Búgingi Mongol atalyp júrgen halyqtardyń ótirikteri
Birinshi ótirik
"Biz Mońǵolmyz" deidi, al qalmaqtar men býriattar olardan qalyspai kalmyk-mongol, býriat-mongol bolyp alǵan. Shyndyq – mońǵol ataýy tarihtaǵy Moǵolstannyń shyn moǵoldarymen birge halyq ataýy retinde tarih qoinaýyna ketken, búgingi "mońǵol - biz" dep júrgen halyqtyń shyn ataýy - Halha.
Ekinshi ótirik
Barlyq jerde Halhalar jar salyp: "ShH rý-taipalarynyń bári bizde bar" dep aitady, al shyndyǵynda ol ótirik, olarda eshqandai da - Naiman, Końyrat, Jalaiyr, Dýlat, Kerei sekildi kóp rý-ataýlar atymen joq.
Shyndyǵynda olardy buryn Mánjúr imperiiasy ottok pen hoshýnǵa bólip aralastyryp tastaǵan, sol sebepti olarda qazaqtaǵydai ár rý bólek aýyl bolyp otyrmaǵan, sol sebepti de Halhanyń esh qaisysy ata-baba rýyn bilmeidi.
Halha egemendik alǵaly beri ShH-ny basty "geroi" etip alyp, sonyń atyna sáikes bolý úshin, 1990 jyldardan bastap ár halhas óziniń jeke bas kýáligine rýyn jazý mindetteledi, al bilmese neni jazady? Árine gazet-jýrnaldan oqyǵan ShH-nyń rýyn jazady, sóitip Halhanyń jartysynan kóbi Borjigon bolyp alǵan, al kishkene uiaty barlary Naiman, Jalaiyr t.b rý ataýlaryn alǵan.
Eń masqarasy mynada ǵoi: mysalǵa ákesi – naimanmyn dese, bir balasy – bórjegin bolady da, biri men jalaiyr bolǵym keledi dei salady.
Býriat pen qalmaqtar óz rýyn biledi, sol sebepti olarda ShH-nyń rý ataýlary joq.
Halhanyń ótirigin shyǵarý joly:
Qai rýdansyń?
Ol rýdyń Tańbasy qandai - sýretin kórset?
Ol rýdyń ata-qonys jeri qaida, kartadan kórset?
Urany qandai?
Eń bastysy ol rý ary qarai qandai rýlarǵa bólinedi?
Osymen ótirikshiniń úni óshedi.
Úshinshi ótirik
Qazir Halhalar memlekettik turǵyda ShH-ny dáriptep, túrki-mońǵoldarynyń burynǵy búkil salt-dástúrin, kiimin ózderine alyp jatyr. Al shyndyǵynda Halhanyń salty men kiim kiisi múldem basqa bolǵan.
Negizi Halhalar onsha damymai qalǵan, mysalǵa arbalaryna qarasańyz, dóńgelekteri óte diletantty túrde jasalǵan, tek qana jaqyn jerdegi júkterdi tasymasa, ondai dóńgelekpen kórshi aýylǵada jetý múmkin emes shyǵar.
Al ShH mońǵoldary bala-shaǵasyn júkterin tasyp, ózderiniń keremet úlgili arbalarymen búkil álemdi sharlap shyqqan.
Taǵy Halha qaitys bolǵan adamyn eshqashan kómbegen, dalaǵa laqtyryp tastaidy.
Ótirigin shyǵarý joly:
Gýgldan "Mongoliia 19 vek foto" dep terip shyqqan sýretterdi Halhanyń betine basý.
Taǵy "Mongolskaia telega" degendi terip shyqqan fotony betine basý.
Ózderi jep kóretin Mánjúrdiń fotolaryn kórsetip, mine seniń shyqqan tegiń dep betine basý kerek.
Tórtinshi ótirik
Halhalar ShH tili bizdikindei dep aitady.
Al shyndyǵynda Qaraqorymǵa barǵan Frantsiia koroliniń elshisi Rýbrýk mońǵol sózderi dep jazyp ketken sózdiń barlyǵy, ol búgingi qazaq sózi, al halhada ol sózder múldem basqasha atalady.
Mysalǵa, Rýbrýktyń jazbasy boiynsha:
– Kefir – aira, qazaqsha airan
- Kýmys – komos, qaz - qymyz
- Kýrt – giýrt, qaz - qurt
- Sýrok – sogýr, qaz – sýyr
- Arhar – arkar, qaz – arqar
Ótirigin shyǵarý joly:
Osy sózderdiń halha aýdarmasyn suraý, sosyn Rýbrýkta osylai dep betine basý.
Negizi basqa halhanyń kóp sózi túrki tiline keledi, olar bizden aldyńdar dep aitýy áste múmkin. Oǵan kóne túrki rýnika jazbasyn, nemese 10 ǵasyrda jazylǵan Mahmud Qashqaridyń Túrki sózdigin kórsetý kerek. "Mine, bul sózdiń bári ShH-da mońǵol ataýy da shyqpai turyp, túrki sózi bolǵan" dep.
Besinshi ótirik
"Tainaia istoriia mongolov" atalǵan jazba Halha tilinde jazylǵan deidi. Bul jazba qytai iroglifimen jazylǵan jáne ony orystar taýyp alyp, originalyn joiyp jiberip, ózderi halha tiline uqsastyryp latyn árpimen transkriptsiia jasaǵan.
Ótirigin shyǵarý joly:
Qytai ieroglifi ol ásheiin sýret, mysalǵa "It úrdi" dep jazǵysy kelse, IT jáne ÚRDI degen sýret salyp beredi boldy, ony qai tilge aýdarsań da, sol tilde sóilep shyǵa keledi.
Odan bólek orysta shyndyq joq.
Altynshy ótirik
Eski mońǵol jazbasy degen jazý, búkil jazý halha tilinde jazylǵan symaq jáne áli kúnge deiin olar onymen jazady-mys.
Óz basym, osy jazýdy oqýdy úirene almai-aq qoidym, al jasalǵan transkriptsiialar ótirikshi, tarihshy-symaq orystardiki, sol sebepti oǵan senim joq.
Al sol 12-13 ǵasyrlardaǵy mońǵol hattamalaryna keler bolsaq, arap árpimen jáne latyn árpimen jazylǵan jazbalardyń bári túrki jazýy bolyp esepteledi.
Mysalǵa, arap árpimen jazylǵan hat ol - Kúiik hannyń Rim Papasyna jazǵan haty taza túrki tilimen bastalyp, arǵy jaǵy parsy tilinde jazylǵan.
Rim Papasynyń elshisi Plano Karpinidiń sózine súiensek, alǵashynda mońǵoldar hatty óz tilinde jaza bastaidy, sosyn biraq bizdiń tilden Rim Papasyna eshkim hatty aýdaryp bere almas dep, qalǵan hatty saratsin tilinde jazdy eken.
Al latyn árpimen jazylǵan dúniege, eýropa missionerleriniń Altyn Orda kóshpendilerin hristian dinine úgitteý maqsatynda jazylǵan Kodeks Kýmanikýs týyndysy. Bul týyndy bir kúnde paida bolǵan joq, olar buny jazbai turyp mońǵoldarǵa qanshama elshilik jiberip, tilderin ábden zerittegen.
Búgin bul týyndyny Qypshaq jazý dep atap júr, al rasynda bul Altyn Ordany qurǵan túrki-mońǵoldarynyń jazbasy.
Al búgingi Halhasiiadyǵa kezdesetin kóneuiǵyr jazýy shyndyǵynda olarǵa Mánjúrden kelgen, Mánjúrler kónemońǵol jazýyn ózderine beiimdep ózgertken, sóitip búkil ózderiniń Mánjúr imperiiasyna taratqan, sóitip halhaǵada jetken bul jazý.
Taǵy Hazaritsy degen Aýǵan halqyn ózderine týys qylyp alǵan, ol bos sandyraq, olar iran tilinde sóileidi, al mongol sózderi bar degeni, ózimiz biletin halha tilindegi kóptegen ózimizdiń túrki sózder, sonaý rýnikamen jáne 10 ǵasyrda Qashqari sózdiginde jazylyp ketken.
Ótirigin shyǵarý
Senderdiń jazýlaryń ol Mánjúr jazýy dep betine basý, taǵy kónemońǵol tilinde "Ts" árpi múldem bolmaǵan, al halha tilinde "Ts" árpi jii qoldanylady.
Jetinshi ótirik
Gen boiynsha "sender bizdiń halhadan" taraǵasyńdar dep, ózderinshe S3 ataýly gaplogrýppany ózderi iemdenip alǵan, al shyndyǵynda eshqandai Gen-gaplogrýppa ultqa, tilge bólinbeidi, sebebi olar 10 myń jyldar buryn, eshqandai ult bolmai turǵanda paida bolǵan. S3 geni kóptegen ult ókilderinde bar, Amerika úndisteri men, Avtraliia aborigenderinde de bar, sonda olarda Halha bolǵany ma?
Eń kóp bizde kezdesedi dep ýáj aitýykádik, shyndyǵynda bul genniń eń joǵary kontsentratsiiasy kezdesetin halyq - Mánjúr halqy. Halha Mánjúrden kóp taiaq jegen, ittiń etinen jek kóredi olardy.
Ótirigin shyǵarý:
"Sonda sender halhalar Mánjúrden taraǵansyńdar ma?" dep tótesinen suraq qoiyp, jaýap talap etý.
Osyny ár qazaq balasy bilse durys bolar edi, áitpese kóbimiz sol "sovoktar" jazyp bergen tarihpen júrmiz.
.jpg)