قازٸرگٸ xالxا-موڭعولداردىڭ شىڭعىسxانعا قاتىستى 7 ٶتٸرٸگٸ

بٷگٸنگٸ مونگول اتالىپ جٷرگەن حالىقتاردىڭ ٶتٸرٸكتەرٸ

بٸرٸنشٸ ٶتٸرٸك

"بٸز موڭعولمىز" دەيدٸ, ال قالماقتار مەن بۋرياتتار ولاردان قالىسپاي كالمىك-مونگول, بۋريات-مونگول بولىپ العان. شىندىق – موڭعول اتاۋى تاريحتاعى موعولستاننىڭ شىن موعولدارىمەن بٸرگە حالىق اتاۋى رەتٸندە تاريح قويناۋىنا كەتكەن, بٷگٸنگٸ "موڭعول - بٸز" دەپ جٷرگەن حالىقتىڭ شىن اتاۋى - حالحا.

ەكٸنشٸ ٶتٸرٸك

بارلىق جەردە حالحالار جار سالىپ: "شح رۋ-تايپالارىنىڭ بەرٸ بٸزدە بار" دەپ ايتادى, ال شىندىعىندا ول ٶتٸرٸك, ولاردا ەشقانداي دا - نايمان, كوڭىرات, جالايىر, دۋلات, كەرەي سەكٸلدٸ كٶپ رۋ-اتاۋلار اتىمەن جوق.

شىندىعىندا ولاردى بۇرىن مەنجٷر يمپەريياسى وتتوك پەن حوشۋنعا بٶلٸپ ارالاستىرىپ تاستاعان, سول سەبەپتٸ ولاردا قازاقتاعىداي ەر رۋ بٶلەك اۋىل بولىپ وتىرماعان, سول سەبەپتٸ دە حالحانىڭ ەش قايسىسى اتا-بابا رۋىن بٸلمەيدٸ.

حالحا ەگەمەندٸك العالى بەرٸ شح-نى باستى "گەروي" ەتٸپ الىپ, سونىڭ اتىنا سەيكەس بولۋ ٷشٸن, 1990 جىلداردان باستاپ ەر حالحاس ٶزٸنٸڭ جەكە باس كۋەلٸگٸنە رۋىن جازۋ مٸندەتتەلەدٸ, ال بٸلمەسە نەنٸ جازادى? ەرينە گازەت-جۋرنالدان وقىعان شح-نىڭ رۋىن جازادى, سٶيتٸپ حالحانىڭ جارتىسىنان كٶبٸ بورجيگون بولىپ العان, ال كٸشكەنە ۇياتى بارلارى نايمان, جالايىر ت.ب رۋ اتاۋلارىن العان.

ەڭ ماسقاراسى مىنادا عوي: مىسالعا ەكەسٸ – نايمانمىن دەسە, بٸر بالاسى – بٶرجەگٸن بولادى دا, بٸرٸ مەن جالايىر بولعىم كەلەدٸ دەي سالادى.

بۋريات پەن قالماقتار ٶز رۋىن بٸلەدٸ, سول سەبەپتٸ ولاردا شح-نىڭ رۋ اتاۋلارى جوق.

حالحانىڭ ٶتٸرٸگٸن شىعارۋ جولى:

قاي رۋدانسىڭ?
ول رۋدىڭ تاڭباسى قانداي - سۋرەتٸن كٶرسەت?
ول رۋدىڭ اتا-قونىس جەرٸ قايدا, كارتادان كٶرسەت?
ۇرانى قانداي?
ەڭ باستىسى ول رۋ ارى قاراي قانداي رۋلارعا بٶلٸنەدٸ?

وسىمەن ٶتٸرٸكشٸنٸڭ ٷنٸ ٶشەدٸ.

ٷشٸنشٸ ٶتٸرٸك

قازٸر حالحالار مەملەكەتتٸك تۇرعىدا شح-نى دەرٸپتەپ, تٷركٸ-موڭعولدارىنىڭ بۇرىنعى بٷكٸل سالت-دەستٷرٸن, كيٸمٸن ٶزدەرٸنە الىپ جاتىر. ال شىندىعىندا حالحانىڭ سالتى مەن كيٸم كيٸسٸ مٷلدەم باسقا بولعان.

نەگٸزٸ حالحالار ونشا دامىماي قالعان, مىسالعا اربالارىنا قاراساڭىز, دٶڭگەلەكتەرٸ ٶتە ديلەتانتتى تٷردە جاسالعان, تەك قانا جاقىن جەردەگٸ جٷكتەردٸ تاسىماسا, ونداي دٶڭگەلەكپەن كٶرشٸ اۋىلعادا جەتۋ مٷمكٸن ەمەس شىعار. 
ال شح موڭعولدارى بالا-شاعاسىن جٷكتەرٸن تاسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ كەرەمەت ٷلگٸلٸ اربالارىمەن بٷكٸل ەلەمدٸ شارلاپ شىققان.

تاعى حالحا قايتىس بولعان ادامىن ەشقاشان كٶمبەگەن, دالاعا لاقتىرىپ تاستايدى.

ٶتٸرٸگٸن شىعارۋ جولى:

گۋگلدان "مونگولييا 19 ۆەك فوتو" دەپ تەرٸپ شىققان سۋرەتتەردٸ حالحانىڭ بەتٸنە باسۋ.

تاعى "مونگولسكايا تەلەگا" دەگەندٸ تەرٸپ شىققان فوتونى بەتٸنە باسۋ.

ٶزدەرٸ جەپ كٶرەتٸن مەنجٷردٸڭ فوتولارىن كٶرسەتٸپ, مٸنە سەنٸڭ شىققان تەگٸڭ دەپ بەتٸنە باسۋ كەرەك.

تٶرتٸنشٸ ٶتٸرٸك

حالحالار شح تٸلٸ بٸزدٸكٸندەي دەپ ايتادى.

ال شىندىعىندا قاراقورىمعا بارعان فرانتسييا كورولٸنٸڭ ەلشٸسٸ رۋبرۋك موڭعول سٶزدەرٸ دەپ جازىپ كەتكەن سٶزدٸڭ بارلىعى, ول بٷگٸنگٸ قازاق سٶزٸ, ال حالحادا ول سٶزدەر مٷلدەم باسقاشا اتالادى.

مىسالعا, رۋبرۋكتىڭ جازباسى بويىنشا:
– كەفير – ايرا, قازاقشا ايران
- كۋمىس – كوموس, قاز - قىمىز
- كۋرت – گيۋرت, قاز - قۇرت
- سۋروك – سوگۋر, قاز – سۋىر
- ارحار – اركار, قاز – ارقار

ٶتٸرٸگٸن شىعارۋ جولى:

وسى سٶزدەردٸڭ حالحا اۋدارماسىن سۇراۋ, سوسىن رۋبرۋكتا وسىلاي دەپ بەتٸنە باسۋ.

نەگٸزٸ باسقا حالحانىڭ كٶپ سٶزٸ تٷركٸ تٸلٸنە كەلەدٸ, ولار بٸزدەن الدىڭدار دەپ ايتۋى ەستە مٷمكٸن. وعان كٶنە تٷركٸ رۋنيكا جازباسىن, نەمەسە 10 عاسىردا جازىلعان ماحمۇد قاشقاريدىڭ تٷركٸ سٶزدٸگٸن كٶرسەتۋ كەرەك. "مٸنە, بۇل سٶزدٸڭ بەرٸ شح-دا موڭعول اتاۋى دا شىقپاي تۇرىپ, تٷركٸ سٶزٸ بولعان" دەپ.

بەسٸنشٸ ٶتٸرٸك

"تاينايا يستورييا مونگولوۆ" اتالعان جازبا حالحا تٸلٸندە جازىلعان دەيدٸ. بۇل جازبا قىتاي يروگليفٸمەن جازىلعان جەنە ونى ورىستار تاۋىپ الىپ, وريگينالىن جويىپ جٸبەرٸپ, ٶزدەرٸ حالحا تٸلٸنە ۇقساستىرىپ لاتىن ەرپٸمەن ترانسكريپتسييا جاساعان.

ٶتٸرٸگٸن شىعارۋ جولى:

قىتاي يەروگليفٸ ول ەشەيٸن سۋرەت, مىسالعا "يت ٷردٸ" دەپ جازعىسى كەلسە, يت جەنە ٷردٸ دەگەن سۋرەت سالىپ بەرەدٸ بولدى, ونى قاي تٸلگە اۋدارساڭ دا, سول تٸلدە سٶيلەپ شىعا كەلەدٸ.

ودان بٶلەك ورىستا شىندىق جوق.

التىنشى ٶتٸرٸك

ەسكٸ موڭعول جازباسى دەگەن جازۋ, بٷكٸل جازۋ حالحا تٸلٸندە جازىلعان سىماق جەنە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ولار ونىمەن جازادى-مىس.

ٶز باسىم, وسى جازۋدى وقۋدى ٷيرەنە الماي-اق قويدىم, ال جاسالعان ترانسكريپتسييالار ٶتٸرٸكشٸ, تاريحشى-سىماق ورىستاردٸكٸ, سول سەبەپتٸ وعان سەنٸم جوق.

ال سول 12-13 عاسىرلارداعى موڭعول حاتتامالارىنا كەلەر بولساق, اراپ ەرپٸمەن جەنە لاتىن ەرپٸمەن جازىلعان جازبالاردىڭ بەرٸ تٷركٸ جازۋى بولىپ ەسەپتەلەدٸ.

مىسالعا, اراپ ەرپٸمەن جازىلعان حات ول - كٷيٸك حاننىڭ ريم پاپاسىنا جازعان حاتى تازا تٷركٸ تٸلٸمەن باستالىپ, ارعى جاعى پارسى تٸلٸندە جازىلعان.

ريم پاپاسىنىڭ ەلشٸسٸ پلانو كارپينيدٸڭ سٶزٸنە سٷيەنسەك, العاشىندا موڭعولدار حاتتى ٶز تٸلٸندە جازا باستايدى, سوسىن بٸراق بٸزدٸڭ تٸلدەن ريم پاپاسىنا ەشكٸم حاتتى اۋدارىپ بەرە الماس دەپ, قالعان حاتتى ساراتسين تٸلٸندە جازدى ەكەن.

ال لاتىن ەرپٸمەن جازىلعان دٷنيەگە, ەۋروپا ميسسيونەرلەرٸنٸڭ التىن وردا كٶشپەندٸلەرٸن حريستيان دٸنٸنە ٷگٸتتەۋ ماقساتىندا جازىلعان كودەكس كۋمانيكۋس تۋىندىسى. بۇل تۋىندى بٸر كٷندە پايدا بولعان جوق, ولار بۇنى جازباي تۇرىپ موڭعولدارعا قانشاما ەلشٸلٸك جٸبەرٸپ, تٸلدەرٸن ەبدەن زەرٸتتەگەن.

بٷگٸن بۇل تۋىندىنى قىپشاق جازۋ دەپ اتاپ جٷر, ال راسىندا بۇل التىن وردانى قۇرعان تٷركٸ-موڭعولدارىنىڭ جازباسى.

ال بٷگٸنگٸ حالحاسييادىعا كەزدەسەتٸن كٶنەۇيعىر جازۋى شىندىعىندا ولارعا مەنجٷردەن كەلگەن, مەنجٷرلەر كٶنەموڭعول جازۋىن ٶزدەرٸنە بەيٸمدەپ ٶزگەرتكەن, سٶيتٸپ بٷكٸل ٶزدەرٸنٸڭ مەنجٷر يمپەريياسىنا تاراتقان, سٶيتٸپ حالحاعادا جەتكەن بۇل جازۋ.

تاعى حازاريتسى دەگەن اۋعان حالقىن ٶزدەرٸنە تۋىس قىلىپ العان, ول بوس ساندىراق, ولار يران تٸلٸندە سٶيلەيدٸ, ال مونگول سٶزدەرٸ بار دەگەنٸ, ٶزٸمٸز بٸلەتٸن حالحا تٸلٸندەگٸ كٶپتەگەن ٶزٸمٸزدٸڭ تٷركٸ سٶزدەر, سوناۋ رۋنيكامەن جەنە 10 عاسىردا قاشقاري سٶزدٸگٸندە جازىلىپ كەتكەن.

ٶتٸرٸگٸن شىعارۋ

سەندەردٸڭ جازۋلارىڭ ول مەنجٷر جازۋى دەپ بەتٸنە باسۋ, تاعى كٶنەموڭعول تٸلٸندە "تس" ەرپٸ مٷلدەم بولماعان, ال حالحا تٸلٸندە "تس" ەرپٸ جيٸ قولدانىلادى.

جەتٸنشٸ ٶتٸرٸك

گەن بويىنشا "سەندەر بٸزدٸڭ حالحادان" تاراعاسىڭدار دەپ, ٶزدەرٸنشە س3 اتاۋلى گاپلوگرۋپپانى ٶزدەرٸ يەمدەنٸپ العان, ال شىندىعىندا ەشقانداي گەن-گاپلوگرۋپپا ۇلتقا, تٸلگە بٶلٸنبەيدٸ, سەبەبٸ ولار 10 مىڭ جىلدار بۇرىن, ەشقانداي ۇلت بولماي تۇرعاندا پايدا بولعان. س3 گەنٸ كٶپتەگەن ۇلت ٶكٸلدەرٸندە بار, امەريكا ٷندٸستەرٸ مەن, اۆترالييا ابوريگەندەرٸندە دە بار, سوندا ولاردا حالحا بولعانى ما?

ەڭ كٶپ بٸزدە كەزدەسەدٸ دەپ ۋەج ايتۋىكەدٸك, شىندىعىندا بۇل گەننٸڭ ەڭ جوعارى كونتسەنتراتسيياسى كەزدەسەتٸن حالىق - مەنجٷر حالقى. حالحا مەنجٷردەن كٶپ تاياق جەگەن, يتتٸڭ ەتٸنەن جەك كٶرەدٸ ولاردى.

ٶتٸرٸگٸن شىعارۋ:

"سوندا سەندەر حالحالار مەنجٷردەن تاراعانسىڭدار ما?" دەپ تٶتەسٸنەن سۇراق قويىپ, جاۋاپ تالاپ ەتۋ.

وسىنى ەر قازاق بالاسى بٸلسە دۇرىس بولار ەدٸ, ەيتپەسە كٶبٸمٸز سول "سوۆوكتار" جازىپ بەرگەن تاريحپەن جٷرمٸز.