«Kebin kigen kelmeidi, kebenek kigen keledi». Qai dáýirdiń maqaly ekenin kim bilsin, áiteýir, ata-babadan qalǵan eski sóz. Úlkenderdiń aitýynan esti-esti qulaqqa sińisti bolyp ketken.
Kez kelgen maqaldy qoldanǵanda onyń shyǵý tegin tektep, maǵynasyna kóńil bólip jatpaimyz ǵoi. Bul maqaldy orny kelgen sátterde óz tustastarymyz da aityp qalyp jatatyny bar.
«Kebin kigen kelmeidi». Kebin kigen (baqilyq bolǵan) adamnyń kelmeitini ras qoi. Basy túsinikti bolǵan soń ary qarai bas qatyryp, oilap ta jatpaityn bolsaq kerek.
«Kebenek kigen keledi». Kebenekti kórmese de, onyń ne ekeni jurttyń kóbine túsinikti ǵoi. Kebenek – kiizden tigiletin, sýyq ótkizbeitin, qystygúni otardaǵy malshylar kietin kiimniń eski túri eken. Úlkender «kebenek sýyqta taptyrmaityn kiim» desedi. Kebenek kigen adam sýyqtan qoryqpaidy, kez kelgen jerge sheshinbei jata ketse tósenish te, jamylǵy da kerek emes. Jambastan syz, búiirden aiaz ótkizbeitin ózi tósenish, ózi jamylǵy... Salt atpen alys jolǵa shyqqan kisige kórpe-jastyq alyp júrý de ońai emes: eń aldymen atqa júk, onan qalsa muzdap qalǵan tósek-oryn jatsań deneni qaryp jatqyzbaityny taǵy bar.
Qoryta kelgende, kebenek kóshpeli ómirdiń, atústi tirliktiń óz qajetinen týǵan kiim dep uǵamyz.
Al maqalǵa kelsek, buryn úlkender bul maqaldy joǵalyp ketken adamdarǵa, sottalyp túrmede jatqandarǵa bailanysty qoldanatyn. Osy kúnde alys jolǵa ketken adamdarǵa bailanysty, «tiri pendeden kúder úzbe» degen maǵynada da qoldanylyp qalyp júr.
Bul maqaldyń mazmunyn aiqyndap turǵan eki sóz «kebin» men «kebenek» ekeni anyq. Kebin jurtqa túsinikti bolsa da, kebenek sózi maǵynasy óshkindep bara jatqan eski sóz. Sebebi, bul kúnde burynǵydai otardaǵy malshy, dalaǵa qonatyn jolaýshy joq, qaida barsa jyly úi, kebenekke eshkim zar emes. Sóitip, áýeli kebenektiń ózi qoldanystan shyǵyp qalady. Sonymen birge kebenek sózi zattyq tulǵasynan aiyrylyp, óli ataýǵa ainalǵan.
Maqaldyń mazmunyna mán berip oi júgirter bolsaq, másele kebenek atalǵan kiimge ǵana emes, sol kebenekti qandai jaǵdaida kiiýge bailanysty ekenin baiqaý qiyn emes.
Kebenek kigendi nege kebin kigenmen salystyrǵan? Otarǵa ketken malshyny, alysqa ketken jolaýshyny dúnieden ótken kisimen qatar aýyzǵa alatyny qalai? «Kebenek kigen keledi» degeni – otarǵa ketken malshy keledi degeni me? Bolmasa, alysqa jolaýshy ketken adam qaityp oralady degen sóz be?
Bul ekeýiniń de qisyny kelińkiremei tur. Otarǵa ketken malshynyń, jolaýshy ketken kisiniń keletini onsyz da belgili jai. «Úmitsiz shaitan isi», «úidegi qan jutady, túzdegi mai jutady» dep biletin, keler kúnnen jaqsylyq tileýdi ómirlik ustanym etken halyq óz igiligi úshin syrtqa shyǵyp ketken azamattaryn qaza bolǵan adammen salystyrmasa kerek. Bul jerdegi túiin basqa.
Qazaq ónerdiń basqa túrin jetik meńgermese de, qara sózden qaimaq alǵan halyq qoi. Talǵamsyz sóileitin, maǵynasyz sózdi bazarǵa salatyn ádet qazaqqa jat. Ár sózi bir atanǵa júk bolar maqal-mátel men turaqty tirkesterdiń jóni tipti bólek.
Qazaqtyń qazirgi sóz qoldanysynda maǵynasy kómeski tartqan sózder, sóz tirkesteri, maqal-mátelder kóp. Nege olai? Ata-babalarymyz aýzyna ne kelse sony aita bermegen, ásirese, maqal-mátelderi ǵasyrlar boiy jinaǵan tájiribeniń qorytyndysy, ult parasatynyń kórsetkishi. Olai bolsa, maǵynasy kómeski tartqan sózder men maqal-mátelderge basqa qyrynan nazar aýdarǵan jón.Ulttyq tilimizdiń uzaq tarihi dáýirlerdi basynan ótkizip qalyptasý barysynda ár dáýirdiń turmys-tirshiligi sózdik qorǵa da, sóileý normasyna da óz tańbasyn qaldyryp otyrǵan. Halyqtyń ómir súrý tásiline, tirshilik kúiine qarai jeke sózder de, turaqty tirkester de ózgeriske ushyrap otyrǵan.Tipti poetikalyq erekshelikterdiń de ýaqytqa bailanysty bolatynyn teriske shyǵara almaimyz. Belgili bir sebepterge bailanysty sóz týady, uǵym qalyptasady. Ol sebep belgili oqiǵa bolýy da, halyqtyń tirshilik tásili bolýy da múmkin. Ýaqyttyń ótýine orai sózdiń týýyna, uǵymnyń qalyptasýyna sebep bolǵan oqiǵalar men tirshilik tásili ózgeredi. Sóz týdyrǵan sebepter joiylǵanmen oǵan bailanysty týǵan sózder halyq jadynda qalyp qoiady. Sózderdiń mundai zattyq qabyǵynan ajyrap qalý qubylysy túsiniksiz sózderdiń paida bolýyndaǵy basty sebep ekenin aita ketken jón.
Bir qyzyǵy, keiingi urpaq ondai eskirgen sózder men maqal-mátelderdiń qaidan shyqqanyn túsinbese de qoldana beredi.Ýaqyttyń ótýimen aýyspaly maǵyna alyp ketetinderi de bar. Osydan baryp túpki maǵynasy umytylǵan sózder qalyptasady. Mysaly, «ainalaiyn» degen sóz. Kúndelikti turmysta kóp aitylady, bala-shaǵamyzdy erkeletkende únemi aýzymyzdan túspeidi. Biraq qaidan shyqqanyn bile bermeimiz. Tym erte zamanda, múmkin táńirlik dinnen qalǵan senim bolsa kerek. Adam bir zatty tolyq ainalyp shyqsa, sol zattyń boiyndaǵy energiiany óz boiyna jinap alady. Aýyryp jatqan adamdy ainalsa, onyń denesindegi bar aýrý-syrqaýdy ózine qabyldap alady eken. «Aýyryp jatqan adamdy ainalyp júrip, táńirden onyń saýyǵýyn tilep, ondaǵy dertti maǵan ber dep tilese, onyń aýrýy sol adamǵa aýady» degen senim bolǵanyn Sh.Ýálihanov jazǵan.
Aýyrǵan adamdy ainalyp tilek tilegende aýrýdyń basyndaǵy dertti, aýyrtpalyqty ózine qabyldaidy degen senimnen ainalmaq yrymy shyqqan bolsa kerek.
Burynǵy zamanda baqsy-balgerler naýqasty emdeýde ainalmaq yrymyn jaqsy paidalanǵan. Onda kóbinde belgili tústi maldy (qara qoi, qara moiyn laq, t.b) naýqasty ainaldyryp aýrýdy sol malǵa aýdaratyn. Qazaqta «qara moiyn laǵyń bolaiyn» degen sóz bar. Onyń máni – «qara moiyn laǵyń bolyp ainalaiyn, saǵan kelgen páleni men kótereiin» degeni.
«Aýyryp jatqan adamdy qimai, ornyna meni al dep tilegen kisi sol naýqasty soldan ońǵa qarai úsh ret ainalyp, «ei, jaratýshy Táńirim, myna qulyńnyń janyn qaldyra kór, alsań meni al» dep tileidi eken. Balasy aýyrǵan ata-analar moiyndaryna belbeý salyp, aýyrǵan balasyn nemese sol jatqan úidi soldan ońǵa qarai (saǵat tiliniń baǵyty boiynsha) úsh ret ainalyp «saǵan kelgen páleket meni alsyn» dep tilek tileitin bolypty.
Han naýqas bolsa, elge qorǵan batyrlar naýqastansa ony baǵalap syilaityn abyzdar ainalmaq yrymyn jasaidy.
Qolǵa túsken qusty basynan úsh ret ainaldyryp ushyryp jiberedi. Basyma kelgen pále-jala sol quspen birge ketedi degen senimnen týǵan. Úlkenderdiń «úidi ainalma, adamdy ainalma» deitini osy senimnen týǵan. Keiin musylman dininiń kúshiýýine orai «ainalmaq» yrymy joiylǵan da, ainalý degen sóz jaqsy kórý maǵynasynda qoldanylyp júr.
Kebenek kigen sózine kelsek, kebenekti tek qana otardaǵy malshy, alysqa shyqqan jolaýshy ǵana kimegen eken. Kebenek kiiýdiń basqa da sebepteri bolatyn kórinedi. Jurt aldynda aiypty bolǵan adamǵa da kebenek kigizetin bolypty. Bul týraly Maqanshy aýdanynda turatyn aqsaqal Mellat Aqpanbetuly degen aǵamyz: «8-9 jasymda bizdiń aýylda bir adamǵa kebenek kigizdi, appaq matadan tigilgen kiimdi kigizip bir iyǵyna qosý (pliýs), bir iyǵyna alý (minýs) tańbasyn salyp el araltaýǵa aidap ketti. Úlkenderden surasam ol bir iske aiypty bolǵan adam eken, biler ólimge keserin de, qylmysyn keshirerin de bilmei kebenek kigizip el aralatýǵa jiberipti. Qosý tańbasy ólim jazasyn berýge qosylamyz degendi, alý tańbasy keshiremiz degendi bildiretin kórinedi. Qai aýylǵa barsa sol aýyldyń adamdary onyń iyǵyna ne alý tańbasyn, ne qosý tańbasyn basyp otyrady eken, alý tańbasy kóp bolsa ol adam keshiriledi eken de, qosý tańbasy kóp bolsa ólim jazasy beriledi eken», dep eske alady. Burynǵy zamanda qylmysy tolyq dáleldengen kisini ǵana ólim jazasyna kesetin de, jaza tabanda atqarylatyn bolǵan. Degenmen qylmysty ekeni anyq bolsa da, elge erekshe eńbegi sińgen adamnyń qylmysy keshiriletin bolǵan. Han «qylmysty bolsań jazaǵa tartpaimyn» dep nemese «hret qylmysty bolsań da jazaǵa tartpaimyn» dep ýáde bergen bolsa, ol adamnyń qylmysy keshiriletin. Handar mundai keńshilikti 9 retke deiin («toǵyz ret qylmys ótkizseń de jazaǵa tartpaimyn») beredi eken. Sol siiaqty, «seni basyń ketetin qylmys isteseń de jazaǵa tartpaimyn» dep ýáde berse, ol adamnyń qylmysy keshiriledi.
Munan tys qylmysker elge syily, eńbegi sińgen adam bolsa, hannyń keshirimine ie bolmaǵan kisilerge de bir múmkindik berip kebenek kigizetin salt bolǵan. Sol arqyly halyq onyń janyna saýǵa surap alady.
Úshinshi, qylmyskerdiń qylmysy tolyq dáleldenbese, onyń ótkizgen qylmysy ólim jazasyna laiyq pa, joq pa? Biler oǵan naq basyp kesim jasai almasa nemese qylmyskerdiń ólimge kesilýine qarsy bolsa da, ony aqtap alarlyq dálel tappasa qylmyskerge «kebenek kigizip» el aralatady eken.
Aiypty adamǵa kebenek kigizgende kebenektiń syrtyn aq matamen qaptap, aq matamen qaptalǵan kebenektiń eki iyǵyna eki túrli belgi salady.
Qylmyskerdiń oń iyǵyna basmarmaqty kók boiaýǵa batyryp kóldeneń basyp, sol iiaǵyna tiginen basady da, barmaq baspai-aq, bir iyǵyna bir syzyq, ekinshi iyǵyna eki syzyq degen siiaqty belgi salsa da bolady. Eki iyǵyna eki túrli boiaýmen belgi salýǵa da bolady.
Oń iyǵyna salǵan belgi qylmysyn keshirýdi, sol iyǵyna salǵan belgi ólimge kesýdi bildiredi. Ólshemdi kún kesilip (eldi tolyq aralap shyǵatyndai) eki adam ertip, el aralatady. Qylmysker rý ishinde qylmysty bolsa, oǵan jazany rý aqsaqaly, biler kesetin bolsa jarty aidan úsh aiǵa deiin ýaqyt beredi. Qylmysker ulys aldynda qylmysty bolsa, oǵan jazany han kesetin bolsa úsh aidan bir jylǵa deiin ýaqyt kesedi. Kebenek kigen adam qai aýylǵa barsa aýyl ieleri ólim jazasyn berý kerek degender sol iyqqa, keshirilsin degender oń iyqqa burynǵy salynǵan belgimen birdei belgi salyp otyrady eken. Kesimdi ýaqyt aiaqtaǵanda qylmysker bidiń nemese hannyń aldyna ákelinip kebenekke basylǵan belgi sanalady da, oń iyǵyndaǵy kók tańba kóp bolsa onyń jazasy keshirilip, ólim jazasynan qutylady. Sol iyǵyndaǵy qyzyl tańba kóp bolsa ólim jazasy oryndalady. Kebenek ólim jazasynan keiingi eń qorqynyshty, eń aýyr jaza. Alaida onyń aman qalý múmkindigi de bar. «Kebin kigen kelmeidi, kebenek kigen keledi» degen maqal osydan qalǵan.Demek, kebenek kigen ajaldyń aýzynan, iaǵni ólimnen qaityp keledi degen sóz.
Imanǵazy NURAHMETULY,
Qazaq ulttyq Óner
ýniversiteti
Qorqyt atyndaǵy Ǵylymi-zertteý institýtynyń
bas ǵylymi qyzmetkeri
