Búgin Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda depýtat Qazybek Isa Úkimetke saýal joldap, onda memlekettik tildiń barlyq salada qoldanylýyna qatysty usynystaryn jariialady, dep habarlaidy "Ult aqparat".
***
***
Qurmetti Asqar Uzaqbaiuly
Qazaqstan Prezidenti bolyp sailanǵanda «Eń bastysy – Qazaq tili» dep málimdegen Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Qazaqstan Halqyna jasaǵan alǵashqy joldaýynda: «Qazaq tili – ultaralyq qatynas tiline ainalýy kerek» dep, atap kórsetkeni, elimizdiń úmitin oiatty. Al 2018 jyly Elbasy memlekettik tildiń qoldaný aiasyn keńeitý maqsatynda: «Parlament pen Úkimettiń jumysy tek memlekettik tilde júrgizilýi tiis» dep, naqty tapsyrma berdi. Al jańa ǵana biz úkimet múshesi, Ulttyq ekonomika ministri Áset Erǵalievtiń depýtattar suraǵyna memlekettik tildi attap ótip, qai tilde jaýap bergenine kýá boldyq…
2012 jyly «Aq jol» partiiasy parlamenttik fraktsiiasy qurylǵannan keiin, eń alǵashqy daiyndaǵany da dál osy «Memlekettik tildi qoldaný salasyn keńeitý týraly» zań jobasy edi. Biraq, Úkimettiń vedomstvoaralyq komissiiasy bul zań jobasyn qoldamai, ótkizbedi.
Al búginde Elbasy da, Memleket basshysy da tapsyrǵan memlekettik tildiń óz atyna sai bolý talabyn keiinge qaldyrýǵa bolmaidy. Óitkeni qazirgi kezde 1989 jylǵy qazaqtyń sany 39 % kezinde qabyldanǵan alǵashqy Tilder týraly zańnan beri demografiialyq ósimimiz eki esege ósti, qoǵam da memlekettik tildiń barlyq salada qoldanylýyn talap etýde, ýaqyty da keldi.
Barshańyzǵa belgili, búginde mektep qabyrǵasyndaǵy oqýshylardyń 80 paiyzdan astamy qazaq tilinde bilim alýda, iaǵni bizdiń bolashaǵymyz, 21 ǵasyrdaǵy ómirimiz de osy qazaq tilimen, Memlekettik tilmen tyǵyz bailanysty.
Memlekettik til týraly zań qabyldaý máselesin «Aq jol» partiiasy QR Prezidenti janyndaǵy Ulttyq Keńestiń 2019 jylǵy 6 qyrkúiekte ótken birinshi otyrysynda da kóterdi. 2020 jyly 28 jeltoqsanda Ulttyq Kenes múshelerimen kezdeskende QR Mádeniet jáne sport ministri Aqtoty Raiymqulova bul usynysymyzdyń óndiriske alynyp, búgingi zaman men qoǵam talabyna sai tolyqqandy Memlekettik til týraly zań jobasy tujyrymdamasyn jasalyp, 2020 jyly tamyz aiynda Úkimetke jiberilgenin málimdedi. Iaǵni, ol zań tujyrymdamasy Úkimette jatyr qozǵaýsyz.
Qazir halqymyz 19 millionǵa, onyń ishinde qazaq ulty 78%-ǵa jetip qaldy. Resmi málimetter boiynsha qazaq halqy men qazaqsha túsinetinderdi qosqanda. jalpy sany – 88,7 paiyz bolyp tur. Al sol halyqqa qyzmet kórsetetin mamandardyń memlekettik tildi bilmeýi turǵyndardyń sapaly qyzmet alý quqyǵyn aiaq asty etip otyr. Táýelsiz Qazaq Elin ańsap kelgen millionnan astam qandastarymyz jáne aýyldyq milliondaǵan qarakózderimiz qansha jyldan beri japa shegýmen keledi. Halyqpen etene aralasyp jumys isteitin memlekettik qyzmetkerlerdiń, ásirese joǵary shendilerdiń memlekettik tilge nemquraily qaraýy halyq pen bilik arasyndaǵy alshaqtyqty kórsetýde. Mysaly, tek qazaqsha sóileitin qandastarymyz memlekettik organdar men qyzmet kórsetý mekemelerine barǵanda, memlekettik tilde qyzmet ala almaǵany baspasózde talai jazyldy.
30 jyldan beri áli kúnge memlekettik qyzmetshiniń memlekettik tildi bilýi týraly talap joq. Memlekettik tildi bilý talaby qazir jańsaq aitylyp júrgendei, azamattyń jeke basyn tiline qarai kemsitý emes, memlekettik qyzmetshilerge, bar bolǵany 100 myńǵa jýyq adamǵa qoiylatyn kásibi biliktilik talaby bolýy tiis. Syrtqy ister salasynyń mamandarynan shet tilin bilýdi qalai talap etse, nemese kólik júrgizýshiden júrgizýshi kýáligin qalai talap etse, sonymen birdei mindet bul.
Qazir memlekettik tildi erkin meńgerý týraly talap tek Prezidentke úmitkerlerge ǵana qoiylǵan. Sonda 14 milliondai (78%) memleket negizin quraýshy qazaq ulty 100 myńdai ǵana (0,5%) memlekettik qyzmetshiden (onyń 90% astamy qazaq ultynyń ókili!) qyzmetti ne aqparatty memlekettik tilde ala almaýy naǵyz paradoks! Sonda jarty paiyz memekettik qyzmetshiler 78 paiyz halyqqa zańsyz ústemdik jasap keledi.
Memlekettik tildiń mártebesin jeke dara anyqtaityn ýaqyt jetti! Sebebi, Tilder týraly alǵashqy zań qabyldaǵan 1989 jyly Qazaqstan Keńes Odaǵy quramynan áli shyqpaǵan kezi edi. Bul kezde qazaqtar elimizde eń kóp ult bolǵannyń ózinde 39 paiyz bolatyn. Sondyqtan ol kezde bul zańdylyq bolyp qabyldandy. Keiin de, 1997 jylǵy «QR Til týraly zańymyz» da osy eski súrleýmen, Keńes imperiiasy kezindegi talappen ketti..
Al qazir Táýelsizdigimizge 30 jyl tolyp otyrǵanda memlekettik til týraly óz statýsyn tolyqqandy atqara almaǵan zańymyz demografiialyq jáne demokratiialyq zańdylyqtarmen óz kúshin joiyp otyr…
Sýǵa túspei júzýdi úirený qandai múmkin bolmasa, memlekettik tildi mindettemei, ony úirený de sondai múmkin emes! Al eshbir zańda ne baǵdarlamalarda, memlekettik organdarda mindetti túrde memlekettik tildi bilý týraly norma (!) joq. Sondyqtan da, biyl 5 qańtarda QR Prezidenti Q.Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda: «Memlekettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir azamatynyń mindeti»- dep naqty atap kórsetip berdi.
Joǵaryda aitylǵandardyń negizinde, memleket basshysy atap ótkendei, qazaq tili shynaiy ultaralyq qatynas tiline ainalyp, eldiń ár azamaty bilýi mindetti memlekettik til bolýy úshin kelesi naqty sharalardy qabyldaýdy
USYNAMYZ:
1) Memlekettik qyzmetshilerdiń, quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleri men sottardyń jáne kópshilikke qyzmet etý mekemeleri qyzmetkerleriniń mindetti túrde memlekettik tildi bilýi týraly standart engizý;
2) Memlekettik qyzmetshilerdiń memlekettik tildi meńgerý deńgeiin anyqtaýdyń júiesi men tártibin belgileý, onyń qajetti mehanizmderin jasaý;
3) Zań aktileri men ózge de normativtik quqyqtyq aktilerdi, memlekettik organdardyń qujattary men hattaryn, aqparattary men esepterin, is qaǵazdaryn jáne t.b. resimdeýdiń negizgi nusqasy – tek memlekettik tilde júzege asýy tiis.
4) Kez kelgen tildin damýynyń kepildigi – onyń ekonomikalyq jáne qarjylyq salada qajettiligi. Sol sebepten memlekettik tildi eń aldymen ekonomikada da qoldanýdy kúsheitýimiz qajet. Mysaly, Norvegiiada «Munai týraly» Zańnyń 6 jáne 37-baptarynda: «Munaiǵa qatysty qyzmette múmkindiginshe norveg tili basym bolýǵa tiis. Basqa tilder qajetti nemese aqylǵa qonymdy bolǵan jaǵdaida ǵana paidalanylýy múmkin»-dep jazylǵan.
Bizge de memlekettik tildiń qoldanýdy salasyn keńeitý, sondai-aq kadrlarda qazaqstandyq qamtýdy ulǵaitý maqsatynda áleýetti investorlarǵa, sheteldik kompaniialardy qosa alǵanda, investitsiialyq preferentsiialardy bergende, jer qoinaýyn paidalanýǵa quqyq alýǵa kelisim-sharttarda konstitýtsiialyq normalarǵa sáikes memlekettik tildi mindetti túrde paidalaný talabyn belgileý kerek.
Qurmetpen, QR Parlamenti Májilisi depýtattary,
«Aq jol» fraktsiiasy músheleri:
Q. Isa
A. Perýashev
D. Espaeva
A. Abildaev
E. Barlybaev
B. Dúisembinov
E. Erýbaev
A. Jumabaeva
A. Linnik
E. Ómirǵali
M. Ramanqulov
A. Sembinov
