بٷگٸن پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات قازىبەك يسا ٷكٸمەتكە ساۋال جولداپ, وندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بارلىق سالادا قولدانىلۋىنا قاتىستى ۇسىنىستارىن جارييالادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
***
***
قۇرمەتتٸ اسقار ۇزاقبايۇلى
قازاقستان پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلانعاندا «ەڭ باستىسى – قازاق تٸلٸ» دەپ مەلٸمدەگەن قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جاساعان العاشقى جولداۋىندا: «قازاق تٸلٸ – ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸنە اينالۋى كەرەك» دەپ, اتاپ كٶرسەتكەنٸ, ەلٸمٸزدٸڭ ٷمٸتٸن وياتتى. ال 2018 جىلى ەلباسى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا: «پارلامەنت پەن ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسى تەك مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس» دەپ, ناقتى تاپسىرما بەردٸ. ال جاڭا عانا بٸز ٷكٸمەت مٷشەسٸ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ ەسەت ەرعاليەۆتٸڭ دەپۋتاتتار سۇراعىنا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ اتتاپ ٶتٸپ, قاي تٸلدە جاۋاپ بەرگەنٸنە كۋە بولدىق…
2012 جىلى «اق جول» پارتيياسى پارلامەنتتٸك فراكتسيياسى قۇرىلعاننان كەيٸن, ەڭ العاشقى دايىنداعانى دا دەل وسى «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولدانۋ سالاسىن كەڭەيتۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەدٸ. بٸراق, ٷكٸمەتتٸڭ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيياسى بۇل زاڭ جوباسىن قولداماي, ٶتكٸزبەدٸ.
ال بٷگٸندە ەلباسى دا, مەملەكەت باسشىسى دا تاپسىرعان مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ٶز اتىنا ساي بولۋ تالابىن كەيٸنگە قالدىرۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ كەزدە 1989 جىلعى قازاقتىڭ سانى 39 % كەزٸندە قابىلدانعان العاشقى تٸلدەر تۋرالى زاڭنان بەرٸ دەموگرافييالىق ٶسٸمٸمٸز ەكٸ ەسەگە ٶستٸ, قوعام دا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بارلىق سالادا قولدانىلۋىن تالاپ ەتۋدە, ۋاقىتى دا كەلدٸ.
بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ, بٷگٸندە مەكتەپ قابىرعاسىنداعى وقۋشىلاردىڭ 80 پايىزدان استامى قازاق تٸلٸندە بٸلٸم الۋدا, ياعني بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز, 21 عاسىرداعى ٶمٸرٸمٸز دە وسى قازاق تٸلٸمەن, مەملەكەتتٸك تٸلمەن تىعىز بايلانىستى.
مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭ قابىلداۋ مەسەلەسٸن «اق جول» پارتيياسى قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەستٸڭ 2019 جىلعى 6 قىركٷيەكتە ٶتكەن بٸرٸنشٸ وتىرىسىندا دا كٶتەردٸ. 2020 جىلى 28 جەلتوقساندا ۇلتتىق كەنەس مٷشەلەرٸمەن كەزدەسكەندە قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆا بۇل ۇسىنىسىمىزدىڭ ٶندٸرٸسكە الىنىپ, بٷگٸنگٸ زامان مەن قوعام تالابىنا ساي تولىققاندى مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭ جوباسى تۇجىرىمداماسىن جاسالىپ, 2020 جىلى تامىز ايىندا ٷكٸمەتكە جٸبەرٸلگەنٸن مەلٸمدەدٸ. ياعني, ول زاڭ تۇجىرىمداماسى ٷكٸمەتتە جاتىر قوزعاۋسىز.
قازٸر حالقىمىز 19 ميلليونعا, ونىڭ ٸشٸندە قازاق ۇلتى 78%-عا جەتٸپ قالدى. رەسمي مەلٸمەتتەر بويىنشا قازاق حالقى مەن قازاقشا تٷسٸنەتٸندەردٸ قوسقاندا. جالپى سانى – 88,7 پايىز بولىپ تۇر. ال سول حالىققا قىزمەت كٶرسەتەتٸن مامانداردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەۋٸ تۇرعىنداردىڭ ساپالى قىزمەت الۋ قۇقىعىن اياق استى ەتٸپ وتىر. تەۋەلسٸز قازاق ەلٸن اڭساپ كەلگەن ميلليوننان استام قانداستارىمىز جەنە اۋىلدىق ميلليونداعان قاراكٶزدەرٸمٸز قانشا جىلدان بەرٸ جاپا شەگۋمەن كەلەدٸ. حالىقپەن ەتەنە ارالاسىپ جۇمىس ٸستەيتٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ, ەسٸرەسە جوعارى شەندٸلەردٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە نەمقۇرايلى قاراۋى حالىق پەن بيلٸك اراسىنداعى الشاقتىقتى كٶرسەتۋدە. مىسالى, تەك قازاقشا سٶيلەيتٸن قانداستارىمىز مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن قىزمەت كٶرسەتۋ مەكەمەلەرٸنە بارعاندا, مەملەكەتتٸك تٸلدە قىزمەت الا الماعانى باسپاسٶزدە تالاي جازىلدى.
30 جىلدان بەرٸ ەلٸ كٷنگە مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋٸ تۋرالى تالاپ جوق. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تالابى قازٸر جاڭساق ايتىلىپ جٷرگەندەي, ازاماتتىڭ جەكە باسىن تٸلٸنە قاراي كەمسٸتۋ ەمەس, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە, بار بولعانى 100 مىڭعا جۋىق ادامعا قويىلاتىن كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸك تالابى بولۋى تيٸس. سىرتقى ٸستەر سالاسىنىڭ ماماندارىنان شەت تٸلٸن بٸلۋدٸ قالاي تالاپ ەتسە, نەمەسە كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸدەن جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸن قالاي تالاپ ەتسە, سونىمەن بٸردەي مٸندەت بۇل.
قازٸر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرۋ تۋرالى تالاپ تەك پرەزيدەنتكە ٷمٸتكەرلەرگە عانا قويىلعان. سوندا 14 ميلليونداي (78%) مەملەكەت نەگٸزٸن قۇراۋشى قازاق ۇلتى 100 مىڭداي عانا (0,5%) مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸدەن (ونىڭ 90% استامى قازاق ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ!) قىزمەتتٸ نە اقپاراتتى مەملەكەتتٸك تٸلدە الا الماۋى ناعىز پارادوكس! سوندا جارتى پايىز مەمەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر 78 پايىز حالىققا زاڭسىز ٷستەمدٸك جاساپ كەلەدٸ.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن جەكە دارا انىقتايتىن ۋاقىت جەتتٸ! سەبەبٸ, تٸلدەر تۋرالى العاشقى زاڭ قابىلداعان 1989 جىلى قازاقستان كەڭەس وداعى قۇرامىنان ەلٸ شىقپاعان كەزٸ ەدٸ. بۇل كەزدە قازاقتار ەلٸمٸزدە ەڭ كٶپ ۇلت بولعاننىڭ ٶزٸندە 39 پايىز بولاتىن. سوندىقتان ول كەزدە بۇل زاڭدىلىق بولىپ قابىلداندى. كەيٸن دە, 1997 جىلعى «قر تٸل تۋرالى زاڭىمىز» دا وسى ەسكٸ سٷرلەۋمەن, كەڭەس يمپەريياسى كەزٸندەگٸ تالاپپەن كەتتٸ..
ال قازٸر تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە 30 جىل تولىپ وتىرعاندا مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى ٶز ستاتۋسىن تولىققاندى اتقارا الماعان زاڭىمىز دەموگرافييالىق جەنە دەموكراتييالىق زاڭدىلىقتارمەن ٶز كٷشٸن جويىپ وتىر…
سۋعا تٷسپەي جٷزۋدٸ ٷيرەنۋ قانداي مٷمكٸن بولماسا, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مٸندەتتەمەي, ونى ٷيرەنۋ دە سونداي مٷمكٸن ەمەس! ال ەشبٸر زاڭدا نە باعدارلامالاردا, مەملەكەتتٸك ورگانداردا مٸندەتتٸ تٷردە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تۋرالى نورما (!) جوق. سوندىقتان دا, بيىل 5 قاڭتاردا قر پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆ «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ – قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتىنىڭ مٸندەتٸ»- دەپ ناقتى اتاپ كٶرسەتٸپ بەردٸ.
جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ نەگٸزٸندە, مەملەكەت باسشىسى اتاپ ٶتكەندەي, قازاق تٸلٸ شىنايى ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸنە اينالىپ, ەلدٸڭ ەر ازاماتى بٸلۋٸ مٸندەتتٸ مەملەكەتتٸك تٸل بولۋى ٷشٸن كەلەسٸ ناقتى شارالاردى قابىلداۋدى
ۇسىنامىز:
1) مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸ مەن سوتتاردىڭ جەنە كٶپشٸلٸككە قىزمەت ەتۋ مەكەمەلەرٸ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ مٸندەتتٸ تٷردە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋٸ تۋرالى ستاندارت ەنگٸزۋ;
2) مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ دەڭگەيٸن انىقتاۋدىڭ جٷيەسٸ مەن تەرتٸبٸن بەلگٸلەۋ, ونىڭ قاجەتتٸ مەحانيزمدەرٸن جاساۋ;
3) زاڭ اكتiلەرi مەن ٶزگە دە نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەردٸ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قۇجاتتارى مەن حاتتارىن, اقپاراتتارى مەن ەسەپتەرٸن, ٸس قاعازدارىن جەنە ت.ب. رەسٸمدەۋدٸڭ نەگٸزگٸ نۇسقاسى – تەك مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷزەگە اسۋى تيٸس.
4) كەز كەلگەن تٸلدٸن دامۋىنىڭ كەپٸلدٸگٸ – ونىڭ ەكونوميكالىق جەنە قارجىلىق سالادا قاجەتتٸلٸگٸ. سول سەبەپتەن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ەڭ الدىمەن ەكونوميكادا دا قولدانۋدى كٷشەيتۋٸمٸز قاجەت. مىسالى, نورۆەگييادا «مۇناي تۋرالى» زاڭنىڭ 6 جەنە 37-باپتارىندا: «مۇنايعا قاتىستى قىزمەتتە مٷمكٸندٸگٸنشە نورۆەگ تٸلٸ باسىم بولۋعا تيٸس. باسقا تٸلدەر قاجەتتٸ نەمەسە اقىلعا قونىمدى بولعان جاعدايدا عانا پايدالانىلۋى مٷمكٸن»-دەپ جازىلعان.
بٸزگە دە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانۋدى سالاسىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق كادرلاردا قازاقستاندىق قامتۋدى ۇلعايتۋ ماقساتىندا ەلەۋەتتٸ ينۆەستورلارعا, شەتەلدٸك كومپانييالاردى قوسا العاندا, ينۆەستيتسييالىق پرەفەرەنتسييالاردى بەرگەندە, جەر قويناۋىن پايدالانۋعا قۇقىق الۋعا كەلٸسٸم-شارتتاردا كونستيتۋتسييالىق نورمالارعا سەيكەس مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مٸندەتتٸ تٷردە پايدالانۋ تالابىن بەلگٸلەۋ كەرەك.
قۇرمەتپەن, قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸ دەپۋتاتتارى,
«اق جول» فراكتسيياسى مٷشەلەرٸ:
ق. يسا
ا. پەرۋاشەۆ
د. ەسپاەۆا
ا. ابيلداەۆ
ە. بارلىباەۆ
ب. دٷيسەمبينوۆ
ە. ەرۋباەۆ
ا. جۇماباەۆا
ا. ليننيك
ە. ٶمٸرعالي
م. رامانقۇلوۆ
ا. سەمبينوۆ
