بولمىس پەن تەربيە قالىبى تۋرالى ەڭگٸمەلەۋ نە بولماسا وسى تاقىرىپتار جٶنٸندە تىڭدارمان بولۋ بەرٸمٸزگە قىزىقتى. بٸردە كٶزقاراستارى قاراما-قايشى ادامداردىڭ ورتاسىندا بولدىم. ەكٸ پوليۋستٸڭ ديالوگىنا كۋە بولدىم. سونى تارقاتايىن. ماتەرييا مەن ۋاقىت كەڭٸستٸكتٸڭ ٸشٸندە قوزعالادى, باسقاشا بولۋى مٷمكٸن ەمەس دەگەندٸ ديالەكتيكالىق ماتەرياليزمنەن جاتتاپ العانىم بار ەدٸ. تٷسٸنبەگەن سوڭ جاتتاپ العانىم عوي. جالپى عىلىم بٸر تۇتاس. قاي عىلىمدى ال عالامدىق, ۇلتتىق پروبلەمالاردى قاۋزايدى. تٷسٸندٸرۋ مەن تٷسٸنۋ وڭاي بولسىنعا كەلتٸرٸپ ادامزات بالاسى بٸر تۇتاستىقتى تٷرلٸ سالالى عىلىمعا بٶلٸپ العان. شەشٸلمەگەن عالامدىق پروبلەمالارمەن اينالىسقان, اينالىسىپ جاتقان كٶزٸلدٸرٸكتٸ وقىمىستىلار قانشاما.
كلاسسيكالىق ماتەماتيكالىق تەڭدەۋلەردٸڭ جەر مەن كٶكتەن ادامزاتقا كەلەر ىرىستىڭ ارناسىنا اينالعانى قاشان. تەڭدەۋ تۋرالى ەڭگٸمە ايتپاس بۇرىن تەڭدەۋ دەگەنٸمٸزگە توقتالا كەتەيٸك. جٷگٸنە قاراي نارى دەمەكشٸ تەڭدەۋدٸڭ قاراپايىم تٷسٸنٸگٸنەن باستايىق. مىسالى: 6ح-12=6 تەڭدەۋٸن شەشۋ دەگەنٸمٸز بەلگٸسٸزدٸڭ ورنىنا مەن تەك قانا بٸر مەن قويعاندا تەڭدٸك تۋرا بولاتىن بەلگٸسٸزدٸڭ مەنٸن تابۋ نەمەسە جٷكتٸ بٸر سالماققا كەلتٸرۋ بولىپ تابىلادى. سول مەندٸ تابۋ تەڭدەۋدٸ شەشۋ دەلٸنەدٸ. بەلگٸسٸز شامانىڭ انىقتالۋ وبلىسى, قۇدايدىڭ شەكسٸز مىڭ ميلليون مەنٸن قابىلدايدى. ال سول شەكسٸز مىڭ ميلليون ساننىڭ ٸشٸندە تەڭدەۋدٸڭ بٸر تٷيٸر تٷبٸر-شەشٸمٸ جاسىرىنىپ جاتىر. ٷستٸرت جازىعىنا لاقتىرىلعان ينەنٸ كٶرمەگەن ادامنىڭ سول جازىقتان ينە ٸزدەۋٸندەي, سول بٸر ساندى ماتەماتيكادان حابارى جوق ادامنىڭ ٸزدەۋٸ دە سونداي بولماق. ول سان, كوورديناتالىق تٷزۋ بويىمەن ساناق باسىنان وڭ دا ٷش ٶلشەم بٸرلٸك كەسٸندٸنٸڭ ۇزىندىعىنداي جەردە جاتىر. عىلىمدا پروبلەما بار ونى ماتەماتيكالىق مودەلدەپ شەشۋ بار.
عالامدىق ماتەماتيكالىق جەتٸ پروبلەمانىڭ بٸرەۋٸن شەشكەن ورىس عالىمى ۇسىنىلعان مىڭ ميلليون سىي اقىدان باس تارتتى. وسى قىلىعىمەن گريشا ەكٸ بٸردەي تەڭدەۋدٸ شەشتٸ. بٸزدەر كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا زاڭدىلىقتار مەن تەڭدەۋلەرگە بەتپە بەت كەلگەندە ونىڭ شەشٸمٸنٸڭ كلاسسيكالىق شەشۋ جولدارىنا باس اۋىرتپاي تاستاي سالامىز. نە قاتە بولسا دا, ساۋاتسىزدىق دەڭگەيٸنە قاراڭعىلىق تۇڭعيىعىنا تارتاتىن بولسا دا ٶز پايىمىمىزدا قالامىز. وسىنداي ويلاردىڭ ۇشقىنى مەنٸ جازعىرىپ جٷرگەندە وسىنداي پروبلەمالى تەڭدەۋدٸ شەشۋ جەنە اناۋ مىناۋ ەمەس گۋمانيتارلىق ٸزگٸلٸك تەڭدەۋٸنٸڭ شەشٸلۋٸ تۋرالى حال قادىرىمشا بايانداماقپىن. ال, حوش دەڭٸز...
***
بيىل قىس قاتتى بولادى. 1959 جىلعى جۇتقا 60 جىل, جالقى تٷيەنٸ بوتالى تٷيەگە سويىپ بەرەتٸن 1969 جىلدىڭ قارا سۋىق قىسىنا 50 جىل تولادى. قىس شاناڭدى جاز سايلا دەپ بٸلەتٸندەر ەرٸدەن دابىل قاققان. قالا, كەنت تۇرعىندارىنىڭ كٶگٸلدٸر وتىنى كەلٸپ تۇر, كٷرٸلدەگەن وشاعى سۋىرىپ تارتىپ تۇر. بۇراساڭىز قۇلاعىن اعىزاتىن بۇلاعىن شٷمەككە اۋىز سۋ كەلٸپ تۇر. ٸلٸكتٸر جارىعى ٶز الدىنا. وسى ەلدە اتام زامانىنىڭ كٶزٸمەن قاراعاندا بەرٸ بار, تەك ەرتەگٸدە ايتىلاتىن «پٸس قازانىم» مەن ارامتاماقتار مەن جەمقورلاردى قۋالاپ جٷرٸپ ۇرىپ ٶلتٸرەتٸن «ۇر توقپاققا» قولدارى جەتپەي وتىر. ول دا بٸر كٷنٸ بولار, ەسٸلٸ ەرتەگٸدە ايتىلعانداردىڭ بارلىعى الدىمىزدان شىعا كەلٸپ جٷر عوي. قان قىسىمى 105, 42, 70-كە تٷسٸپ كەتكەن ادامداي اۋىسىپ سٶيلەپ كەتتٸم بە? قىس قاتتى بولادى دەگەن جىلدىڭ قاڭتارىنىڭ بەل ورتاسىندا اي قورالاندى. اي قورالانسا كٷن جايسىزداۋ بولاتىنىن ٷلكەندەردەن ەستٸپ ٶستٸك. ايدىڭ قورالانۋىمەن ەلدەبٸر تابيعي قۇبىلىس دەل كەلدٸ دە ايدىڭ سەۋلەسٸنەن ٸرٸك-ٸرٸك بۇلتتارعا تٷرلٸ تٷستٸ سەۋلەلٸ كونتسەنترلٸ شەڭبەرلٸ ساقينا سالۋعا ەلدە بٸر شەبەر ەۋەستەنٸپ 40 مينۋتتاي ۋاقىتىن جۇمساپ «پٸس قازانىم» جوق كەنت تۇرعىندارىنا ماستەر كلاسس ٶتكٸزدٸ.
تابيعات سۋرەتشٸسٸنٸڭ بوياۋى سورعالامايتىن ەلدەبٸر قىلقالاممەن سالعان سۋرەتتەرٸ مەن كٶرٸنٸستەرٸنە تاڭ-تاماشا قالعان كەنت تۇرعىندارى كٶشەگە شىقتى. تٷنگٸ مەزگٸلٸ ەكەنٸن اي قورالانعان مەزگٸل اي ورتاسىنان اۋا بولاتىنىن ايتتىم عوي. تٷنگٸ ۋاقىتتا, قىستىڭ كٶزٸ قىراۋدا تۇرعىنداردىڭ بۇلاي كٶشەگە شىعۋى بولمايدى دەسەدە بولادى. ۇمىتپاسام ٶتكەن بٸر-ەكٸ جىلدىقتا تاۋىق جىلى بولۋى كەرەك گاز قۇبىرىنا ٷيدٸڭ جىلىتۋ قازاندىعىن جالعايمىن دەپ جٷرٸپ كٶرشٸمنٸڭ بٸرٸ بٷكٸل گاز ايماقتى اياعىنان تٸك تۇرعىزعان اۆارييا كەزٸندە وسىلاي كٶشەگە شىعىپ ەدٸ. اللا تاعالا كٶرشٸدەن مەنٸ جارىلقاعان.
تٷركمەنباشى ساپارمۇراد نييازوۆتىڭ «رۋحناما» كٸتابىندا قىمبات ٷيلەردٸڭ كٶرشٸلەرٸ جاقسى بولاتىنى باياندالادى. ەگەر ساتاتىن بولسام ٷيٸمدٸ قىمباتقا باعالامايمىن, بٸراق كٶرشٸلەرٸمدٸ قىمباتقا باعالايمىن. و دٷنيەدە كٶرشٸلەرٸڭمەن قانداي بولدىڭ دەپ سۇرايدى دەيدٸ عوي. كٶرشٸلەرٸمنەن حابار بەرەيٸن. «اعايىنعا قادٸرسٸزبٸن كٷندە بەتٸمدٸ كٶرەدٸ, قاتىنعا قادٸرسٸزبٸن كٷندە ەتٸمدٸ كٶرەدٸ» دەيتٸن الاشقا ابىرويلى شالدار كٶرشٸلەرٸ تۋرالى الىستاعى اعايىننان جاقىنداعى كٶرشٸڭ ارتىق دەيدٸ.
ٷنەمٸ القىن-جۇلقىن جٷرٸپ قوقىستاردان تەمٸر ٸزدەيتٸن, تاپقان تيىن تەبەنٸنە ۇرتتاپ السا تٸلٸ اششى قاتىنىمەن تٶبەلەسەتٸن, كٶرشٸلەرٸنەن ەشتەمەسٸن ايامايتىن كٶرشٸلەرٸنٸڭ بەرٸن «اقساقال» دەپ اتايتىن باراقتىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى. دالاداي القام-سالقام ەر كٶڭٸلدٸ, ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋ اقىسىن تٶلەي الماي شىعىپ كەتكەن, جوعارى وقۋ بٸتٸرۋ ارمانىم دەيتٸن ەڭگٸمەشٸل سەۋلەبايدىڭ «كٶرشٸ دەپ ايتپاڭدار, «كٶرشٸ»» دەپ كٶر قازاتىنداردى اتايدى قوڭسى-قوبانى سىباي اتاڭ دەپ سٶز تەرگەيتٸنٸ نەگە تۇرادى. اراقتان اۋىزى بوسامايتىن, كٶشە بالالارى ۆوەننىي ادام اتاندىرعان مۇرات اعامىز كٶشەمٸزدٸڭ ماياگى ٸسپەتتٸ. ۆوەننىي ادام مۇراتتىڭ كٶرشٸسٸمٸن دەسەڭ شامالى ادام ادرەسٸڭدٸ تاپ باسادى. تاۋاردى قىمباتقا ساتايىق دەگەن بالا-شاعاسىنا اشۋلانىپ, كٶرشٸلەردەن ۇيات بولادى دەپ, كٶرشٸلەرٸنە بولا دٷكەنٸن ٶرتەپ جٸبەرە جازداعان ەستەمٸستٸ ەر دەمەي كٶر? «قالاۋلىم» باعدارلاماسىن كٶرمەسەم بولمايدى دەپ, تٶركٸنٸنە كەتٸپ قالعان كەلٸنٸن وبلىستىق گازەتكە جازىپ تەربيەلەپ العان عانيدى مٸنەزدٸ دەمەي كٶرٸڭٸز. ٶز يتٸنەن ٶزٸ قورقاتىن, يتٸ اۋلادا بوس جٷرسە بالا-شاعاسىنا يتٸن بايلاتىپ بارىپ كٸرٸپ شىعاتىن بالا مٸنەز ىرىسبايدى قالاي جاماندارسىڭ. جۇمىرتقادان جٷن قىرىققان تىزاڭداعان, بالالارى تەربيەلٸ, پىسىق, قۇران ساۋاتى بار كەنجەباي تاكسيستتٸڭ سەلەمٸنٸڭ ٶزٸ قىمبات ەمەسپە? نەگٸزٸ بٸرٸنشٸ تٸلگە الاتىن ٸرگەلەس كٷيشٸ داريياباي سىبايىم ەدٸ. باسقا كٶرشٸلەرٸم تاساسىندا قالىپ قويماسىن دەپ ەدەيٸلەپ سوڭىندا تانىستىرىپ وتىرمىن. ەڭگٸمە وسى كٶرشٸمنٸڭ وت باسىنان باستالعالى وتىر. ال, ەندٸ سوزبايىن.
***
قىرىقتان اسقان شاعىندا ٶنەر قونعان داريياباي مٸنەزگە باي. تاڭ الدىندا ٶڭ مەن تٷستٸڭ اراسىندا دارييابايدىڭ قولىنا اق ساقالدى اپپاق كيٸنگەن قارت قىل قوبىز ۇستاتىپ كەتكەن. ٶزٸ قورقىت اتا دەيدٸ. بالا كٷنٸنەن بەرٸ سۋىماعان ٶنەرگە ىنتاسىنا بولا اللانىڭ ىقىلاسى تٷسٸپ جارىلقاعانى دا. ٶنەر كٶڭٸلدٸڭ ادالدىعىنا قۇلايدى-اۋ دەيمٸن. اعىنان جارىلىپ جٷرەتٸن كٶرشٸم بالا سيياقتى. ول بٷكٸر قوبىزىن ارقالاپ ەكٸ-ٷش كٷنگە بٸرجاققا بارىپ كەلەدٸ. كەيدە تٷن ورتاسى اۋعانشا قىل قوبىزىن قاسقىرشا ۇلىتىپ, اق قۋشا قاناتىمەن سۋ سابالاتىپ, قيقۋلاتىپ, قوبىز سارىنىن اڭىراتىپ وتىرىپ الادى. الماتىعا قۇدالىققا بارعان جەرٸندە قىل قوبىزىن اڭىراتقاندا مەن دەگەن مۋزىكا زەرتتەۋشٸلەرٸ كەلٸپ ريۋمكە سوعىستىردى دەپ وتىراتىن. تىڭدارمانىن كٷي مەن ماتاپ كەتەدٸ. دٷنيەنٸڭ جالعاندىعىن مۇڭلى بٸر يٸرٸمدەرمەن جەتكٸزەدٸ. انا كٷيشٸ بىلاي تارتادى, مىنا كٷيشٸ بىلاي تارتادى دەپ تاپ باسادى. بٸر كٷيدٸ ۇزاق ويناعاندا تٷن تٷنەرەدٸ. كٶرشٸ قولاڭ توي-تومالاعىن بەرگەندە مٸندەتتٸ تٷردە داريياباي قىل قوبىزىن اڭىراتادى. دارييابايدى كەيدە جىن بۋا ما كەمپٸرٸن بوقتاپ شىعا كەلەدٸ. بٸر قاراساڭ جارقىلداپ كەمپٸرٸمەن تويدان كەلە جاتادى. بٸر قاراساڭ كەمپٸرٸ ەكەۋٸ شٷڭكٸلدەسٸپ كونتسەرتتەن كەلە جاتادى. بٸر قاراساڭ جوق وندايدا قاراماي-اق كەمپٸرٸنە زٸلدەي سٶزدەر ايتىپ شەشەدەن تٸلدەپ بۋىنىپ قالادى. داريياباي جۇرت سيياقتى جاسىرىنىپ ۇرىسپايدى كٶشەدە مە تال تٷس پە كٶلٸكتە مە قارامايدى. بوقتىقتى سىقپىرتادى. جۇرت بوقتانبايدى ەمەس بوقتانادى عوي, بۇندايدا داۋىسىمدى ەل ەستٸمەسٸن دەپ قىمتانادى عوي. دارييابايدٸكٸ جارييالىلىق, كەمپٸرٸ قىمتانسا بۇل ەسٸك تەرەزەنٸ اشىپ تاستايدى. اي تولىسقان كٷنٸ, اي قورالانعان تٷندە داريياباي بۋىنىپ جاتىر ەكەن. ەدەتتەگٸسٸنشە داۋسىن التى قىردان اسىرا: -ەي, شەشەڭدٸ... قاراسپاندى قاپىلتاسىڭدا وتىراسىڭ, كٸتاپتا تۇرعان نە بار دەيدٸ كەيٸپكەرٸمٸز.
- ەي! شەشەمنٸڭ ارۋاعى اتقىر. ەكٸ سٶزٸنٸڭ بٸرٸ اسىلىپ ٶلگەن, ٶزٸن-ٶزٸ سۋعا لاقتىرعان, ٶزٸن-ٶزٸ اتقان ادامدار تۋرالى ايتادى. سٶزدەرٸ ەرپٸل-تەرپٸل. «قۇرت قوبىزىڭدى. جٷرەك اۋرۋ بولاتىن بولدىم,» - دەيدٸ جەڭگەمٸز. بەرٸ جارتىلاي اشىق ەسٸكتەن اپ-انىق ەستٸلٸپ تۇر. اۋا سونداي مٶلدٸر تەربەلٸس زاڭىنا سەيكەس كٶشەدەن ەرٸ اسىرىپ تۇر.
- اي, بالا! نە ايتىپ جٷرسٸڭ. بۇرناعى جىلى «سينيي كيت» وقۋىن وقىپ كٶك كيتتٸڭ ٷستٸنە مٸنٸپ تۇرعان سۋرەتٸڭدٸ كٶرٸپ شەشەڭ ٶلٸپ قالا جازدادى. شەشەڭدٸ اياسايشى. شەشەڭنٸڭ نە جازىعى بار. ٶلۋ كەرەك ەكەن دەپ ٶلە بەرسە جەر بەتٸندە ادام قالا ما, اللانىڭ اماناتىنا قييانات جاساعان جانى قاستاردىڭ جانازاسىن شىعارماي بٶلەك كٶمەتٸنٸن بٸلمەيسٸڭ بە», - دەپ داريياباي ەڭگٸمە اۋانىن بالاسىنا قاراتا بۇردى. دارييابايدىڭ جيىرما-جيىرما بٸرلەرگە كەلگەن بالاسى اقتٶبەدە وقيدى.نە وقۋ دەسەڭ اۋدارماشى دەيدٸ. دارييابايدىڭ بالاسى قالام ۇستاپ ٶلەڭ جازعان بولىپ جٷرەتٸن. اشىق الاڭدا دوپ تەۋٸپ وينايتىنىن كٶرشٸلەرٸ كٶرەتٸن. كەمپٸرٸ ەكەۋٸنٸكٸ ٷيرەنشٸكتٸ عوي, بالاسىنٸكٸ نە جورىق دەپ كٶرشٸلەر بولىپ قۇلاق تٷرە-تٷرە قالدىق.
- اللا شىن شىعار, جاراتۋشى بولۋى كەرەك شىعار, بٸراق پايعامبارلار ٶتٸرٸك, بەرٸ ويدان شىعارىلعان, ەۆرەيلەردٸڭ ويلاستىرعانى. سٸزدەر ٶمٸر سٷرۋدٸڭ مەنٸن بٸلمەيسٸڭدەر. جىل بويى تىربىناسىڭدار دەمالۋدى بٸلمەيسٸڭدەر. ٶمٸردٸڭ مەنٸن اقشا تابۋ دەپ بٸلەسٸڭدەر, - دەدٸ دارييابايدىڭ وقىمىستى بالاسى.
- استاپىراللا, استاپىراللا دٸنسٸز بولما. حاق دٸندٸ ۇستانۋشى مۇحاممەدتٸڭ ٷممەتٸ ەكەنٸمٸزدٸ جادىڭنان شىعارما بالام - دەدٸ داريياباي.
- اۋىلعا كەلسەم ەكەۋٸڭٸز نەگە ماعان تيٸسە بەرەسٸڭدەر. كەتەم عوي ەرتەڭ. كٶپسٸنٸپ جٷرگەندەرٸڭ اي سايىن سالىپ تۇرعان اقشالارىڭ با? ەرتەڭ وقۋىمدى بٸتٸرگەسٸن كرەديت الىپ سەندەرگە بەرەمٸن. بٸر مەن ەمەس باۋىر-دوس جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ سولاي جاسايدى. قارىز دەپ بٸلٸڭدەر. ماعان تەۋەلسٸزدٸك كەرەك, ماتەريالدىق جەنە رۋحاني تەۋەلسٸزدٸك, پاراسات پايىمى تٶمەن ادامدار ٶمٸرلٸك مەندٸ تٷسٸنە المايتىن بولعان سوڭ دٸننەن ٸزدەيدٸ. دٸن ويدان قۇراستىرىلعان. ونى سٸزدەر تٷسٸنبەيسٸزدەر دەپ وقىمىستى بالا سىرت كيٸمٸن كيٸپ ەسٸكتٸ سىرتتان جاۋىپ تىسقا شىقتى.
ايلى تٷندەگٸ تابيعات قۇبىلىسىن تاماشالاپ تۇرعاندار ٶزدەرٸنەن ٶزدەرٸ قىسىلعانداي وقىمىستى بالاعا تٶمەنشٸكتەي قارادى. كٶرشٸ اقىسى بٸر-بٸرٸڭە قارلىعاش دوستىقتا ٶتەلەدٸ. سونى كٶكەيٸنە مىقتاپ تٷيگەن كەنجەباي, كٶرشٸلٸگٸمدٸ جاسايىن, اللانىڭ رازىلىعى ٷشٸن مىنا جٸگٸتتٸ رايىنان قايتارۋعا تىرىسىپ كٶرەيٸن دەگەن وي جىلت ەتە قالدى. كەنجەباي قانشا دەگەنمەن مولدانىڭ بالاسى عوي. يماندى بولسىن ەكەسٸ: كٶرشٸڭ مەن تاتۋ بول. كٶرشٸڭنٸڭ جەتپەسٸن جەتكٸز, بٸتپەسٸن بٸتٸر, قيسىعى بولسا تٷزە. اللا كٶرٸپ بٸلٸپ تۇر. اللا الدىندا ادام الدىندا ابىرويىڭ ارتادى دەيتٸن. ارىنى باسىلدى-اۋ, ساباسىنا تٷستٸ-اۋ دەگەن شامادا كەنجەباي:
- ستۋدەنت بالا! دەبات ۇيىمداستىرسام قاتىسۋشى بولاسىڭ با? - دەدٸ.
ٷيدەگٸ ايقايدى جۇرت ەستٸگەنٸن سەزٸپ تۇرعان ستۋدەنت, بٸردەن شيىرشىق اتا:
- تٶبەلەس بولسا شىعايىن, ارزان سٶزگە ۋاقىتىمدى تەككە ٶلتٸرمەيمٸن - دەدٸ.
كەنجەباي - مولدانىڭ بالاسى. اداسقاندى جولعا سالۋدىڭ, جەتپەستٸ جەتكٸزگەننٸڭ ساۋابى ۇشان تەڭٸز ەكەنٸن قۇلاعىنا قۇيىپ ٶستٸ. ەدٸلەتسٸزدٸك كٶرسەڭ قولىڭمەن تٷزە, تٷزەۋ قولىڭنان كەلمەسە تٸلٸڭمەن تٷزە, وندادا بولماسا جٷرەگٸڭمەن قارسىلىق جاسا دەيتٸن ٸزگٸلٸك قاعيداتى.
- ارزان سٶز بولعاندا, سەنٸ اناۋ-مىناۋعا ەمەس ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرەم دەپ شاشى سۇيىلعان كٸتاپ جازام دەپ قوڭى جۇقارعان قاسقا باسقا سالايىن - دەپ وتىرمىن. ٶزٸڭە جاقسى بولادى دەگەندٸ كەنجەباي قوسىپ قويدى. تۋلاپ تۇرعان تارپاڭ مٸنەز ستۋدەنت كٶرشٸنٸڭ ۇسىنىسىن نە قىلسىن دەگەن پٸكٸردە ەدٸك. ستۋدەنت سەل ويلانىڭقىراپ "ول قاشان بولادى?" دەدٸ. ەرتەڭگٸ سەنبٸ كٷنٸ بٸزٸڭ ٷيدە. ۋنيۆەرسيتەتتە مۇعالٸم ناعاشىمدى شاقىرامىن.
- ا, مۇعالٸم بە, عىلىمي اتاعى بارما? - دەدٸ ستۋدەنت.
ٶزٸنە سەنٸمدٸ ەمەس ەكەنٸن ستۋدەنتتٸڭ جيىرىلا قالعان ماڭدايى, تايعاناقتاپ كەتكەن كٶزٸ بوزاڭ تارتقان جٷزٸ ايتىپ بەردٸ. تٷن مەزگٸلٸ بولسادا ەرٸكسٸز بٸرەۋدٸڭ ىقپالىندا كەتٸپ ٶزٸن جوعالتىپ العان ادامنىڭ كەيپٸن تانىعان كٶرشٸلەر ستۋدەنتتٸ اياپ كەتتٸ. اتەيس نە پانتەيستەر مۇرىندىق ٶتكٸزٸپ العان ستۋدەنت - تەجٸريبەسٸز, جورۋشىسى نە دەسە سول بولار ەلٸ جورىلماعان تٷستەي ٶز مەنٸ ەلٸ تۋماعان بوزبالا ەدٸ. اقشاسى تٷگەسٸلٸپ اشىققان جولاۋشىداي كٸم پەيٸل تانىتسا سونىڭ ىعىنا جىعىلىپ, جاعىن جاقتاپ , قاپشىعىن ارقالاپ ماشيناسىن جۋىپ, سۋسىنىن قۇيىپ جٷرگەن ىڭعايتٶك بولار كەز ەمەس پە? وسى كەزدە ۇرى-قارىنىڭ ىرقىنا كەتسە بانديت, وقىمىستىنىڭ ىرقىنا كەتسە وقىمىستى بولىپ شىعا كەلەدٸ. بٸراق قوي ەكەش قويدىڭ دا قىرىق قايىرۋى بولادى دەگەن وقۋدىڭ تٷمەن بابى بار قيساپسىز باعىتى بار. اڭداماسا بولمايدى. ساقتانساڭ ساقتايمىن دەگەن.
تالايلار ولاي بولامىن, بۇلاي بولامىن دەپ جٷرگەندە ٸشكٸش القاش نە قايىرشى, نە الاياق بولىپ شىعا كەلگەنٸ ٶز مەنٸنٸڭ ەلسٸزدٸگٸ ەمەي نە? وڭ سولىن تانىماعان ستۋدەنت جىر قۇمار, قىز قۇمار كٸلەڭ ٷش-تٶرتتەن قاتىن ايىرعان ورتادا تىنىستايتىن. ٶزٸ ٸزدەپ تاپقان جوق. ستۋدەنتتٸ ٶزدەرٸ تاپتى. وقۋى سولاي. كٸسٸنٸڭ اۋزىنا قاراعان بٸرەۋدٸڭ كٶڭٸلٸنە قارايدى دەگەن. اتا-انانىڭ كٶڭٸلٸنە قاراسا مەيلٸ دەرسٸڭ. اتا-انانى ارتتا قالعان كٶرەدٸ. تٶرت جىلدان بەرگٸ ورتاسى ٶزگەرتٸپ جٸبەرگەن ستۋدەنتتٸڭ ورتاسىنا تٸلدەن بايلانسا دا دٸلٸ مىقتاپ بايلانا قويعان جوق بولاتىن. ٶمٸردە جولى بولا قويماعان جاندار اينالاسىنا ٷنەمٸ جىلاۋىق بٸردەمە بٷركٸپ تۇرادى عوي. ٶزگەدەن جىلۋ ٸزدەگەنمەن ٶزدەرٸنەن جىلۋ بٶلٸپ بەرە المايتىن ورتانىڭ ەسەرٸ, ەڭبەككە جالقاۋلىعى, كٸتاپقا قۇمارلىعى سٸڭٸستٸ بولعان ستۋدەنت كەلسەڭ-كەلگە نار تەۋەكەل ەتە الماي: - قاجەت ەمەس دەدٸ ستۋدەنت.
- سٶز سايىسى ەمەس, سۇحبات بولسا كەلەر مە ەدٸڭ - دەدٸ كەنجەباي. سەنبٸ كٷنٸ شارۋالارىم بار ەدٸ, - دەپ ستۋدەنت شىنىمەن قاشۋعا اينالدى. ستۋدەنت كٶپ ٷيٸرسەكتەيتٸن تەمٸر جيناۋشى باراق: - ستۋدەنتباي تارتىنبا, جەڭٸلمەيسٸڭ, بەرٸلمە. بويىڭ جەڭٸلدەپ تازارىپ قالاسىڭ - دەدٸ. قيت ەتسە قاتىنىمەن ۇرىسىپ جامان ٷيرەنٸپ قالعان باراق دەبات دەگەندٸ قاتىن ۇرىس دەپ ويلاپ كٶڭٸل كٷركەدەگٸ بىلاپىتتى شىعارىپ تاستاۋ دەپ تٷسٸنسە كەرەك. باراق ماس بولۋدى مي تازارۋ, تٶبەلەس-جانجالدى جان تازارۋ دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. ٶزٸ سوعان ەبدەن لايىقتالىپ العان.
- نار تەۋەكەل, تەمٸردٸ كۋۆالدىمەن سوققانداي سوققى سٶز دايىندا دەپ باراق تاعى ٷيٸردٸ. قوساق اراسىندا كەتٸپ جٷرگەن ستۋدەنت ودان اسا الماي "جارايدى" دەدٸ.
***
سەنبٸ كٷنٸ دە كەلدٸ. سەنبٸنٸڭ كەشٸ بولدى. تىزاڭداعان كەنجەباي ماشينانى ەرتە قاڭتارىپ تاستاعان. ٷيٸنە جٷز كٸرٸپ جٷز شىعىپ جٷر. شاي كەلدٸ ستۋدەنت جوق. شاي ٸشٸلدٸ. ستۋدەنت جوق. شايدىڭ باتاسى جاسالدى ستۋدەنت جوق. تىزاڭداعان كەنجەباي ستۋدەنتتٸڭ ۇيالى تەلوفونىنا كەمٸ 50 رەت سوققان شىعار, تەلەفون وتكليۋچەن...
كٶرشٸلەر قوناقتى تىڭداپ وتىر. ەڭگٸمەسٸ دۇرىس. تەلەديداردان كٶرٸپ جٷرگەن ادام ەكەن. شامالىنى تەلەديدار ەكرانعا شىعار ما? وقىتۋشى عالىم دەۋدەن كٶرە ك-700 تراكتورىنا ەلدە كاماز جٷك ماشيناسىن جٷرگٸزۋگە لايىق جۋان قارىن بادىراق كٶز تٶبەدەي بولىپ وتىراتىن كٸسٸ ەكەن. قوناق ەسٸپ وتىر. پەتۋا ايتقاندا يىعىن قومداپ الىپ قولىن الدىعا جارتىلاي سوزىپ سۇق ساۋساعىمەن اۋاعا جازعانداي ەتٸپ نٷكتە قويىپ وتىراتىن داعدىسى بار ەكەن. ساققا جٷگٸنە وتىرىپ ەڭگٸمەگە ۇيىعان تىڭدارماندارىن كٶزگە شۇقىعانداي سۇق ساۋساعىمەن اۋاعا ٷتٸر بەلگٸسٸن سالۋدىڭ يشاراسىن جاساپ اينالاسىنا كٶزٸنٸڭ استىمەن بارلاپ الادى ەكەن.
- اعا, دەدٸ كٶرشٸ دەمەي سىباي دەپ اتاڭدار دەپ جٷرەتٸن سەۋلەباي: - مەن ۆاحتادا ٸستەيمٸن. ناماز وقيتىن جٸگٸتتەر تٷرلٸشە وقيدى. كەيبٸر نامازحاندار اس ٸشٸلٸپ بولعان سوڭ اس قايىرمايدى بۇعان شاريعات قاعيداسى نە دەيدٸ? - دەپ سۇرادى.
تٷبٸرٸنەن قوپارىپ ۇلتاننان باستايتىن دەگەندەگٸ وڭ قولىن 30 گرادۋسقا جوعارى كٶتەرۋ داعدىسىمەن تىڭدارمانداردى ۇيىتۋدىڭ العى شارتى جاساپ الدى دا, ەي! اعايىندار. ادام مايمىلدان جاراتىلدى دەگەنگە يلاندىق پا? يلاندىق. ال مايمىلدىڭ ماقساتى نە? ادامنىڭ ماقساتى نە دەگەنگە باس قاتىرمادىق. قايتالاپ ايتامىن, ادامدار مايمىلداردىڭ ەۆوليۋتسييالىق دامۋىنىڭ جەمٸسٸ دەپ تٷسٸندٸرگەندەر, ادام نەدەن جاراتىلدى دەگەنگە باس قاتىرادى دا ادامدى جاراتقانداعى جاراتۋشىنىڭ ماقساتى نە? ەكٸنشٸ پروبلەمانى ويلاماعان دا دەپ اۋاعا ٷتٸرٸن قويىپ الدى دا اينالاسىنا بارلاي كٶز سالىپ الىپ سٶزٸن جالعادى. بٸزگە كٶرٸنەتٸن, كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن جاندى-جانسىز زاتتاردى جاراتقاندا جاراتۋشى ولارعا بەلگٸلٸ بٸر ميسسييا جٷكتەيدٸ. ادامدى كٶركەم ەتٸپ, ۇلىق ەتٸپ جاراتقاندا جەرگە يەلٸك ەتسٸن دەپ جاراتقان. جاراتۋشىسىن تانۋدى ماقسات ەتٸپ جاراتقان. ادامنىڭ ماقساتى بۇل جالعاندا قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋ. ادام تەننەن جەنە جاننان تۇرادى. تەن ازىعى ٸشٸپ-جەم. ماتەريالدىق بايلىققا تەۋەلدٸلٸك. جان ازىعى بٸلٸم, عىلىم, مۋزىكا جەنە اللاعا قۇلشىلىق. تەن قالاۋىنا بەرٸلٸپ جان قالاۋىنان اجىرالۋ - قاسٸرەت. جان قالاۋى رۋحاني بايلىق دەپ ماتەريالدىق بايلىقتىڭ شٷكٸرشٸلٸك دەڭگەيٸنەندە باز كەشۋ ول دا بولمايدى. اللا نىعمەتٸن ورنىمەن قولدانۋ كەرەك. ناماز مەسەلەسٸنە كەلەلٸك, - دەپ سۇق ساۋساعىمەن اۋاعا ٷتٸرٸن سالىپ الدىدا كٶزٸنٸڭ استىمەن تىڭدارماندارىنا بارلاي قارادى. تىڭدارمان ۇيىپ وتىر. ۇيىماي قايتسىن, كرەديتكە ەكٸ-ٷش جەرٸنەن بايلانعان تۇرعىندار كٷنٸمەن ەڭبەكتەنەدٸ, شارشاپ كەلگەسٸن سەريال قاراۋعا دا مۇرشاسى جوق جاستىققا باسى تيەر-تيمەستەن ۇيىقتاپ قالادى. اق-قارانىڭ ارا جٸگٸن اشىپ ايتار وسىنداي مولدالار بولماسا دەيدٸ ٸشتەي. بۇل قوناعىمىز ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى بولسا دا مولدا دەپ بٸلدٸ كٶرشٸلەر.
وسى كەزدە ستۋدەنتتٸ سٷيرەلەپ الىپ كەلگەندەي باراق كەلدٸ. قاراتاۋدى ايىرعانداي القىنىپ كەلدٸ دە اياق جاققا ستۋدەنتتٸ وتىرعىزدى, ٶزٸ دە ستۋدەنتكە داستارحاننىڭ تٶر جاعىندا ستۋدەنتكە قارسى قاراپ وتىردى.
پايعامبار قولدان جاسالعان دٸني كٸتاپتار ياھۋديلاردىڭ ويدان قۇراستىرعاندارى, دٸن دامۋدى تەجەيدٸ, عىلىمي رەۆوليۋتسييا جاساعاندار اتەيستەر, دٸن مەن عىلىم قارسى. اقىن ٸبٸلٸستٸڭ نٶكەرٸ. قوعامعا رەۆوليۋتسييا كەرەك. سالت-دەستٷر ەسكٸلٸكتٸڭ سارقىتى, ىرىم-تىيىمدار قاراڭعىلىقتىڭ جورالعىلارى. ونىسىمەن قويماي «اباي ەسكٸرگەن كٷنٸ, قازاققا ەس كٸرەدٸ». ادام اتا دەگەنٸمٸز مولەكۋلا حاۋا انا دەگەنٸمٸز دە جاراتىلىستىڭ باستاپقىلارى قاراڭعى ادامدارعا تٷسٸنٸكتٸ بولسىن دەپ ەۋەلدە سولاي تٷسٸندٸرگەن. ەدەبيەت جاساعانداردىڭ دەنٸ ٶزدەرٸنە ٶزدەرٸ قول جۇمساعان. شەتەل ەدەبيەتٸن قازاق ەدەبيەتٸ قايتالايدى, - دەپ ۋاعىز ايتىپ جٷرەتٸنٸن بٸرٸ بٸلٸپ بٸرٸ بٸلمەيتٸن كٶرشٸلەرٸنە پاراسات بيٸگٸنەن قاراپ ستۋددەنت وتىر. ەڭگٸمە بٶلٸندٸ. ەڭگٸمەسٸن جالعاماققا قوناق ىڭعايلانا بەرٸپ ەدٸ. قاق تٶردە وتىرعان سارى ٶڭدٸ, ٷي يەسٸنٸڭ بٶلەسٸ: - تاقسىر, لۇقسات بولسا بٸر ساۋالىم بار دەدٸ.
- قويىڭىز, قويىڭىز شامام جەتكەنشە جاۋاپ بەرەيٸن, شامام جەتپەسە رەنجٸمەيسٸڭ اعايىن, - دەدٸ كٸشٸ پەيٸلدٸلٸك تانىتقان ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى.
- جيەنٸم, شەتپە جاقتان بٸر دٸندارعا شەكٸرت بولىپ پا, پٸرگە قول بەرگەن بولىپ پا بٸز تٷسٸنبەيتٸن جورالعى تاۋىپ الدى. ٶنەر اشتى. ٸستٸ بولىپ, كەسٸگٸن ٶتەپ كەلگەن پٸرادارىن ۇستاز دەپ اتايدى. جەزدەم - بالامنىڭ ۇستازى كەلەدٸ ەكەن ٸشٸندە بول دەگەنگە باردىم. قوي سويىلىپ, قازان كٶتەرٸلٸپ ۇستاز كەلەدٸ دەپ كٷتٸنٸپ وتىرعاندا ۇستازدىڭ ٶزٸ سالت كەلدٸ. نەمٸستٸڭ سس وپيسەرٸندەي قاقشيعان, كٶزٸ ٶڭمەنٸڭدٸ تەسٸپ جٸبەرەردەي ٷستٸنە بٸر تٷيٸر توزاڭ قوندىرمايتىن, شالبارىنىڭ قىرى پىشاقتىڭ جٷزٸ سيياقتى ساندى سويىپ كەتەيٸن دەپ تۇر. ۇستاز سۇستى ەرٸ سىپا كٸسٸ ەكەن. حوش كەلدٸڭٸز, مال-جان امان با دەپ بولا بەرە جيەنگە وڭ اياعىنداعى بەتەڭكەسٸنٸڭ تۇمسىعىن كٶرسەتتٸ. جيەن دە قالبالاقتاپ ەدەيٸ دايىنداپ قويعان بولۋى كەرەك مايلىقتىڭ قارامىنداي كٶك ماقپالمەن وڭ اياعىنىڭ بەتەڭكەسٸن سٷرتتٸ, سول اياعىنىڭ بەتەڭكەسٸنٸڭ تۇمسىعىن كٶرسەتٸپ ەدٸ سول اياعىنىڭ بەتەڭكەسٸن سٷرتتٸ. تابالدىرىقتان اتتاي بەرە جيەنگە وڭ اياعىن, سول اياعىن سوزىپ اياق كيٸمٸن شەشتٸردٸ. داستارحاننان اۋىز تيدٸ دە قويدى. وندا دا جيەن كٷلشە ناندى قوس قولداپ ۇستاپ, ۇستازعا يٸلٸپ اسا قۇرمەتپەن: دەمنەن اۋىز تيٸڭٸز, - دەدٸ. ەگەر ۇستاز, قوينى-قونشىڭا ديناميت تولتىرىپ الدا بەلەن ەلگە بارىپ جارىلىپ ٶل دەسە قاس قاقپاي ٶلەتٸن. كٶرشٸ-قولاڭ, جەكجات-جٷرياتتىڭ الدىندا جيەنگە: «سەن مەنٸڭ باعىنىشتىمسىڭ ۆاسسالىمسىڭ, ارمييادا ايتىلاتىنداي ششەگولىمسىڭ دەگەنٸن يشارا مەن ۇقتىرىپ كٶپتٸڭ الدىندا جيەنگە ونىسىن دەلەلدەتٸپ مەن كٶرمەگەن جورالعى جاساتت. ۇستاز دەگەن ۇلاعاتتى ٸسٸمەن دارالانۋشى ەدٸ. كٶپتٸڭ الدىندا جەزدەم جەر بولدى دا قالدى. وتىز جىلدان بەرٸ ٶز بالاسىنان مۇنداي قۇرمەت كٶرمەك تٷگٸلٸ ايتقانىن تىڭداتا المايدى. بۇرىنعى, بۇرىنعى ناماز وقىمايسىڭدار, كەپٸرسٸڭدەر دەپ ەكە-شەشەسٸن تٸلدەيتٸندٸ شىعارعان ۇلى قايداعى جايداعىنىڭ م.شاحانوۆشا ايتساق تۋفليٸن جالاپ جٷر. وسى بالانىڭ جٷرٸسٸ نە جٷرٸس دەدٸ ٷي يەسٸنٸڭ بٶلەسٸ.
- ٶكٸنٸشكە وراي, اعايىن اراسىندا وسىنداي جەيتتەر كەزدەسٸپ قالادى. كٶز كٶرمەگەن سوڭ پەتۋا ايتۋ قيىن دەپ سىرعىتىپ ٶتە كەتۋگە تىڭدارماننان قايمىقتى-اۋ دەيمٸن. وسىعان ۇقساس بٸر وقيعانى ايتىپ سىدىرتىپ ٶتە شىقتى. بٸر اعايىنى كٶلٸك جٷرگٸزەتٸن كۋەلٸگٸن الدىرىپ الادى. التى ايعا ما, جىل جارىمعا ما كٶلٸك جٷرگٸزۋگە حۇقى بولماي قالادى. نەپاقاسىن تاكسيدەن اجىراتىپ وتىرعان اعايىن اشىعادى. بالا-شاعا تورىعادى. امالسىزدان بۇرىن سوتتالعان سول جاقتان دٸندار بولىپ كەلگەن پٸراداردان كٶمەك سۇرايدى. پٸرەدار, مەنٸمەن جٷر دەيدٸ. باسىڭدى اۋىرتىپ نە كەرەك, جىل جارىمعا كەتكەن جٷرگٸزۋشٸلٸك كۋەلٸگٸ ساعات جارىم بولماي قولىنا تيگەن اعايىنعا پٸراداردىڭ سٶزٸ ٶتپەگەندە بەتەڭكەسٸن تازالاتپاعاندا كٸم تازالاتادى? ەرينە ٶكٸنٸشتٸ. اتا-اناعا كەپٸرسٸڭ دەۋٸ ٶزٸن ارامعا شىعارۋى. تٸلٸن كەليماعا كەلتٸرگەن مۇسىلمان ساناتىندا بولىپ ەسەپتەلەدٸ, ال مۇسىلماندىقتىڭ شارتتارىن ورىنداماعانى بۇل ٶز الدىنا مەسەلە. ەكە-شەشەڭدٸ كەپٸرسٸڭدەر دەپ عايباتتاۋعا بولمايدى. جوعارىداعى جاعدايدايللار اعايىن اراسىندا بولىپ تۇرادى. ٶكٸنٸشكە وراي اعايىندارعا تٷسٸنٸك جۇمىستارى از جٷرگٸزٸلگەنٸنەن دەپ بٸلۋ كەرەك.
- ۇستازدىڭ اياق كيٸمٸن تازالاتۋى دۇرىس پا ەلدە دۇرىس ەمەس پە? سۇراعىما قاناعاتتانايىن دەدٸ ەلگٸندە سۇراق قويعان وسى ٷيدٸڭ بٶلەسٸ.
- مەن تالاي شەكٸرت شىعارعان ۇستازبىن, ەش ۋاقىتتا شەكٸرتٸمدٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىندا قورلاپ اياق سٷرتكٸزگەن ادام ەمەسپٸن. قۇمانعا جىلى سۋ قۇيىپ بەرٸپ كٸشٸلٸك ٸلتيپاتىن بٸلدٸرۋگە بولادى. وسى ٷيدە مەنٸ قۇرمەتتەپ وتىر عوي, قۇرمەت كٶرسەتۋدە بەلگٸلٸ بٸر شەكتەن اسپاۋى كەرەك اعايىندار, - دەدٸ پروفەسسور.
ٶز بەتٸمەن لوگيكاسىن دامىتىپ جٷرگەن ستۋدەنت تۇماندى ويلارىنان ارىلا الماي وتىر. «قوناقتىڭ سٶز ساپتاسىنان جانىڭدى اۋىرتپايتىن جىلىلىلىق جىلىلىق ەمەس-اۋ, جىلىسۋ جۋاستىق شىندىقتىڭ جٷزٸنە تۋرا قاراۋعا تايعاناقتىق جالپى پرينتسپسٸزدٸك ۇستانىمدى ادامي قالىپ بايقاعانداي بولى. ايتىسقا زاگاتوۆكاعا تويىپ الىپ شىعاتىن ايتىسكەرشە يۋتۋبقا تويىپ الىپ سٶز قۇراپ پٸكٸر ايتىپ وتىرعان ادام عوي دەپ توپشىلادى. قىرىمنىڭ قوشقارىنداي سويى بٶلەك ستۋدەنت ورتادان كيٸپ كەتەيٸن دەدٸ مە? ەلدە سٸرە ىرعاسۋ ٷشٸن يكەلٸپ وتىرمىن دەدٸ مە كٸم بٸلسٸن.
- اعالار, مەن بٸر ويدى ٸندەتە الماي دال بولىپ جٷرمٸن, سول ويىمدى ورتاعا سالسام, عالىم اعادان جاۋابىنا قانسام پەتۋا-توقتام دەگەن وسى ەمەس پە?
مەنٸڭ ويىم: «قوعام ٷنەمٸ دامۋ ٷستٸندە. دامۋسىز قوعام اعىنسىز سۋ مەن تەڭ. دامۋدىڭ قوزعاۋشى كٷشتەرٸ ينتەلەگەنتسييا ٶكٸلدەرٸ. وسى ينتەلەگەنتسييانىڭ وي ايشىقتارىنان ەركٸن ويلىلىقتىڭ لەبٸ ەسەدٸ. سەن مەيلٸڭ سەنبە عىلىمي تەورييالىق رەۆوليۋتسييالاردى اتەيستەر جاساعان. دٸن مەن دەستٷر ەركٸن ويلىلىقتى تەجەيدٸ» دەيدٸ. «بۇعان قالاي قارايسىز?» - دەپ ستۋدەنت قوناقتى باسقا بٸر ٸزدٸڭ سوڭىنا تٷسٸردٸ. قوناق ساسپادى.
- اعايىندار, قازٸر تٶرتٸنشٸ تەحنولوگييالىق رەۆوليۋتسييا جاساندا ينتەلەكت كەزەڭٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز, - دەپ اۋاعا ٷتٸر بەلگٸسٸن قويىپ الدىدا سٶزٸن جالعادى. جەر بەتٸندە بٸرٸنشٸ تەحنولوگييالىق رەۆوليۋتسييانى جاساعان ادام بالاسى ول نۋحى پايعامبار. بۋمەن جٷرەتٸن كەمەنٸ جاساۋدى جەبٸرەيٸل پەرٸشتە ارقىلى ٷيرەتكەن جاراتقان اللا تاعالا. بۇعان تولىپ جاتقان ىسپات دەلەلدەرٸمٸز بار. ال, ەركٸن ويلىلىققا كەلسەك ولار بەلگٸلٸ بٸر زاڭدىلىقتى اشادى. بۇل زاڭدىلىقتار سىرتقى دٷنيەنٸ بولسىن ٸشكٸ دٷنيە بولسىن قوزعالىسقا كەلتٸرٸپ تۇرعان زاڭدىلىقتاردى كٶرە بٸلگەن ي.نيۋتون بولسىن ا.ەينشتەين بولسىن كەرەمەت جاساعان جوق, سول اللا تاعالا جاساعان كەرەمەتتٸ كٶرٸپ ادام بالاسىنا ايتىپ بەردٸ. عىلىمي اشىلۋلار بولمىستا بار سولاي جاراتىلعان اللانىڭ ٶتە ٷلكەن دەلدٸكپەن ٷيلەسٸممەن جاراتقان ٶزارا ەرەكەتٸن كٶرە بٸلۋٸ بولىپ تابىلادى. ەركٸن ويلىلىق شىعارماشىلىققا باستاسا قۇپ, ەركٸن ويلىلىق قۇدايسىزدىققا باستاسا جاماندىق شاقىرادى, - دەپ قوناق اۋاعا قولىن جارتىلاي كٶتەرٸپ سۇق ساۋساعىمەن نٷكتەسٸن قويدى.
جۇرت ريزا بولدى. قۇداي دەگەن ەل عوي قۇدايدى دەرٸپتەسەڭ جاعا بەرەسٸڭ. قۇدايعا جالبارىنىپ دۇعا جاساپ اللانىڭ نىعىمەتٸن سەزٸپ بٸلٸپ وتىرعان ەلدٸ قۇدايىنا قاراعان, قوڭىرقاي تٸرلٸكتٸ بەرەكەلٸ ەل دەپ قازاق وسىنى ايتادى.
ٶز لوگيكاسىنىڭ قۋاتىنىڭ ەلسٸزدٸگٸن ٸشتەي سەزٸنگەن ستۋدەنت جاۋاپقا قاناعاتتانسا دا قاناعاتتانباعاندىق كەيٸپتە تاعى بٸر ساۋالىم بار ەدٸ دەدٸ. سەنٸكٸ دۇرىس ەمەس مەنٸكٸ دۇرىس دەپ بٸرٸن بٸرٸ مويىنداماي سوڭى تٶبەلەسكە ۇلاساتىنداي ەسٸرٸك جاستار بولماسا دا نامىس بار ەمەس پە?
- قويىڭىز, قويىڭىز شاما كەلسە شەشٸمٸن ايتارمىز, شاما كەلمەسە اعايىن ٶكپەلەمەس, - دەدٸ ەڭگٸمەشٸل قوناق. الەكساندر ماكەدونسكييدٸڭ رٶلٸن سومداعان جٸگٸتتٸڭ يىعىنا تٷسكەن بۇيرا سارى شاشى بار ەدٸ عوي ستۋدەنتتٸڭ دە دەل سونداي شاشى بار. بۇيرا شاشىن بٸر سيپاپ الدى دا ستۋدەنت قوقيلانا وتىرىپ ساۋالىن قويدى. ستۋدەنتتتٸڭ قوقيلاناتىن جٶنٸ بار ەكەن. شەتەلدٸك جازۋشىلار مەن ويشىلداردى شۇبىرتا جٶنەلگەندە سانى شاعىن كومپلەكتٸلٸ مەكتەپتٸڭ وقۋشىلارىنان كٶپ بولماسا از ەمەس. جادا نەتكەن مىقتى. مەن ول ەسٸمدەر اتالىپ جاتقاندا الدىڭعىلارىن ۇمىتىپ قالدىم. قوناق تا ون پايىزدىق كەدەگە اسارلىعى بار ورىستىڭ س 200 ەسكٸ زىمىران جويعىش كەشەنٸندەي, وننان بٸرٸن جادىنا ساقتاي الدى-اۋ دەيمٸن. ستۋدەنتتٸڭ ساۋالى شامامشا تٶمەندەگٸشە بولدى, دولبارلاپ ايتايىن.ستۋدەنتتٸڭ شۇبىرتپالى ويىنا قاراپ ەمەس, پەتۋا ايتاتىن قوناقتىڭ جاۋابىندا دا اتى اتالعان ويشىل ما جازۋشى ما ەلدە ەكٸمدەردٸڭ ٷستٸنەن جاراتقانعا ارىزدانۋشى ما, ول اراسىن مەن اجىراتا المايمىن, تەك ەستٸگەنٸمدٸ وندا دا پاراساتى تٶمەندەۋ كەيبٸر كٶرشٸلەردٸڭ ايقاي-جانجالىنا باسۋ ايتا الاتىن دەڭگەيدەگٸ تٷسٸنٸكپەن جازىپ وتىرمىن. ستۋدەنت بٷي دەدٸ.
- ٶمٸرگە كٶزقاراس تاقىرىبىنا ادامزات ەلميساقتان ەۋەستەنگەن. ل.تولستويدى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە بەرناردەن دەسان پيەر «سۋراتتاعى كوفەحاناسى» ەڭگٸمەسٸندە بٸلٸگٸ تٶمەن جاندار نامىسقا تىرىسىپ ٶزٸن جالعان بيٸكتەن كٶرسەتۋگە تىرىساتىنىن بايانداعان. سول بايانداۋداعى وقيعا قازٸر «جيەننٸڭ ٷيٸندە» بولىپ قايتالانىپ وتىر. ۋاقىتى مەن مەرزٸمٸ, كوورديناتى باسقا كەيٸپكەرلەردٸ وندا دا ويدان قۇراستىرعان شىعار ەگەر جازۋ كەرەك بولسا سول ەڭگٸمەدەن دە ەسەرلٸ ەڭگٸمە جازۋعا بولادى مىنا وتىرىستان. بۇنىڭ بەرٸ نامىستانىپ ساياز بٸلٸمٸمٸزدٸ ساراپقا سالىپ وتىرمىز. بىلاي قاراعاندا بٸلٸمدٸگە ۇقسايمىز بٸراق ٸشٸمٸز كەۋەك داۋىلپازعا ۇقسايدى. ال گابريەل گارسيا ماركەس «جٷز جىلدىق جالعىزدىق» ەڭگٸمەسٸندە كٶككە ۇشىپ كەتكەن پەك كەيٸپكەر نەمەسە كٶكتەن جاۋعان سارى جاپىراقتار ەرۋاقتار مەن تٸلدەسۋ بۇل رەاليزمدٸ ادامي مودەلدەۋ ارقىلى سٸز بەن بٸزدٸڭ تٷسٸنٸپ بولماس قۇبىلىستاردى تٷسٸندٸرۋگە تىرىسادى. وسى جازۋشىلار سيياقتى جازۋدى بٸلەتٸن ادامداردىڭ اقيقاتى ەرتٷرلٸ بولادى. س.ەسەنين نەگە اسىلىپ ٶلگەن? س.ەسەنيننٸڭ ٶزٸندٸك اقيقاتى بولدى. د.لوندون ٶزٸن ٶزٸ ٶلتٸرگەن كەيٸپكەر جاسادى دا ٶزٸ كەيٸپكەرٸنە اينالىپ ٶزٸ جازعانداي ٶمٸردەن وزدى. ەر جازۋشىنىڭ اقيقاتى ەرتٷرلٸ بولادى-اۋ دەيمٸن. ريۋنوسكە اكۋتاگاۆا «توزاق ازابى» ەڭگٸمەسٸندەگٸ جانكەشتٸ سۋرەتتەر ٶنەردٸ دامىتادى. بۇل - ەركٸن ويلىلىق. تەۋبا, شٷكٸر دەپ جٷرە بەرسەڭ جٷرە بەرەسٸڭ تاماق تا تابا المايسىڭ. ستانيسلاۆسكيي «قيىندىقتان جەڭٸلدٸك تۋادى, جەڭٸلدٸكتەن سۇلۋلىق تۋادى» دەيدٸ. ەركٸن ويلىلىقتىڭ مەحناتىن تارتپاي ٶنەر دە عىلىم دا دامىمايدى دەپ تولعادى-اۋ دەيمٸن.
مۇعالٸم اشۋلانعاندا جٷزٸ كٷرەڭٸتٸپ, قۇلاعى قىزارىپ كەتەدٸ ەكەن. مۇز توڭدىرارلىق اشۋى بار مۇعالٸم سابىرلى قالپىن جوعالتىپ المايىن دەدٸ مە? كٷبٸرلەنٸپ بٸزگە تانىس ەمەس بٸر دۇعا وقىدى دا ساققا جٷگٸنٸپ وتىردى: مەن شاما شارقىمشا جاۋاپ بەرەمٸن, جاۋاپ بەرە الماسام اعايىن ٶكپەلەمەسٸن دەدٸ. اعايىن دەگەندە كٸمدەر بار دەپ ساۋساق بٷكتٸم. بۇزىپ-جارىپ سٶيلەيتٸن بولماي قالعان مۇعالٸم سەۋلەباي, تٶردە وتىرعان وسى ٷيدٸڭ بٶلەسٸ, القىن-جۇلقىن جٷرەتٸن قوقىستاردان تەمٸر جينايتىن باراق, سٶز ىرعاسىپ وتىرعان ستۋدەنت جەنە مەن. كەنجەباي كٶرشٸلەرٸن تەرٸپ شاقىرعان با? كٸمدٸ شاقىرادى ول ٶز ەركٸ. ەڭگٸمەنٸ ٷزە بەرمەي كەلگەن جەرٸمنەن جالعايىن.
- بۇل جەردە ەڭگٸمە تابيعاتقا سونىڭ ٸشٸندە قوعامنىڭ تابيعاتىنا بايلانىستى بولادى دەپ اۋاعا ٷتٸرٸن قويىپ الىپ اينالاسىنا باجايلاپ قاراپ العان مۇعالٸم ستۋدەنتتٸ ودان ەرمەن قۇتىرتىپ شامداندىرۋعا ىڭعايلاندى. نەگٸزٸ بۇل پاراسات پايىم سۇحباتى ەدٸ. مەيلٸنشە سىرى سورعالاعان كٷيٸندە جەتكٸزۋدٸڭ وقىرمانعا بەرەرٸ مول. ەۋروپانىڭ ەدەبيەتٸ بولسىن, جاپون ەدەبيەتٸ بولسىن تٸپتٸ پۇتقا تابىنۋشىلاردىڭ جاساعان ەدەبيەتٸ بولسىن سول ەلدٸڭ سەنٸم-نانىم دەڭگەيٸنە بايلانىستى. سەنٸڭ ايتىپ وتىرعان جاپون جازۋشىسى اكۋتاگاۆا «مۇعالٸم موري» ەڭگٸمەسٸن وقىعان ادام مىنا جازۋشىنىڭ قۇدايدان ٷمٸتٸ جوق ٶز ٸسٸنە سەنگەن جازۋشى ەكەنٸن بايقايدى. قينالعان جەردە اللادان دۇعا جاساپ سۇرالسا جاراتقان جارىلقايدى. مەن ٶزٸم كۋە بولعان جاراتقاننىڭ جارىلقاۋىن ايتىپ بەرە الامىن. جەنە اللانىڭ اتىمەن بولعان وقيعالاردىڭ شىندىعىنا انت ەتەمٸن وسى كٶرگەندەرٸمنٸڭ بەرٸ راس. وسىدان وتىز جىل بۇرىن بولعان وقيعا ەدٸ. مەن ستۋدەنتتٸڭ تٶمەنگٸ كۋرسىندا وقىپ جٷرگەن شاعىمدا شايتاننىڭ ۋەسۋەسٸنە ەرٸپ ازدى كٷن اراق ٸشەتٸن, ناشا تارتاتىن اقشا تٸگٸپ قۇمار وينايتىن ورتامەن سۆياز بولدىم. شىنىن ايتقاندا ازعىنداپ, بۇزىلا باستادىم. اقشالى كارتتا قالتادامداعىنىڭ بەرٸن ۇتتىردىم. جٸگٸتتەرگە كٸرٸپتار بولىپ جالىنىپ جالبارىنىپ قارىز الىپ ول اقشانى دا ۇتتىردىم. قولىما تيىن-تەبەن تٷسسە ٶز ورتاما اسىعىپ تۇراتىن ەدٸم. ەكەي قاتتى كٸسٸ ەدٸ. سودان قورقاتىنمىن. جۇرتتان العان قارىزىمدى قايتارا الماي جٷرگەن شاعىمدا بازاردا كەزدەسكەن اقساقالدى قاريياعا مەن: - اتا , اللاعا دۇعا جاساپ بەرسەڭٸز دەپ ٶتٸندٸم. بەرگەن تيىن-تەبەنٸمدٸ ازىرقانباي دۇعا جاسادى. نە تٸلەيتٸنٸمدٸ سۇرادى. مەن اللادان قارىزدان قۇتقارۋدى ايتىپ جالبارىنۋىن سۇرادىم. اقساقال, مەنٸ قارىزدان قۇتقار دەپ اللاعا مٸناجات ەتتٸ. سودان كٶپ ٶتپەي تٷس كٶردٸم. تٷسٸمدە, اقساقال قارييانىڭ: تۇر, بازارعا بار, بازارعا بار دەگەن داۋىسىنان ويانىپ كەتتٸم. جٷرەگٸم قۋانىش حابارىن ايتىپ تۇر ەكەن. اسىعىس جينالىپ بازارعا تارتتىم. بازارعا دا جاقىنداپ قالدىم. ساعان ٶتٸرٸك اللانى كۋەلٸككە تارتىپ وتىرعان ماعان شىن اسپاننان اقشا جاۋىپ جاتىر. جۇرت كٶرمەيدٸ مەن كٶرٸپ اياق استىنداعى اقشالاردى جيىپ الدىم. كٸل سوۆەتتٸك كٶكپەڭبەك ٷش سومدىق. سول ٷش سومدىقتىڭ 120 داناسىن جيناپ العان ەكەنمٸن. قارىز-قاۋعامنان قۇتىلدىم. سول, سول ەكەن قۇمار ويىننان ساپ تىيىلدىم. سوڭىنان ەكٸ رەت ستەپەندييامدى ۇرلاتىپ الدىم. ەسەپسٸز دۇنيە جوق. مۇعالٸم موري اللاعا مٸنەجات ەتٸپ دۇعا جاساعاندا قيىندىقتارىنان قۇتىلادى عوي. ەگەر ماعان اللا تاعالا تالانت بەرگەن بولىپ مۇعالٸم موري ەڭگٸمەسٸن مەن جازاتىن بولسام, ٸزگٸلٸك سٷرلەۋٸمەن سونداي ٶمٸرگە كٸرٸپتار بولارلىقتاي بويىندا قانداي جاماندىعى بار سونى تٸزٸپ بەرەر ەدٸم دە سول كٸرٸپتارلىقتان قالاي شىعۋعا بولاتىنىن كٶرسەتەر ەدٸم. ەدەبيەت كەڭٸستٸكتەگٸ ٸزگٸلٸك تەڭدەۋٸن قالاي شەشۋگە بولاتىنىن, ٸزگٸلٸك تەڭدەۋٸنٸڭ تٷبٸرلەرٸن تابۋدىڭ جولدارىن ٷيرەتپەسە ونىڭ نەسٸ ەدەبيەت. جازۋشىلار پروبلەما قويادى, ال ونى شەشۋدٸڭ جولدارىن كٶرسەتپەيدٸ. سول پروبلەماعا تاپ بولعان وقىرمان كەيٸپكەر كەيپٸنە ەنەدٸ دە اۆتوردىڭ قاتە شەشٸمٸن قايتالايدى. وسى جەردە سوكراتتىڭ دانالىعىن ايتۋ ورىندى. سوكرات: «فيلوسوف بولعىڭ كەلسە قاتىن ال», - دەيدٸ. ٶمٸرٸڭدٸ ٶزگەرت دەگەندٸ دانىشپان مەڭزەگەنٸ عوي. ۇلى اباي: تاماعىنا تارتپايتىن ماقلۇق بولمايدى دەيدٸ. سولتٷستٸك جارتى شار تۇرعىندارى شوشقانىڭ ەتٸن جەيدٸ. شوشقادا قىزعانىش بولمايدى. ەركەگٸ ۇرعاشىسىن قىزعانبايدى. تٶرت تٷلٸككە ەسٸرەسە جىلقىعا تەن تازالىق داعدى شوشقادا جوق. سونداي جانۋاردىڭ ەتٸن تاعام رەتٸندە تۇتىناتىن ورتانىڭ دا تاماعىنا تارتانىنى راس بولسا, ۇردا-جىق پەن تٸزە باتىرۋ ول قوعامدا بولماي قويمايتىنى سٶزسٸز. شوشقا جەيتٸن ەلدٸڭ ٸزگٸلٸك تۋرالى پايىمدارى حالال تاعامداردى تۇتىناتىن ورتانىڭ ٶمٸر سٷرۋ ەتيكاسى قابىسا بەرمەيدٸ. شٷيگٸنگە جايىلعان سيىر دا سٷت بەرەدٸ, قالا ٸشٸندەگٸ قوقىسقا جايىلعان سيىر دا سٷت بەرەدٸ. قۇرامىندا ٶزگەرٸس شامالى بولۋى مٷمكٸن بٸراق تٷپتٸڭ تٷبٸندە سول شامالى ٶزگەرٸس ادام اعزاسىنا كٶپ ەسەر ەتەتٸنٸن عىلىم دەلەلدەپ وتىرعان جوقپا?
- ەپ, بەرەكەلدە, - دەدٸ سەۋلەباي.
- اقساقال-ەركەك, ەركەك, - دەدٸ باراق.
سۇق ساۋساعىمەن اۋاعا نٷكتەنٸ قويا وتىرىپ قوناق اينالاسىن بٸر شولىپ الدى. ستۋدەنتكە سٶز جۇقپاي جەي عانا تىڭداپ وتىر جەنە قوناقتى شالايىن دەپ بٸردەمەلەردٸ ويشا قۇراستىرىپ وتىرعان جەيٸ بار-اۋ دەيمٸن. سەۋلەبايدى جولى بولماعان داراقى, باراقتى ۇرى دەپ بٸلەتٸن ستۋدەنت كٶلدەنەڭ كٶك اتتى قوناقتى پىسقىرسىن با?
- ەكٸنشٸ مەسەلەگە كەلەيٸك دەدٸ قوناق. ول ەكٸنشٸ مەسەلە جانى قاستىق مەسەلەسٸ. اللا جاندى ادامعا اماناتتاعان. اماناتقا قىلداي قييانات جاساۋعا بولمايدى. جانى قاس, ٶزٸن-ٶزٸ باۋىزداپ نە جارىپ ٶلتٸرگەندەرگە حاديس بار. «ەگەر كٸم جانىنا قاستىق قىلاتىن بولسا جانازاسى وقىلماسىن - دەگەن.» جانازا شىققان كٷندەدە اۋىل يمام وقىمايدى جەنە جانازاعا اۋىل اقساقالدارى قاتىستىرىلمايدى. جانى قاستىق ٸزگٸلٸك امالدارى بولمايدى. يۋتۋبتان كەيدە موينىنا جٸپ سالىپ تۇرعان كەزدە ايازبيدٸڭ مەڭدٸسٸندەي بٸرەۋلەر كەلٸپ مۇعجيزالى كٶرٸنٸستە تۇزاقتى بٸرەۋلەر قيىپ كەتتٸ دەگەن كٸسٸلەردٸڭ وقيعاسىن ايتادى. اللا وڭىنان كەلتٸرگەن ەكەن. وسى كٷنگٸ جاستاردا جامان ەدەت بار تەلەديدارعا تٷسەتٸن بولسا تەرەزەنٸ قاپقارا پەردەمەن تۇمشالاپ, قاپقارا تٷنەكتە وتىرىپ الىپ قاراڭعى ەڭگٸمەلەردٸ ايتادى. دۇرىس ايتسىن بۇرىس ايتسىن ەڭگٸمەنٸ جارىقتا وتىرىپ ايتۋ كەرەك. ەسەنيندٸ ورىستار كٸسٸ قولىنان ٶلدٸ دەپ كينو شىعارعان. ەسەنين جاس كەتتٸ عوي. جٷرەگٸ حالقى دەپ سوققان جاننىڭ, وتانى ٷشٸن جان پيدا ەتكەن باتىردىڭ جانىندا اللا تۇرادى. اكۋتاگاۆانىڭ «توزاق ازابىنا» كەلەلٸك. مەن ونى وقىعانىم جوق كينوسىن قارادىم. دۇرىس قادام جاسالماعان. سامۋرايلىق قادام جاسالعان بولار. ال, نە بولدى توزاق ازابىنىڭ سۋرەتٸن سالامىن دەگەن سۋرەتشٸنٸڭ تاعدىرى. توزاق وتىندا شىجعىرىلعان ەكٸمدەردٸ بەينەلەگەن جەرٸ دۇرىس. جازىقسىز قىزدى وتقا ٶرتەپ جٸبەرگەنٸ دۇرىس ەمەس. مەن اكۋتاگاۆا بولسام... دەپ اۋادا سۇق ساۋساعىمەن ٷتٸرٸن قويىپ سولىعىن باسپاققا ىڭعايلانعاندا: - اقساقال, ە دە و-ي-د-د-و-ي-ت دەگەن دەدٸ, - باراق, - ە دەگەن قۇستىڭ ۇياسى دەدٸ داراقىلانعان سەۋلەباي.
قۇلدى قوشامەت ٶلتٸرەدٸ دەگەن. قوناق ەلٸرەيٸن دەدٸ. ٷستٸرت جاعىندا بٸر جىراۋ ٶتكەن, اجارلى ەيەلدەر تەرمەسٸن تىڭداسا قۇتىرىپ قۇيقىلجىپ ايتادى ەكەن. شارشامايدى ەكەن. سەنٸكٸ دۇرىس دەسە ٶزٸ جيەنٸنٸڭ ٷيٸ بولسا قوناق ارقالانباي كٸم ارقالانسىن. جالپى جٸبٸ تٷزۋ ەڭگٸمە عوي. اكۋتاگاۆا كٸم پروستوي مۇعالٸم كٸم. نوبەل سىيلىعىن بەرگەن كەميسسييا اقىلسىز ەمەس شىعار. حوش, سونىمەن ەزە بەرسەڭ ەڭگٸمەنٸڭ دەمٸ كەتەدٸ. ەت تە كەلٸپ قالعان شىعار. ەڭگٸمەمدٸ ياقتاپ تاستايىن. اۋادا جارتىلاي كٶتەرٸلگەن قولىن قالپىنا كەلتٸرٸپ جۇرتتى اۋزىنا قاراتىپ العان قوناق. مەن اكۋتاگاۆا بولعانىمدا ٶرتەنەيٸن دەپ جاتىرعان قىزىن ەلدە قايدان جەبەۋشٸ كٷش كەلٸپ قۇتقارىپ العان ەتەر ەدٸم. يۋتۋبتاعى ەسەنينمەن اۋىرعان جازۋشى جٸگٸتتٸ جەبەۋشٸ كٷش قۇتقارىپ قالعان عوي, ول جٸگٸت قۇدايعا سەنەدٸ نە اتا-بابالارى قاسيەتتٸ كٸسٸ بولعان. ماستەر مارگاريتانى كٸم جازسادا اۋىلدى قوقىس باسسا جىن-جىپىر اۋىلعا جاقىندايدى دەگەنٸ دۇرىس. بٸسسٸمٸللە دەپ جٷرسە ادامعا بەلە جولامايدى. جالپى جاپوندار دا سامۋرايلار ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ ٶلتٸرۋ سالتى بولعان. قوجالارىنا ادال بەرٸلگەندٸگٸنٸڭ دەلەلٸ قوجالارى بۇيىرسا ٶمٸرٸن قيعان. بٸزٸڭ ۇستانىمىمىز بۇنى تەرٸستەيدٸ. ٸزگٸلٸك تەڭدەۋٸنٸڭ شەشٸمٸ مۇسىلماندىقتا جاتىر. ٶنەردە عىلىمدا بٸزدەن وزدىق دەپ جٷرگەندەر قاتەلەسەدٸ. سٷلەيمەن پايعامبار زامانىنداعى ٶركەنيەت بەسٸنشٸ نە التىنشى نە ونىنشى تەحنولوگييالىق رەۆوليۋتسييا بورلار.
- كەڭٸستٸكتٸڭ ٸزگٸلٸك تەڭدەۋٸ دەگەنٸڭٸز قونىمدى, - دەدٸ ستۋدەنت.
- كەڭٸستٸكتٸڭ ٸزگٸلٸك تەڭدەۋٸنٸڭ پارامەترلەرٸن تابۋ جولىندا شىعىس فيلوسوفيياسىن وقۋ جەنە توقۋ سول كٶڭٸلگە قونىمدى بولماق دەدٸ وقىمىستى قوناق. بٸراق ستانيسلاۆسكيي سيياقتى قوعامدى العا ٸلگەرٸلەتەتٸن قاناتتى سٶزدەر تۋدىرعان ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ جازۋشىلاردىڭ وي قايماعىن سىپىرىپ الىپ ٸشۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلمەيدٸ. مەنٸڭ ايتپاعىم شەتەلدٸ ماقتاي بەرمەي وزىق جەرلەرٸن عانا ٷلگٸ رەتٸندە الۋىمىز كەرەك. ٶنەركەسٸپتە الدا كەتكەن ەلدٸڭ ەدەبيەتٸن قومسىنىپ وتىرعانىم جوق, بٸزدٸڭ ٶمٸر سٷرۋ ەدەبٸمٸزگە كەرەعار تۇسىن ارام اس دەپ بٸلەمٸن دەدٸ قوناق. وسى كەزدە اللاھۋ اكبار دەپ قوناقتىڭ ۇيالى تەلەفونى ازان شاقىردى.
قۇپتان مەزگٸلٸ بولىپ قالعان شىعار, نامازىمدى وقىپ الايىن, - دەپ قوناق تٷرەگەلدٸ. قوناقپەن بٸرگە, مانادان بەرگٸ ايتىلىپ جاتىرعان سوكرات, اكۋتاگاۆا, ەسەنين, «جٷز جىلدىق جالعىزدىق»تى جازعان گابريەل گارسييالاردىڭ رۋحى ٶز ورنىنا كٶتەرٸلٸپ كەتكەن بولار. داستارحان ماڭى جەڭٸلدەپ قالدى.
- سەن بالا! ٸزگٸلٸك تەڭدەۋٸن شەش, - دەدٸ ماتەماتيكا فاكۋلتەتٸنەن جارلىلىعىنان شىعىپ قالعان سەۋلەباي.
شەشٸلمەسە ماعان ايت دەدٸ باراق.
- وي, ادام دەگەن وتتاي بەرەدٸ-اۋ, ول سەن سٸلتەپ جٷرگەن 30 كيلولىق سوم بالعادان ميلليون ەسە اۋىر, - دەپ قۇرداستىعىنا بۇرىپ قاعىتىپ قالدى كەنجەباي.
- يە, ول اۋىر مەسەلە, - دەدٸ ستۋدەنت...
قابىل ەبدٸراحمانۇلى
