. Jany qas, ózin-ózi baýyzdap ne jaryp óltirgenderge hadis bar. «Eger kim janyna qastyq qylatyn bolsa janazasy oqylmasyn - degen.» Janaza shyqqan kúndede aýyl imam oqymaidy jáne janazaǵa aýyl aqsaqaldary qatystyrylmaidy. Jany qastyq izgilik amaldary bolmaidy. Iýtýbtan keide moinyna jip salyp turǵan kezde Aiazbidiń Meńdisindei bireýler kelip muǵjizaly kóriniste tuzaqty bireýler qiyp ketti degen kisilerdiń oqiǵasyn aitady. Alla ońynan keltirgen eken. Osy kúngi jastarda jaman ádet bar teledidarǵa túsetin bolsa terezeni qapqara perdemen tumshalap, qapqara túnekte otyryp alyp qarańǵy áńgimelerdi aitady. Durys aitsyn burys aitsyn áńgimeni jaryqta otyryp aitý kerek. Esenindi orystar kisi qolynan óldi dep kino shyǵarǵan. Esenin jas ketti ǵoi. Júregi halqy dep soqqan jannyń, otany úshin jan pida etken batyrdyń janynda Alla turady. Akýtagavanyń «Tozaq azabyna» kelelik. Men ony oqyǵanym joq kinosyn qaradym. Durys qadam jasalmaǵan. Samýrailyq qadam jasalǵan bolar. Al, ne boldy tozaq azabynyń sýretin salamyn degen sýretshiniń taǵdyry. Tozaq otynda shyjǵyrylǵan ákimderdi beinelegen jeri durys. Jazyqsyz qyzdy otqa órtep jibergeni durys emes. Men Akýtagava bolsam... dep aýada suq saýsaǵymen útirin qoiyp solyǵyn baspaqqa yńǵailanǵanda: - Aqsaqal, e de o-i-d-d-o-i-t degen dedi, - Baraq, - E degen qustyń uiasy dedi daraqylanǵan Sáýlebai.
Quldy qoshamet óltiredi degen. Qonaq elireiin dedi. Ústirt jaǵynda bir jyraý ótken, ajarly áielder termesin tyńdasa qutyryp quiqyljyp aitady eken. Sharshamaidy eken. Seniki durys dese ózi jieniniń úii bolsa qonaq arqalanbai kim arqalansyn. Jalpy jibi túzý áńgime ǵoi. Akýtagava kim prostoi muǵalim kim. Nobel syilyǵyn bergen kámissiia aqylsyz emes shyǵar. Hosh, sonymen eze berseń áńgimeniń dámi ketedi. Et te kelip qalǵan shyǵar. Áńgimemdi iaqtap tastaiyn. Aýada jartylai kóterilgen qolyn qalpyna keltirip jurtty aýzyna qaratyp alǵan qonaq. Men Akýtagava bolǵanymda órteneiin dep jatyrǵan qyzyn álde qaidan jebeýshi kúsh kelip qutqaryp alǵan eter edim. Iýtýbtaǵy Eseninmen aýyrǵan jazýshy jigitti jebeýshi kúsh qutqaryp qalǵan ǵoi, ol jigit qudaiǵa senedi ne ata-babalary qasietti kisi bolǵan. Master Margaritany kim jazsada aýyldy qoqys bassa jyn-jypyr aýylǵa jaqyndaidy degeni durys. Bissimillá dep júrse adamǵa bále jolamaidy. Jalpy japondar da samýrailar ózderin ózderi óltirý salty bolǵan. Qojalaryna adal berilgendiginiń dáleli qojalary buiyrsa ómirin qiǵan. Biziń ustanymymyz buny teristeidi. Izgilik teńdeýiniń sheshimi musylmandyqta jatyr. Ónerde ǵylymda bizden ozdyq dep júrgender qatelesedi. Súleimen paiǵambar zamanyndaǵy órkeniet besinshi ne altynshy ne onynshy tehnologiialyq revoliýtsiia borlar.
- Keńistiktiń izgilik teńdeýi degenińiz qonymdy, - dedi stýdent.
- Keńistiktiń izgilik teńdeýiniń parametrlerin tabý jolynda shyǵys filosofiiasyn oqý jáne toqý sol kóńilge qonymdy bolmaq dedi oqymysty qonaq. Biraq Stanislavskii siiaqty qoǵamdy alǵa ilgeriletetin qanatty sózder týdyrǵan álemdik deńgeidegi jazýshylardyń oi qaimaǵyn sypyryp alyp ishý ekiniń biriniń qolynan kelmeidi. Meniń aitpaǵym sheteldi maqtai bermei ozyq jerlerin ǵana úlgi retinde alýymyz kerek. Ónerkásipte alda ketken eldiń ádebietin qomsynyp otyrǵanym joq, bizdiń ómir súrý ádebimizge kereǵar tusyn aram as dep bilemin dedi qonaq. Osy kezde Allahý akbar dep qonaqtyń uialy telefony azan shaqyrdy.
Quptan mezgili bolyp qalǵan shyǵar, namazymdy oqyp alaiyn, - dep qonaq túregeldi. Qonaqpen birge, manadan bergi aitylyp jatyrǵan Sokrat, Akýtagava, Esenin, «Júz jyldyq jalǵyzdyq»ty jazǵan Gabriel Garsiialardyń rýhy óz ornyna kóterilip ketken bolar. Dastarhan mańy jeńildep qaldy.
- Sen bala! Izgilik teńdeýin shesh, - dedi matematika fakýltetinen jarlylyǵynan shyǵyp qalǵan Sáýlebai.
Sheshilmese maǵan ait dedi Baraq.
- Oi, adam degen ottai beredi-aý, ol sen siltep júrgen 30 kilolyq som balǵadan million ese aýyr, - dep qurdastyǵyna buryp qaǵytyp qaldy Kenjebai.
- Iá, ol aýyr másele, - dedi stýdent...
Qabyl Ábdirahmanuly
