گازەتٸمٸزدٸڭ ٶتكەن ساندارىنىڭ بٸرٸندە «شال» دەپ كٸمدٸ ايتامىز?» دەپ ارنايى تاقىرىپ قوزعاعانبىز. وندا ناقتى تاريحي دەرەكتەرمەن «شال» سٶزٸنٸڭ ەرتە عاسىرلىق مەن-ماڭىزى تۋراسىندا سٶز ەتكەن ەدٸك. وسى رەتتە سول تاقىرىپقا جەلٸلەس ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ تاعى بٸر توسىن پٸكٸرگە توقتالعاندى جٶن كٶردٸك. ناقتىراق ايتقاندا, بۇل جولى بٸزگە قالام الدىرعان «كەمپٸر – پٸرٸ كەم ەيەل» دەگەن مەندەگٸ بٶگەنايى بٶتەن لەپەس ەدٸ. ەرينە, بۇل تۇرعىدا پٸكٸر ايتۋ – ەستە ەكٸ سٶزدەن ەرتەگٸ قۇراپ بەرۋدٸڭ رەتٸ ەمەس-تٸ. بايىبىنا بارماي, بايلاۋىن تاپپاي جىعا سٶيلەسەڭ, يە جٶن-جوسىقسىز جىعىلا قۇپتاساڭ, جۇرت باعدارىنان اداسار جاي-تۇعىن. سول سەبەپتٸ دە وسى ماقالامىزدا ايتىلعان جايدىڭ شىن-ٶتٸرٸگٸنە شىنداپ وي جٷگٸرتكٸمٸز كەلدٸ.
ول ٷشٸن ەۋەلٸ مەسەلەنٸڭ مەنٸ تٷگەندەلگەن اقپاراتتۇعىر – ينتەرنەتكە ٷڭٸلدٸك. سٶيتٸپ, اتالعان التى ەرٸپتٸ جٸتٸرمەلەتە تەرە باستاعانىمىزدا-اق, «كەمپٸر دەگەن كٸم?», «شال مەن كەمپٸر», «بٸز «كەمپٸر» دەپ كٸمدٸ ايتىپ جٷرمٸز?» دەگەن سىندى دوپ-دومالاق دولبارعا قۇرىلعان بٸراز تاقىرىپتىڭ تٶبەسٸنەن تٷسكەنٸمٸز راس. ەرٸ سول جازبالاردىڭ بٸرٸندە: «قازٸرگٸ جاستاردىڭ كٶبٸ كەلٸنشەگٸن – «كەمپٸرٸم», كٷيەۋٸن – «شالىم» دەپ جيٸ اتايدى. جاستار كەمپٸر, شال سٶزٸنٸڭ شىنايى ماعىناسىن بٸلمەيتٸن بولار. ەگەر دە سول سٶزدٸڭ ماعىناسىن بٸلسە, «كەمپٸرٸم», «شالىم» دەپ ايتپاس ەدٸ», دەپ بٸر تٷيەدٸ. ونان ارى قاراي «كەمپٸر» دەپ كٷيەۋٸ قايتىس بولعان ەگدە جاسقا كەلگەن ەيەلدٸ ايتاتىنىن, قازاقتا «پٸرسٸزدٸڭ پٸرٸ – شايتان, ەيەلدٸڭ پٸرٸ – كٷيەۋٸ» دەگەن ماقال بار ەكەنٸن سٶزٸنە تيياناق ەتە وتىرىپ, «كەمپٸر – پٸرٸ كەم ەيەل دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ» دەپ وقىرمان ويىن ٶز تٷسٸنٸگٸنٸڭ كٶمبەسٸنە قاراي باعىتتاۋعا تىرىسقان.
مۇنان سوڭ ويىڭىز ون, ساناڭىز سان-ساققا جٷگٸرەدٸ كەلٸپ. «باياعىدا بٸر شال مەن كەمپٸر بولىپتى» دەپ باستالاتىن ەرتەگٸلەردٸ تىڭداپ ٶسكەن قۇلاعىڭىزدى, قۇلاعىڭىزدى ەمەس-اۋ, ساناڭىزدى اياپ بٸر, «شالدىڭ بالاسى» سىندى ماقتانىپ, نەمەرەلٸكتٸڭ نە بٸر ۋىز – قىزىعىنا جارىپ ٶسكەن «كەمپٸردٸڭ بالالارىن» اياپ ەكٸ تٷيگەيسٸز.
سٶيتەسٸز دە, ەرٸكسٸز تٸل ۇشىنا ورالا بەرگەن دانا ابايدىڭ «جازعىتۇرى» ٶلەڭٸنٸڭ بٸر شۋماعىن ٸشتەي قايتالايسىز.
جازدىڭ كٶركٸ ەنەدٸ جىل قۇسىمەن,
جايراڭداسىپ جاس كٷلەر
قۇربىسىمەن.
كٶردەن جاڭا تۇرعانداي
كەمپٸر مەن شال,
جالباڭداسار ٶزٸنٸڭ تۇرعىسىمەن.
يە, ەش جاڭساق ەستٸمەدٸڭٸز. قاپ-قانىق «كەمپٸر مەن شال» دەلٸنگەن. ەندٸ ەلگٸ «پٸرسٸزدٸڭ پٸرٸ – شايتان, ەيەلدٸڭ پٸرٸ – كٷيەۋٸ» دەگەن ماقال بويىنشا تۇجىرساڭىز, پٸرٸ – شالىنىڭ امان-ساۋىندا «كەمپٸر» اتانعان قارت انا. باقساڭىز, بۇل ەسەپپەن ھەكٸمنٸڭ ٶزٸ سٶزدەن «سٷرٸنگەن» بولىپ شىعادى. سوندا دەيسٸز, ٶزٸن ايتپاعاندا, زەرەدەي زەيٸنٸ ۇشقىر, زەردەسٸ بٶلەك اناسىن اتاماعاندا, بٷتكٸل ەلدٸڭ تەنتەگٸ مەن تەلٸسٸن تەزگە سالعان اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ قاراسٶزگە, قازاقى جوسىققا قاراجاياۋ بولۋى مٷمكٸن بە? ياكي, بۇل اتاۋ ەرتەدەن «پٸرٸ كەم ەيەل» ماعىناسىنداعى سٶز بولسا, قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزباي, اتا-دەستٷردٸڭ الدىنداعى ادالدىعىمەن قاتال اتى شىققان قاجىنىڭ تيۋسىز, تەكتەۋسٸز قالدىرۋى تاعى مٷمكٸن بولماسا كەرەك. ەندەشە, سول الىپ ەكەدەن تەربيەسٸمەن «وق جونعان» – «قارا سٶزدٸڭ» قايماعىن العان ابايدى قاتەلەستٸ دەۋدٸڭ ٶزٸ ەبەستٸك ەمەس پە?
ال ونان ارعى تاريحتان دا ەپتەپ سىر تارتقىڭىز كەلسە, توم-توم كٸتاپ اقتارماي بٸر-اق ەرتەگٸ اتاۋلىنىڭ بٸرٸنە سەل بٶگەلسەڭٸز جەتكٸلٸكتٸ. ول ٷشٸن ونى «وي, بۇل ەرتەگٸ عوي» دەپ دەيەك اتىنا مەنسٸنبەۋگە دە قاقىڭىز جوق-تى. سەبەبٸ, ونداعى وقيعا اڭىزدىق ارقاۋ باسىم بولسا دا, ادامنىڭ سىر-سيپاتتىق اتاۋى عاسىرلارعا تٸن تارتقان, قاز-قالپىنداعى قازىنالى دەرەك. مەسەلەن, بالا كٷنٸڭٸزدەن ٶزٸڭٸز سٷيٸپ تىڭداعان «ەر تٶستٸك» ەرتەگٸسٸن الىڭىزشى. «بٸر كٷنٸ كەمپٸر تٶسەگٸنەن تۇرىپ تٷندٸكتٸ اشادى» دەي بەرسەڭٸز, جۇرت بٸتكەن شالى ەرنازاردىڭ شاڭىراقتان تٶستٸك كٶرٸپ, جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي قۋانعانىن, ونان ارى ەرتەگٸنٸڭ باس كەيٸپكەرٸ تٶستٸكتٸڭ ٶمٸرگە كەلۋ بارىسىن سۋىرىلىپ تۇرىپ بايانداپ بەرەدٸ. بايىپتاساڭىز, مۇندا دا كەمپٸر مەن شال. پٸرٸ – ەرنازارى امان.
مٸنە, وسىلايشا «كٷيەۋٸ تٸرٸ ادامدى ەشكٸم كەمپٸر دەمەگەن, كەيبٸر ەجەلەرٸمٸزدٸڭ كەمپٸر دەگەن سٶزگە اشۋلانىپ قالاتىنى سوندىقتان», – دەپ تۇجىرعان جەنٸبەك قوجىق ەسٸمدٸ ماڭعىستاۋلىق جازارماننىڭ بۇل پٸكٸرٸن وسى شاعىن ەكٸ مىسال ارقىلى تەرٸسكە شىعارۋعا بولادى.
بۇدان بٶلەك, «قازاقتىڭ 7777 ماقال-مەتەلٸ» دەگەن كٸتاپتا تەپسٸرلەنگەن «قارتى باردىڭ جۇرتى بار, كەمپٸرٸ باردىڭ قۇرتى بار», «كٶنە كيٸم جاڭانى ساقتايدى, كەرٸ كەمپٸر بالانى ساقتايدى» نەمەسە «كٷن جاۋماسا جەر جەتٸم, كەمپٸرٸ ٶلسە شال جەتٸم» دەپ جالعاسا بەرەتٸن بٸراز ماقالدىڭ وسى رەتتە نازاردا بولعانى جٶن. ال كەيبٸر ٸشٸنەرا ەزٸل-قالجىڭ, قاعىتپا سىقپىتتا ايتىلعان مەتەلدەردٸ ۇنامسىز رەڭك (كومپونەنت) دەپ دابىرايتىپ, بٸرجولا كەمٸتكەن سٶزدٸڭ كەبٸ دەپ تانۋ – موجانتوپاي تٷسٸنٸكتٸڭ ٶزٸ بولماق. (مىسالى, «كەمپٸر ارالاسقان ەرتەگٸ وڭبايدى» دەگەن سىندى قاعىتپا مەتەلدەر – ق. ق.)
تاعى ايتالىق. كەرەك دەسەڭٸز, «كەمپٸر» سٶزٸنٸڭ بٸزگە پارسىدان كٸرگەنٸ جايلى دا دەرەك بار. ول تۋرالى زەرتتەۋشٸ ب. ەبجەتوۆ بٸر سٶزٸندە: «كەمپٸر» سٶزٸ تٷركٸ حالىقتارىنا پارسىدان كٸرگەن. سٶزدٸڭ العاشقى بۋىنىنداعى «كام» «از» دەگەندٸ بٸلدٸرسە, ال «پٸر» سٶزٸنٸڭ ماعىناسى «اتا», «بابا», «اقساقال», «قاۋىم باستىعى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. سوندا «كەمپٸر» – «كٷشٸ كەم ادام», «ەلسٸز ادام» دەگەنگە سايادى. سوندا بۇل كەيٸپكەر ماتريارحات كۋلتٸنٸڭ جويىلا باستاعان دەۋٸرٸندە دٷنيەگە كەلە باستاعان بولسا كەرەك», – دەيدٸ.
ەڭ قىزىعى, بٸز وسى دەرەكتەرگە توعىتىلىپ, عالىمنىڭ ويىنان بٶگدە وي قارماۋدىڭ, جۇرتقا جۇعىمدى سٶز ۇسىنۋدىڭ ەۋرەسٸمەن وتىرعاندا قولىمىزعا رەسپۋبليكالىق بالالار جۋرنالى «پەرٸشتەنٸڭ» تيگەنٸ بار. تۇپ-تۋرا سوڭعى №14 سانى. سوندا: «باياعىدا شال مەن كەمپٸر ٶمٸر سٷرٸپتٸ...» دەپ باستالاتىن ەرتەگٸلەردٸ بەرٸڭ وقىعان شىعارسىڭدار, بالالار. كەمپٸر – قازاققا كٸرمە سٶز. بٸز ونى ٶزٸمٸزبەن ارالاس-قۇرالاس بولعان پارسىلاردان سٸڭٸرٸپ العانبىز. پارسى تٸلٸندە بۇل سٶز «كەم – ازداپ, سەل» جەنە «پير – ەگدە» دەگەن ەكٸ سٶزدەن جاسالعان. كەمپٸر – ازداپ ەگدە تارتقان ادام, – دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قازاق حالقى جاسى ۇلعايعان, سامايىن اق شالعان ەيەل ادامدى وسىلاي اتاپ كەتكەن» دەپ تٷيٸندەلەتٸن بٸر اقپار كٶزٸمٸزگە وتتاي باسىلدى.
وسىدان سوڭ ماقالانىڭ اۆتورى كەنجە قىدىرباي اعامىزعا قوڭىراۋلاتىپ, جازىلعان جايدىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن سۇراعانىمىزدا: «سٶزدٸك قاراساڭىز دا, بولماسا, كەز كەلگەن پارسى تٸلٸن بٸلەتٸن تٸل مامانىنا جٷگٸنسەڭٸز دە مەنٸڭ ۋەجٸمنٸڭ اقيقاتىنا كٶز جەتكٸزەسٸز. قازاقتىڭ سٶزدٸك قولدانىسىنا زەر سالساڭىز دا, «كەمپٸر» سٶزٸنٸڭ «كەيۋانا» سٶزٸنە قاراعاندا سەل از ەگدەلەۋ مەنٸندەگٸ سٶز ەكەنٸن مٶلشەرلەي الاسىز», – دەپ ناقتى ەرٸ قىسقا جاۋاپ قايىردى.
ەندٸ ويلانىڭىزشى, وقىرمان. ەگەر بٸز كەز كەلگەن سٶزدٸڭ بەرٸن جوعارداعىداي كەلسٸن-كەلمەسٸن قۇرىلىس, تٷزٸلٸس ەرەكشەلٸگٸنە قاراي جٸكتەۋگە ەۋەستەنسەك, ودان سٶزدٸك قولدانىسىمىز رەتتەلٸپ, تٸلدٸك عىلىمىمىزدىڭ كٶسەگەسٸنٸڭ كٶگەرٸپ كەتپەيتٸنٸ اقيقات. ايتالىق, وسى «كەيۋانا» اتاۋىن «كەيۋ+انا» دەگەن, ياكي مۇنىڭ مەنٸ ٶمٸرٸنە «كەيٸگەن انا» دەگەن مەنٸستەگٸ سٶز دەپ بولجام جاساساق ەرٸ سول ارقىلى جٷزدەن اسىپ «كەيۋانا» اتانعان قارت انالاردى بۇلاي اتاۋعا بولمايدى دەپ جار سالساق, ودان كٸم ۇتپاق? كٸم ۇتىلماق, سٸز شە? مٸنە, بۇل ماقالاداعى توقسان اۋىز سٶزٸمٸزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ سول – ويناپ سٶيلەسەك تە, ويلاپ سٶيلەيٸك. اتالى سٶزدٸڭ نارقى مەن پارقىن بٸلٸپ ايتايىق دەگٸمٸز كەلەدٸ.
قوزىباي قۇرمان,
"جەتٸسۋ" گازەتٸ
.jpg)