«كەبٸن كيگەن كەلمەيدٸ, كەبەنەك كيگەن كەلەدٸ». قاي دەۋٸردٸڭ ماقالى ەكەنٸن كٸم بٸلسٸن, ەيتەۋٸر, اتا-بابادان قالعان ەسكٸ سٶز. ٷلكەندەردٸڭ ايتۋىنان ەستي-ەستي قۇلاققا سٸڭٸستٸ بولىپ كەتكەن.
كەز كەلگەن ماقالدى قولدانعاندا ونىڭ شىعۋ تەگٸن تەكتەپ, ماعىناسىنا كٶڭٸل بٶلٸپ جاتپايمىز عوي. بۇل ماقالدى ورنى كەلگەن سەتتەردە ٶز تۇستاستارىمىز دا ايتىپ قالىپ جاتاتىنى بار.
«كەبٸن كيگەن كەلمەيدٸ». كەبٸن كيگەن (باقيلىق بولعان) ادامنىڭ كەلمەيتٸنٸ راس قوي. باسى تٷسٸنٸكتٸ بولعان سوڭ ارى قاراي باس قاتىرىپ, ويلاپ تا جاتپايتىن بولساق كەرەك.
«كەبەنەك كيگەن كەلەدٸ». كەبەنەكتٸ كٶرمەسە دە, ونىڭ نە ەكەنٸ جۇرتتىڭ كٶبٸنە تٷسٸنٸكتٸ عوي. كەبەنەك – كيٸزدەن تٸگٸلەتٸن, سۋىق ٶتكٸزبەيتٸن, قىستىگٷنٸ وتارداعى مالشىلار كيەتٸن كيٸمنٸڭ ەسكٸ تٷرٸ ەكەن. ٷلكەندەر «كەبەنەك سۋىقتا تاپتىرمايتىن كيٸم» دەسەدٸ. كەبەنەك كيگەن ادام سۋىقتان قورىقپايدى, كەز كەلگەن جەرگە شەشٸنبەي جاتا كەتسە تٶسەنٸش تە, جامىلعى دا كەرەك ەمەس. جامباستان سىز, بٷيٸردەن اياز ٶتكٸزبەيتٸن ٶزٸ تٶسەنٸش, ٶزٸ جامىلعى... سالت اتپەن الىس جولعا شىققان كٸسٸگە كٶرپە-جاستىق الىپ جٷرۋ دە وڭاي ەمەس: ەڭ الدىمەن اتقا جٷك, ونان قالسا مۇزداپ قالعان تٶسەك-ورىن جاتساڭ دەنەنٸ قارىپ جاتقىزبايتىنى تاعى بار.
قورىتا كەلگەندە, كەبەنەك كٶشپەلٸ ٶمٸردٸڭ, اتٷستٸ تٸرلٸكتٸڭ ٶز قاجەتٸنەن تۋعان كيٸم دەپ ۇعامىز.
ال ماقالعا كەلسەك, بۇرىن ٷلكەندەر بۇل ماقالدى جوعالىپ كەتكەن ادامدارعا, سوتتالىپ تٷرمەدە جاتقاندارعا بايلانىستى قولداناتىن. وسى كٷندە الىس جولعا كەتكەن ادامدارعا بايلانىستى, «تٸرٸ پەندەدەن كٷدەر ٷزبە» دەگەن ماعىنادا دا قولدانىلىپ قالىپ جٷر.
بۇل ماقالدىڭ مازمۇنىن ايقىنداپ تۇرعان ەكٸ سٶز «كەبٸن» مەن «كەبەنەك» ەكەنٸ انىق. كەبٸن جۇرتقا تٷسٸنٸكتٸ بولسا دا, كەبەنەك سٶزٸ ماعىناسى ٶشكٸندەپ بارا جاتقان ەسكٸ سٶز. سەبەبٸ, بۇل كٷندە بۇرىنعىداي وتارداعى مالشى, دالاعا قوناتىن جولاۋشى جوق, قايدا بارسا جىلى ٷي, كەبەنەككە ەشكٸم زار ەمەس. سٶيتٸپ, ەۋەلٸ كەبەنەكتٸڭ ٶزٸ قولدانىستان شىعىپ قالادى. سونىمەن بٸرگە كەبەنەك سٶزٸ زاتتىق تۇلعاسىنان ايىرىلىپ, ٶلٸ اتاۋعا اينالعان.
ماقالدىڭ مازمۇنىنا مەن بەرٸپ وي جٷگٸرتەر بولساق, مەسەلە كەبەنەك اتالعان كيٸمگە عانا ەمەس, سول كەبەنەكتٸ قانداي جاعدايدا كييۋگە بايلانىستى ەكەنٸن بايقاۋ قيىن ەمەس.
كەبەنەك كيگەندٸ نەگە كەبٸن كيگەنمەن سالىستىرعان? وتارعا كەتكەن مالشىنى, الىسقا كەتكەن جولاۋشىنى دٷنيەدەن ٶتكەن كٸسٸمەن قاتار اۋىزعا الاتىنى قالاي? «كەبەنەك كيگەن كەلەدٸ» دەگەنٸ – وتارعا كەتكەن مالشى كەلەدٸ دەگەنٸ مە? بولماسا, الىسقا جولاۋشى كەتكەن ادام قايتىپ ورالادى دەگەن سٶز بە?
بۇل ەكەۋٸنٸڭ دە قيسىنى كەلٸڭكٸرەمەي تۇر. وتارعا كەتكەن مالشىنىڭ, جولاۋشى كەتكەن كٸسٸنٸڭ كەلەتٸنٸ ونسىز دا بەلگٸلٸ جاي. «ٷمٸتسٸز شايتان ٸسٸ», «ٷيدەگٸ قان جۇتادى, تٷزدەگٸ ماي جۇتادى» دەپ بٸلەتٸن, كەلەر كٷننەن جاقسىلىق تٸلەۋدٸ ٶمٸرلٸك ۇستانىم ەتكەن حالىق ٶز يگٸلٸگٸ ٷشٸن سىرتقا شىعىپ كەتكەن ازاماتتارىن قازا بولعان اداممەن سالىستىرماسا كەرەك. بۇل جەردەگٸ تٷيٸن باسقا.
قازاق ٶنەردٸڭ باسقا تٷرٸن جەتٸك مەڭگەرمەسە دە, قارا سٶزدەن قايماق العان حالىق قوي. تالعامسىز سٶيلەيتٸن, ماعىناسىز سٶزدٸ بازارعا سالاتىن ەدەت قازاققا جات. ەر سٶزٸ بٸر اتانعا جٷك بولار ماقال-مەتەل مەن تۇراقتى تٸركەستەردٸڭ جٶنٸ تٸپتٸ بٶلەك.
قازاقتىڭ قازٸرگٸ سٶز قولدانىسىندا ماعىناسى كٶمەسكٸ تارتقان سٶزدەر, سٶز تٸركەستەرٸ, ماقال-مەتەلدەر كٶپ. نەگە ولاي? اتا-بابالارىمىز اۋزىنا نە كەلسە سونى ايتا بەرمەگەن, ەسٸرەسە, ماقال-مەتەلدەرٸ عاسىرلار بويى جيناعان تەجٸريبەنٸڭ قورىتىندىسى, ۇلت پاراساتىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ. ولاي بولسا, ماعىناسى كٶمەسكٸ تارتقان سٶزدەر مەن ماقال-مەتەلدەرگە باسقا قىرىنان نازار اۋدارعان جٶن.ۇلتتىق تٸلٸمٸزدٸڭ ۇزاق تاريحي دەۋٸرلەردٸ باسىنان ٶتكٸزٸپ قالىپتاسۋ بارىسىندا ەر دەۋٸردٸڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ سٶزدٸك قورعا دا, سٶيلەۋ نورماسىنا دا ٶز تاڭباسىن قالدىرىپ وتىرعان. حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ تەسٸلٸنە, تٸرشٸلٸك كٷيٸنە قاراي جەكە سٶزدەر دە, تۇراقتى تٸركەستەر دە ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ وتىرعان.تٸپتٸ پوەتيكالىق ەرەكشەلٸكتەردٸڭ دە ۋاقىتقا بايلانىستى بولاتىنىن تەرٸسكە شىعارا المايمىز. بەلگٸلٸ بٸر سەبەپتەرگە بايلانىستى سٶز تۋادى, ۇعىم قالىپتاسادى. ول سەبەپ بەلگٸلٸ وقيعا بولۋى دا, حالىقتىڭ تٸرشٸلٸك تەسٸلٸ بولۋى دا مٷمكٸن. ۋاقىتتىڭ ٶتۋٸنە وراي سٶزدٸڭ تۋۋىنا, ۇعىمنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولعان وقيعالار مەن تٸرشٸلٸك تەسٸلٸ ٶزگەرەدٸ. سٶز تۋدىرعان سەبەپتەر جويىلعانمەن وعان بايلانىستى تۋعان سٶزدەر حالىق جادىندا قالىپ قويادى. سٶزدەردٸڭ مۇنداي زاتتىق قابىعىنان اجىراپ قالۋ قۇبىلىسى تٷسٸنٸكسٸز سٶزدەردٸڭ پايدا بولۋىنداعى باستى سەبەپ ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن.
بٸر قىزىعى, كەيٸنگٸ ۇرپاق ونداي ەسكٸرگەن سٶزدەر مەن ماقال-مەتەلدەردٸڭ قايدان شىققانىن تٷسٸنبەسە دە قولدانا بەرەدٸ.ۋاقىتتىڭ ٶتۋٸمەن اۋىسپالى ماعىنا الىپ كەتەتٸندەرٸ دە بار. وسىدان بارىپ تٷپكٸ ماعىناسى ۇمىتىلعان سٶزدەر قالىپتاسادى. مىسالى, «اينالايىن» دەگەن سٶز. كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا كٶپ ايتىلادى, بالا-شاعامىزدى ەركەلەتكەندە ٷنەمٸ اۋزىمىزدان تٷسپەيدٸ. بٸراق قايدان شىققانىن بٸلە بەرمەيمٸز. تىم ەرتە زاماندا, مٷمكٸن تەڭٸرلٸك دٸننەن قالعان سەنٸم بولسا كەرەك. ادام بٸر زاتتى تولىق اينالىپ شىقسا, سول زاتتىڭ بويىنداعى ەنەرگييانى ٶز بويىنا جيناپ الادى. اۋىرىپ جاتقان ادامدى اينالسا, ونىڭ دەنەسٸندەگٸ بار اۋرۋ-سىرقاۋدى ٶزٸنە قابىلداپ الادى ەكەن. «اۋىرىپ جاتقان ادامدى اينالىپ جٷرٸپ, تەڭٸردەن ونىڭ ساۋىعۋىن تٸلەپ, ونداعى دەرتتٸ ماعان بەر دەپ تٸلەسە, ونىڭ اۋرۋى سول ادامعا اۋادى» دەگەن سەنٸم بولعانىن ش.ۋەليحانوۆ جازعان.
اۋىرعان ادامدى اينالىپ تٸلەك تٸلەگەندە اۋرۋدىڭ باسىنداعى دەرتتٸ, اۋىرتپالىقتى ٶزٸنە قابىلدايدى دەگەن سەنٸمنەن اينالماق ىرىمى شىققان بولسا كەرەك.
بۇرىنعى زاماندا باقسى-بالگەرلەر ناۋقاستى ەمدەۋدە اينالماق ىرىمىن جاقسى پايدالانعان. وندا كٶبٸندە بەلگٸلٸ تٷستٸ مالدى (قارا قوي, قارا مويىن لاق, ت.ب) ناۋقاستى اينالدىرىپ اۋرۋدى سول مالعا اۋداراتىن. قازاقتا «قارا مويىن لاعىڭ بولايىن» دەگەن سٶز بار. ونىڭ مەنٸ – «قارا مويىن لاعىڭ بولىپ اينالايىن, ساعان كەلگەن پەلەنٸ مەن كٶتەرەيٸن» دەگەنٸ.
«اۋىرىپ جاتقان ادامدى قيماي, ورنىنا مەنٸ ال دەپ تٸلەگەن كٸسٸ سول ناۋقاستى سولدان وڭعا قاراي ٷش رەت اينالىپ, «ەي, جاراتۋشى تەڭٸرٸم, مىنا قۇلىڭنىڭ جانىن قالدىرا كٶر, الساڭ مەنٸ ال» دەپ تٸلەيدٸ ەكەن. بالاسى اۋىرعان اتا-انالار مويىندارىنا بەلبەۋ سالىپ, اۋىرعان بالاسىن نەمەسە سول جاتقان ٷيدٸ سولدان وڭعا قاراي (ساعات تٸلٸنٸڭ باعىتى بويىنشا) ٷش رەت اينالىپ «ساعان كەلگەن پەلەكەت مەنٸ السىن» دەپ تٸلەك تٸلەيتٸن بولىپتى.
حان ناۋقاس بولسا, ەلگە قورعان باتىرلار ناۋقاستانسا ونى باعالاپ سىيلايتىن ابىزدار اينالماق ىرىمىن جاسايدى.
قولعا تٷسكەن قۇستى باسىنان ٷش رەت اينالدىرىپ ۇشىرىپ جٸبەرەدٸ. باسىما كەلگەن پەلە-جالا سول قۇسپەن بٸرگە كەتەدٸ دەگەن سەنٸمنەن تۋعان. ٷلكەندەردٸڭ «ٷيدٸ اينالما, ادامدى اينالما» دەيتٸنٸ وسى سەنٸمنەن تۋعان. كەيٸن مۇسىلمان دٸنٸنٸڭ كٷشيۋۋٸنە وراي «اينالماق» ىرىمى جويىلعان دا, اينالۋ دەگەن سٶز جاقسى كٶرۋ ماعىناسىندا قولدانىلىپ جٷر.
كەبەنەك كيگەن سٶزٸنە كەلسەك, كەبەنەكتٸ تەك قانا وتارداعى مالشى, الىسقا شىققان جولاۋشى عانا كيمەگەن ەكەن. كەبەنەك كييۋدٸڭ باسقا دا سەبەپتەرٸ بولاتىن كٶرٸنەدٸ. جۇرت الدىندا ايىپتى بولعان ادامعا دا كەبەنەك كيگٸزەتٸن بولىپتى. بۇل تۋرالى ماقانشى اۋدانىندا تۇراتىن اقساقال مەللات اقپانبەتۇلى دەگەن اعامىز: «8-9 جاسىمدا بٸزدٸڭ اۋىلدا بٸر ادامعا كەبەنەك كيگٸزدٸ, اپپاق ماتادان تٸگٸلگەن كيٸمدٸ كيگٸزٸپ بٸر يىعىنا قوسۋ (پليۋس), بٸر يىعىنا الۋ (مينۋس) تاڭباسىن سالىپ ەل ارالتاۋعا ايداپ كەتتٸ. ٷلكەندەردەن سۇراسام ول بٸر ٸسكە ايىپتى بولعان ادام ەكەن, بيلەر ٶلٸمگە كەسەرٸن دە, قىلمىسىن كەشٸرەرٸن دە بٸلمەي كەبەنەك كيگٸزٸپ ەل ارالاتۋعا جٸبەرٸپتٸ. قوسۋ تاڭباسى ٶلٸم جازاسىن بەرۋگە قوسىلامىز دەگەندٸ, الۋ تاڭباسى كەشٸرەمٸز دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن كٶرٸنەدٸ. قاي اۋىلعا بارسا سول اۋىلدىڭ ادامدارى ونىڭ يىعىنا نە الۋ تاڭباسىن, نە قوسۋ تاڭباسىن باسىپ وتىرادى ەكەن, الۋ تاڭباسى كٶپ بولسا ول ادام كەشٸرٸلەدٸ ەكەن دە, قوسۋ تاڭباسى كٶپ بولسا ٶلٸم جازاسى بەرٸلەدٸ ەكەن», دەپ ەسكە الادى. بۇرىنعى زاماندا قىلمىسى تولىق دەلەلدەنگەن كٸسٸنٸ عانا ٶلٸم جازاسىنا كەسەتٸن دە, جازا تاباندا اتقارىلاتىن بولعان. دەگەنمەن قىلمىستى ەكەنٸ انىق بولسا دا, ەلگە ەرەكشە ەڭبەگٸ سٸڭگەن ادامنىڭ قىلمىسى كەشٸرٸلەتٸن بولعان. حان «قىلمىستى بولساڭ جازاعا تارتپايمىن» دەپ نەمەسە «حرەت قىلمىستى بولساڭ دا جازاعا تارتپايمىن» دەپ ۋەدە بەرگەن بولسا, ول ادامنىڭ قىلمىسى كەشٸرٸلەتٸن. حاندار مۇنداي كەڭشٸلٸكتٸ 9 رەتكە دەيٸن («توعىز رەت قىلمىس ٶتكٸزسەڭ دە جازاعا تارتپايمىن») بەرەدٸ ەكەن. سول سيياقتى, «سەنٸ باسىڭ كەتەتٸن قىلمىس ٸستەسەڭ دە جازاعا تارتپايمىن» دەپ ۋەدە بەرسە, ول ادامنىڭ قىلمىسى كەشٸرٸلەدٸ.
مۇنان تىس قىلمىسكەر ەلگە سىيلى, ەڭبەگٸ سٸڭگەن ادام بولسا, حاننىڭ كەشٸرٸمٸنە يە بولماعان كٸسٸلەرگە دە بٸر مٷمكٸندٸك بەرٸپ كەبەنەك كيگٸزەتٸن سالت بولعان. سول ارقىلى حالىق ونىڭ جانىنا ساۋعا سۇراپ الادى.
ٷشٸنشٸ, قىلمىسكەردٸڭ قىلمىسى تولىق دەلەلدەنبەسە, ونىڭ ٶتكٸزگەن قىلمىسى ٶلٸم جازاسىنا لايىق پا, جوق پا? بيلەر وعان ناق باسىپ كەسٸم جاساي الماسا نەمەسە قىلمىسكەردٸڭ ٶلٸمگە كەسٸلۋٸنە قارسى بولسا دا, ونى اقتاپ الارلىق دەلەل تاپپاسا قىلمىسكەرگە «كەبەنەك كيگٸزٸپ» ەل ارالاتادى ەكەن.
ايىپتى ادامعا كەبەنەك كيگٸزگەندە كەبەنەكتٸڭ سىرتىن اق ماتامەن قاپتاپ, اق ماتامەن قاپتالعان كەبەنەكتٸڭ ەكٸ يىعىنا ەكٸ تٷرلٸ بەلگٸ سالادى.
قىلمىسكەردٸڭ وڭ يىعىنا باسمارماقتى كٶك بوياۋعا باتىرىپ كٶلدەنەڭ باسىپ, سول يياعىنا تٸگٸنەن باسادى دا, بارماق باسپاي-اق, بٸر يىعىنا بٸر سىزىق, ەكٸنشٸ يىعىنا ەكٸ سىزىق دەگەن سيياقتى بەلگٸ سالسا دا بولادى. ەكٸ يىعىنا ەكٸ تٷرلٸ بوياۋمەن بەلگٸ سالۋعا دا بولادى.
وڭ يىعىنا سالعان بەلگٸ قىلمىسىن كەشٸرۋدٸ, سول يىعىنا سالعان بەلگٸ ٶلٸمگە كەسۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. ٶلشەمدٸ كٷن كەسٸلٸپ (ەلدٸ تولىق ارالاپ شىعاتىنداي) ەكٸ ادام ەرتٸپ, ەل ارالاتادى. قىلمىسكەر رۋ ٸشٸندە قىلمىستى بولسا, وعان جازانى رۋ اقساقالى, بيلەر كەسەتٸن بولسا جارتى ايدان ٷش ايعا دەيٸن ۋاقىت بەرەدٸ. قىلمىسكەر ۇلىس الدىندا قىلمىستى بولسا, وعان جازانى حان كەسەتٸن بولسا ٷش ايدان بٸر جىلعا دەيٸن ۋاقىت كەسەدٸ. كەبەنەك كيگەن ادام قاي اۋىلعا بارسا اۋىل يەلەرٸ ٶلٸم جازاسىن بەرۋ كەرەك دەگەندەر سول يىققا, كەشٸرٸلسٸن دەگەندەر وڭ يىققا بۇرىنعى سالىنعان بەلگٸمەن بٸردەي بەلگٸ سالىپ وتىرادى ەكەن. كەسٸمدٸ ۋاقىت اياقتاعاندا قىلمىسكەر بيدٸڭ نەمەسە حاننىڭ الدىنا ەكەلٸنٸپ كەبەنەككە باسىلعان بەلگٸ سانالادى دا, وڭ يىعىنداعى كٶك تاڭبا كٶپ بولسا ونىڭ جازاسى كەشٸرٸلٸپ, ٶلٸم جازاسىنان قۇتىلادى. سول يىعىنداعى قىزىل تاڭبا كٶپ بولسا ٶلٸم جازاسى ورىندالادى. كەبەنەك ٶلٸم جازاسىنان كەيٸنگٸ ەڭ قورقىنىشتى, ەڭ اۋىر جازا. الايدا ونىڭ امان قالۋ مٷمكٸندٸگٸ دە بار. «كەبٸن كيگەن كەلمەيدٸ, كەبەنەك كيگەن كەلەدٸ» دەگەن ماقال وسىدان قالعان.دەمەك, كەبەنەك كيگەن اجالدىڭ اۋزىنان, ياعني ٶلٸمنەن قايتىپ كەلەدٸ دەگەن سٶز.
يمانعازى نۇراحمەتۇلى,
قازاق ۇلتتىق ٶنەر
ۋنيۆەرسيتەتٸ
قورقىت اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ
باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ
