Jýrnalist – qoǵamnyń ainasy, úni hám kózi. Qazirgi jýrnalistika taqyrybyn qozǵaǵanda interbelsendilikti de taldaýymyzǵa týra keledi. Óitkeni, pandemiianyń órship turǵan tusynda bir jýrnalistika salasy ǵana emes, barlyq jumys kózderi zardap shegip otyr. Biraq qashyqtyqtan jumys júrgizý, onlain platformalardyń jańasha baǵytta serpin alýy bizdi de qyzyqtyrdy. Tolyǵyraq bul týraly jýrnalist ári redaktor, memlekettik «Daryn» syilyǵynyń laýreaty, jan-jaqty mediamenedjer, «Aiǵaq» telearnasynyń bas redaktory Saltanat Toibolova óz suhbatynda aityp berdi.
- Saltanat, aqparattyń kórermenge ýaqytynda jol tartýy úshin qandai sharalar qoldanyp jatyrsyńdar?
Indetpen kúres – barshamyzǵa ortaq mindet. Elimiz pandemiiany jeńýde qandai sharany qolǵa alsa, erteńimiz úshin aianbai eńbek etýimiz kerek. Mamandardyń 80 paiyzy qashyqtyqtan júmys isteýde. Aldymen jetken aqparatty óńdep, durystyǵyna kóz jetkizip, saitymyzǵa ornalastyramyz. Áleýmettik jelidegi paraqshalarymyzǵa jariialaimyz. Tipti telefonmen montaj jasaýdy úirenip aldyq. Dáriger mamandarmen 24/7 bailanystamyz. Osylaisha jýrnalistikaǵa da tyń serpin keldi. Mobildi aýditoriia kóbeidi. Qazirgi zamanǵy múmkindikter jýrnalisterge aqparatty tez jariialaýǵa jáne mýltimediialyq formattardy paidalanýdy úiretýde. Mine, qazirgi zamannyń jýrnalistikasy. Qazirgi zamanǵy jýrnalistika sońǵy onjyldyqta, ásirese internet pen áleýmettik jelilerdiń damýymen eleýli ózgeristerge ushyraǵandyǵyn aitýymyz kerek. Blogerlerdi jýrnalistermen shatastyrýǵa bolmaityn tusy da osy. Qazirgi zamanǵy onlain jýrnalistika internet arqyly júzege asyrylatyn jáne jańalyqtar men aqparatty jasaý, taratý jáne tutyný úshin tsifrlyq tehnologiialardy paidalanatyn jýrnalistikanyń bir túri bolyp tabylady. Ol dástúrli baspa jáne televiziialyq jýrnalistikadan aqparat taratýdyń negizgi arnasy Internet jáne onlain platformalarmen erekshelenedi. Biraq, onlain jýrnalistikanyń aldynda jalǵan aqparat taratpaý týraly, oqyrman senimin joǵaltyp almaý siiaqty syn-tegeýrinder men problemalar tur. Sondyqtan aqparattyń sapasy men senimdiligin qamtamasyz etýde, sondai-aq oqyrmandar men kórermenderdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaýda onlain jýrnalistikanyń etikasy men normalary mańyzdy ról atqarady
- Aldaǵy ýaqytta kórermenge qandai baǵdarlamalar usynasyńdar? Jobany qalai júzege asyrmaqsyńdar?
Keńistik, taý, tas... Tabiǵat qundylyǵy, tarih úndestigi. Mine, bul jerlerde kópshiliktiń qatysýynsyz jańa baǵdarlamalardy dúniege ákelýge bolady. Ideia qaǵazǵa túsip jatyr. Oryndaý mindeti tur. Túrkistan – tórtkúl dúnie kóz tikken Uly Jibek jolynyń qutty toraby. Talai hannyń biligin kórgen Túrkistan, joiqyn shaiqastardy ótkergen Otyrar, sáýlet óneriniń teńdessiz týyndysy tanylǵan Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi – osy ólkeniń bas muralary. Kóne eskertkishterinen bastap, belsendi demalysqa shaqyratyn tabiǵi oryndary, mineraldy sýlarmen emdeý keshenderi – barlyǵy búgingi kúni saiahatshylardyń nazarynda. Túrkistan oblysyna saiahat eshqashan estimegen tarihi derekterge, ańyzdar men hikaialarǵa toly bolary sózsiz. Búgingi kúnge deiin saqtalǵan kóne ǵimarattardyń sáýleti shynynda da tań qaldyrady, «adamdar zamanaýi quraldarsyz mundai ǵajaiyptardy qalaisha salǵan?» - degen suraqtar sanańyzda eriksiz paida bolady.
Qoja Ahmet Iassaýi kesenesi jáne Áziret Sultan qoryq-murajaiyna kiretin basqa da tarihi oryndar: Qylýet jer asty meshiti, Juma meshit murajaiy, Rabiǵa Sultan begim kesenesi, jáne basqalary.
Arystanbab kesenesi. Qoja Ahmet Iassaýi kesenesine jol tartqan árbir ziiaratshy aldymen onyń ustazy Arystanbab kesenesinde túneidi.
Saýran qalashyǵy. Qalashyqtyń ataýy jazba derekterinde H ǵasyrdan bastap kezdesedi. Qazirgi ýaqytta bul jerde arheologiialyq qazbalar jalǵasyp, qalpyna keltirý boiynsha jobalar júzege asyrylýda.
Otyrar qalashyǵy. Buryn Farab degen atpen belgili, Orta Aziiadaǵy eń kóne qalalardyń biri, saýda jáne qolóner ortalyǵy, diplomatiialyq, áskeri-strategiialyq mańyzy bolǵan qala.
Týristerdi ulttyq saiabaqtar men qoryqtarda kútip turǵan keremet tabiǵi landshafttar tańqaldyrmai qoimaidy. Qarataý tabiǵi qoryǵy, Sairam-Ógem ulttyq parki, Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy, Aqmeshit úńgiri – Túrkistan oblysynyń kieli jerleriniń biri.
Túrkistan oblysynyń emdeý-saýyqtyrý oryndary da keńinen tanymal, mysaly Saryaǵash aýdanynda 30-ǵa jýyq shipajai bar. Elimizdiń ońtústiginde ornalasqan óńirde aýa raiy óte jaily. Jazdygúni aptap ystyq bolsa da, kóktem erte shyǵyp, dalada qyǵaldaqtar qulpyrady. Al qystygúni bul jerge «jylyný» úshin kelýge bolady, sebebi elimizdiń basqa óńirlerinde qar jatqan kezde, bul jerde kún shýaǵy qyzdyryp, qarsy alýǵa daiyn turady. Mine, osynyń barlyǵy tarihi-tanymdyq filmderdiń bastaýy.
- Olai bolsa iske sát. Eńbekteriń jansyn!
Suhbattasqan
Móldir Kenjebai
