Gazetimizdiń ótken sandarynyń birinde «Shal» dep kimdi aitamyz?» dep arnaiy taqyryp qozǵaǵanbyz. Onda naqty tarihi derektermen «Shal» sóziniń erte ǵasyrlyq mán-mańyzy týrasynda sóz etken edik. Osy rette sol taqyrypqa jeliles áleýmettik jelidegi taǵy bir tosyn pikirge toqtalǵandy jón kórdik. Naqtyraq aitqanda, bul joly bizge qalam aldyrǵan «Kempir – piri kem áiel» degen mándegi bógenaiy bóten lepes edi. Árine, bul turǵyda pikir aitý – áste eki sózden ertegi qurap berýdiń reti emes-ti. Baiybyna barmai, bailaýyn tappai jyǵa sóileseń, iá jón-josyqsyz jyǵyla quptasań, jurt baǵdarynan adasar jai-tuǵyn. Sol sebepti de osy maqalamyzda aitylǵan jaidyń shyn-ótirigine shyndap oi júgirtkimiz keldi.
Ol úshin áýeli máseleniń máni túgendelgen aqparattuǵyr – internetke úńildik. Sóitip, atalǵan alty áripti jitirmelete tere bastaǵanymyzda-aq, «Kempir degen kim?», «Shal men kempir», «Biz «kempir» dep kimdi aityp júrmiz?» degen syndy dop-domalaq dolbarǵa qurylǵan biraz taqyryptyń tóbesinen túskenimiz ras. Ári sol jazbalardyń birinde: «Qazirgi jastardyń kóbi kelinshegin – «kempirim», kúieýin – «shalym» dep jii ataidy. Jastar kempir, shal sóziniń shynaiy maǵynasyn bilmeitin bolar. Eger de sol sózdiń maǵynasyn bilse, «kempirim», «shalym» dep aitpas edi», dep bir túiedi. Onan ary qarai «Kempir» dep kúieýi qaitys bolǵan egde jasqa kelgen áieldi aitatynyn, qazaqta «pirsizdiń piri – shaitan, áieldiń piri – kúieýi» degen maqal bar ekenin sózine tiianaq ete otyryp, «Kempir – piri kem áiel degendi bildiredi» dep oqyrman oiyn óz túsiniginiń kómbesine qarai baǵyttaýǵa tyrysqan.
Munan soń oiyńyz on, sanańyz san-saqqa júgiredi kelip. «Baiaǵyda bir shal men kempir bolypty» dep bastalatyn ertegilerdi tyńdap ósken qulaǵyńyzdy, qulaǵyńyzdy emes-aý, sanańyzdy aiap bir, «shaldyń balasy» syndy maqtanyp, nemereliktiń ne bir ýyz – qyzyǵyna jaryp ósken «kempirdiń balalaryn» aiap eki túigeisiz.
Sóitesiz de, eriksiz til ushyna orala bergen dana Abaidyń «Jazǵytury» óleńiniń bir shýmaǵyn ishtei qaitalaisyz.
Jazdyń kórki enedi jyl qusymen,
Jairańdasyp jas kúler
qurbysymen.
Kórden jańa turǵandai
kempir men shal,
Jalbańdasar óziniń turǵysymen.
Iá, esh jańsaq estimedińiz. Qap-qanyq «Kempir men shal» delingen. Endi álgi «pirsizdiń piri – shaitan, áieldiń piri – kúieýi» degen maqal boiynsha tujyrsańyz, piri – shalynyń aman-saýynda «kempir» atanǵan qart ana. Baqsańyz, bul eseppen Hákimniń ózi sózden «súringen» bolyp shyǵady. Sonda deisiz, ózin aitpaǵanda, Zeredei zeiini ushqyr, zerdesi bólek anasyn atamaǵanda, bútkil eldiń tentegi men telisin tezge salǵan aǵa sultan Qunanbaidyń qarasózge, qazaqy josyqqa qarajaiaý bolýy múmkin be? Iaki, bul ataý erteden «Piri kem áiel» maǵynasyndaǵy sóz bolsa, qazaqylyqtyń qaimaǵy buzbai, ata-dástúrdiń aldyndaǵy adaldyǵymen qatal aty shyqqan qajynyń tiýsyz, tekteýsiz qaldyrýy taǵy múmkin bolmasa kerek. Endeshe, sol alyp ákeden tárbiesimen «oq jonǵan» – «Qara sózdiń» qaimaǵyn alǵan Abaidy qatelesti deýdiń ózi ábestik emes pe?
Al onan arǵy tarihtan da eptep syr tartqyńyz kelse, tom-tom kitap aqtarmai bir-aq ertegi ataýlynyń birine sál bógelseńiz jetkilikti. Ol úshin ony «Oi, bul ertegi ǵoi» dep dáiek atyna mensinbeýge de qaqyńyz joq-ty. Sebebi, ondaǵy oqiǵa ańyzdyq arqaý basym bolsa da, adamnyń syr-sipattyq ataýy ǵasyrlarǵa tin tartqan, qaz-qalpyndaǵy qazynaly derek. Máselen, bala kúnińizden ózińiz súiip tyńdaǵan «Er Tóstik» ertegisin alyńyzshy. «Bir kúni kempir tóseginen turyp túndikti ashady» dei berseńiz, jurt bitken shaly Ernazardyń shańyraqtan tóstik kórip, jerden jeti qoian tapqandai qýanǵanyn, onan ary erteginiń bas keiipkeri Tóstiktiń ómirge kelý barysyn sýyrylyp turyp baiandap beredi. Baiyptasańyz, munda da kempir men shal. Piri – Ernazary aman.
Mine, osylaisha «Kúieýi tiri adamdy eshkim kempir demegen, keibir ájelerimizdiń kempir degen sózge ashýlanyp qalatyny sondyqtan», – dep tujyrǵan Jánibek Qojyq esimdi mańǵystaýlyq jazarmannyń bul pikirin osy shaǵyn eki mysal arqyly teriske shyǵarýǵa bolady.
Budan bólek, «Qazaqtyń 7777 maqal-máteli» degen kitapta tápsirlengen «Qarty bardyń jurty bar, kempiri bardyń qurty bar», «Kóne kiim jańany saqtaidy, kári kempir balany saqtaidy» nemese «Kún jaýmasa jer jetim, kempiri ólse shal jetim» dep jalǵasa beretin biraz maqaldyń osy rette nazarda bolǵany jón. Al keibir ishinára ázil-qaljyń, qaǵytpa syqpytta aitylǵan mátelderdi unamsyz reńk (komponent) dep dabyraityp, birjola kemitken sózdiń kebi dep taný – mojantopai túsiniktiń ózi bolmaq. (Mysaly, «Kempir aralasqan ertegi ońbaidy» degen syndy qaǵytpa mátelder – Q. Q.)
Taǵy aitalyq. Kerek deseńiz, «Kempir» sóziniń bizge parsydan kirgeni jaily da derek bar. Ol týraly zertteýshi B. Ábjetov bir sózinde: «kempir» sózi túrki halyqtaryna parsydan kirgen. Sózdiń alǵashqy býynyndaǵy «kam» «az» degendi bildirse, al «pir» sóziniń maǵynasy «ata», «baba», «aqsaqal», «qaýym bastyǵy» degendi bildiredi. Sonda «kempir» – «kúshi kem adam», «álsiz adam» degenge saiady. Sonda bul keiipker matriarhat kýltiniń joiyla bastaǵan dáýirinde dúniege kele bastaǵan bolsa kerek», – deidi.
Eń qyzyǵy, biz osy derekterge toǵytylyp, ǵalymnyń oiynan bógde oi qarmaýdyń, jurtqa juǵymdy sóz usynýdyń áýresimen otyrǵanda qolymyzǵa respýblikalyq balalar jýrnaly «Perishteniń» tigeni bar. Tup-týra sońǵy №14 sany. Sonda: «Baiaǵyda shal men kempir ómir súripti...» dep bastalatyn ertegilerdi báriń oqyǵan shyǵarsyńdar, balalar. Kempir – qazaqqa kirme sóz. Biz ony ózimizben aralas-quralas bolǵan parsylardan sińirip alǵanbyz. Parsy tilinde bul sóz «kám – azdap, sál» jáne «pir – egde» degen eki sózden jasalǵan. Kempir – azdap egde tartqan adam, – degendi bildiredi. Qazaq halqy jasy ulǵaiǵan, samaiyn aq shalǵan áiel adamdy osylai atap ketken» dep túiindeletin bir aqpar kózimizge ottai basyldy.
Osydan soń maqalanyń avtory Kenje Qydyrbai aǵamyzǵa qońyraýlatyp, jazylǵan jaidyń qanshalyqty shyndyqqa janasatynyn suraǵanymyzda: «Sózdik qarasańyz da, bolmasa, kez kelgen parsy tilin biletin til mamanyna júginseńiz de meniń ýájimniń aqiqatyna kóz jetkizesiz. Qazaqtyń sózdik qoldanysyna zer salsańyz da, «kempir» sóziniń «keiýana» sózine qaraǵanda sál az egdeleý mánindegi sóz ekenin mólsherlei alasyz», – dep naqty ári qysqa jaýap qaiyrdy.
Endi oilanyńyzshy, oqyrman. Eger biz kez kelgen sózdiń bárin joǵardaǵydai kelsin-kelmesin qurylys, túzilis ereksheligine qarai jikteýge áýestensek, odan sózdik qoldanysymyz rettelip, tildik ǵylymymyzdyń kósegesiniń kógerip ketpeitini aqiqat. Aitalyq, osy «keiýana» ataýyn «keiý+ana» degen, iaki munyń máni ómirine «keiigen ana» degen mánistegi sóz dep boljam jasasaq ári sol arqyly júzden asyp «keiýana» atanǵan qart analardy bulai ataýǵa bolmaidy dep jar salsaq, odan kim utpaq? Kim utylmaq, siz she? Mine, bul maqaladaǵy toqsan aýyz sózimizdiń tobyqtai túiini sol – oinap sóilesek te, oilap sóileiik. Ataly sózdiń narqy men parqyn bilip aitaiyq degimiz keledi.
Qozybai QURMAN,
"Jetisý" gazeti
.jpg)