Búginde álemniń berekesin ketirip, Islam dinine kúie jaǵyp, dástúrli dinniń atyna nuqsan keltirgen qanshama jalǵan halifat ideiasyndaǵy terroristik uiymdardyń ideologiiasy toqtar emes.
Atap aitsaq, «Hizb ýt-tahrir», «At takfir ýal hidjra», «Ál-Kaida», «Musylman baýyrlar» jáne «DAISh» ekstremistik uiymdaryn erekshe ataýǵa bolady.
Jalǵan halifatty kózdeýshi atalǵan uiymdar elimizde sottyń sheshimimen tyiym salynǵany belgili. Degenmen belgili bir dinniń atyn jamylǵan ekstremistik uiymdy memleket zańdy túrde shektegenimen, olardyń ideiasy tyiylmaitynyn búgingi álemdik jaǵdaidan kórýge bolady. Sondyqtan, sol ideiany ańsaýshy ekstremistik uiymdardyń shynaiy Islam dininen qanshalyqty alys ketkenin saralap kóreiik.
Jalǵan halifat qurǵysy keletinderdiń tarihy sonaý Muhammed paiǵambar zamanynda ózine qarsy shyqqan harajitterden bastaý alatynyn tarih rastaidy. Harajitter zamanynda qataryna qosylmaǵandardy kúpirlikpen aiyptap, jazyqsyz jandardyń ómirin qiǵanyn Islam tarihynan ańǵarýǵa bolady.
Islamda musylmandy jazyqsyz óltirý kúpirlik, deidi mamandar. Muhammed paiǵambardyń sahaba-serigi, ádiletti tórt halifanyń biri Ázireti Áli VII ǵasyrda harajitterdi óz zamanynda tek qylyshtyń kúshimen basyp janyshtaǵan bolatyn. Odan bergi tarihta da harajitterdiń birshama bas kóterýlerin baiqaimyz. Keiinnen mundai aǵymdar Osman imperiiasynyń dáýirinde de kúshpen basylyp, shariǵat zańymen jazalanyp keldi. Osman halifaty qulap, birshama ýaqyt ótkennen keiin musylmandar jeke-jeke topqa bólinip, halifat quramyz degen nietpen ərtúrli ideologiialar men uiymdar qura bastady.
Mysyrda «Musylman Baýyrlar» toby, Úndistanda «Tabliǵi jamaǵat» pen «Jamaatislamiia», Egipette «At takfir ýal hidjra», Ortalyq Aziia men Taiaý Shyǵysta «Hizb ýt-tahrir» uiymdary paida boldy. Olardyń negizgi ustanymdary «Halifatty qaita jańǵyrtamyz» degen qate uranmen jalǵasyn tapty. Mundai urandary shariǵat zańdaryna qaishy kelip, kópshiliktiń qoldaýyna ie bola almai, musylmandardyń jik-jikke bólinip, bir-birin kúpirlikpen aiyptaýyna alyp keldi. Ýaqyt óte kele saiasi baǵyttaǵy mundai ideologiialar búkil álemge tarady.
Búginde saiasi baǵyty osyndai ideologiianyń jeteginde ketken adasýshylar qoǵamnyń basty máselesine ainalyp otyr. Bulardyń ár eldi aldap búldirýine alyp kelip otyrǵan jaǵdai – olardyń jalǵan jihad uǵymyn ózderin qoldaýshylarǵa sińirip, teris áreketterge uryndyrýy. Soqyr senimmen ózge eldiń ishki máselesine aralasyp, saiasi soǵystarǵa qatysý – «ahli súnnet» aqidasyna jat jáne islam shariǵatyna qaishy ekenin, kez-kelgen soǵysqumar adamnyń ashqan soǵysy jihadqa jatpaitynyn, dástúrli islamnyń ǵalymdary aitýda.
Qazirgi tańdaǵy eń úlken jihad – saýatsyzdyqpen kúres. Paiǵambar ósietterinde úlken jihad – óz nápsińmen kúres ekendigin, shyn musylman qolymen de, tilimen de eshkimge ziian tigizbeitin adam ekenin ańǵaramyz. Al, joǵaryda aitylǵan jihad dep jalǵan ideialardy nasihattaýshylar men mánsiz halifat qurýdy ańsaýshylardyń maqsaty dástúrli islam zańdarynan tys ekenin álem musylmandary biledi.
Degenmen, zańdy túrde tyiym salyp, olarǵa qarsy aqparattyq jumystar júrgizilse de, jalǵan halifatshylardyń ideologiiasy keibir adasqan azamattardyń sanasynan óshpei tur. Nege? Sebebi, olardyń qazirgi basty jumysy – ózderiniń ideologiialaryn úiden shyqpai-aq, ǵalamtor betterinde jariialaýdy qolǵa alýy. Bul – bir jaǵynan ýaqyt únemdeidi, ekinshi jaǵynan qajyrly eńbekti qajet etpeitin zamanaýi qolaily jumysqa ainaldy. Quran basshyǵa baǵynýdy talap etedi.
Eger bul shart oryndalmasa, onda musylmannyń is-áreketteri buzaqylyqqa, qaskóilikke ulasady. Bireýdiń ómirine qaýip tóndirýge, ar-namysyna tiiýge, zulymdyq jasaýǵa Islam dininde ruqsat joq. Alaida, halifat quramyz dep júrgen joǵaryda atalǵan jáne taǵyda basqa teris piǵyldy ekstremistik uiymdardyń ózderiniń ideialaryn qoldamaityndardy jazyqsyz óltirip, qanshama tarihi-mádeni oryndardy qiratýy, árine shariǵattan shalys ketkenderin kózi qaraqty adamǵa málim.
Ekstremistik uiymdardyń halifat quramyz degen umtylystary túbirimen qate ekeni anyq.
Ǵalymdardyń aitýy boiynsha, halifat qurýdyń shariǵattaǵy sharttary mynadai:
Birinshiden, halifat qurylǵan jerdegi musylmandardyń kózqarasy bir jerden shyǵyp, biraýyzdan əlgi jerge jinalý kerek jəne barlyq musylmandar osy halifat úshin jan-tənimen qyzmet etýi kerek.
Al, qazirgi «DAISh» sekildi uiymdar halifat ataýyna múlde laiyqty emes. Sebebi, olar Islam əleminiń kózqarasyna qarsy jəne eshkimniń qoldaýyna ie bolǵan emes.
Ekinshiden, musylmandardyń basyn biriktiretin halifa (basshy) tańdaýy barlyq erler men əielder qatarynan bolǵan musylmandardyń ortaq keńesýi arqyly júzege asady. Sebebi, Osman halifa osyndai jolmen sailanǵan edi.
Al, eshbir musylmannyń qoldaýynsyz sailanǵan qazirgi «DAISh» dini ekstremistik uiymynyń basshysy Əbý Bákir Baǵdadi sekildilerge tarihta Osman ibn Affan óz zamanynda bylai degen: «Qandai da bir kisi ortaq keńessiz taqqa taǵaiyndalatyn bolsa jəne sol kisige sert beretin adam bolsa, onda sol ekeýiniń de sońynan eshkim erýge bolmaidy». Al, qazirgi ózin halifat sanaityn Əbý Bákir Baǵdadidiń kim ekenin bilmeimiz. Bar bilerimiz – Əbý Bákir Baǵdadi musylmandardyń halifaty emes, bəlki sońynan erip júrgen soqyr senimdegilerdiń halifaty.
Úshinshiden, halifa tańdaý tynyshtyqta, beibit zamanda júzege asatynyn musylman ǵalymdary joqqa shyǵarmaidy.
Búgingi ǵalamtordy saralasaq, halifatshylardyń əreketi búlikten basqa eshqandai shariǵat qaǵidalaryna sai kelmeidi. Buqaralyq aqparat quraldarynda sipattaǵandai olardyń bar isi adam óltirý, soǵys ashý jəne búlik otyn jaǵý bolyp otyr. Qazirgi tańda Siriia jáne Irak jerinde halyq tynyshtyqta emes, kerisinshe qorqynyshta, úreide ómir súrip jatyr. Islam tarihyna kóz júgirtsek, Ənas ibn Məlik óz sózinde bylai deidi: «Qorqynyshqa, úreide, sert berý, ol sert bergenge sanalmaidy». Al, bizge málim bolǵandai, «DAISh» sodyrlary qataryn kóbeitý úshin Siriia halqyn qorqytý arqyly sert bergizgenin aitýǵa bolady.
Qorytyndylai kele aitarymyz, islam ǵalymdary shariǵatta halifat tek paiǵambardyń jolymen ǵana ornaitynyn jazýda. Bul – barlyq amaldar, sheshimder men úkimder tek paiǵambar súnnetine səikes kelýi kerek degendi bildiredi. Tarihta Imam Baǵaýi «Sharhsýnna» degen kitabynda: «Halifat qurý degenimiz ony paiǵambar jolyna səikes amaldarmen kórsete bilý degen. Eger de onda qandai da bir əreket paiǵambar súnnetine səikes kelmese, onda ol tek atymen ǵana halifat bolyp qalady», – degen bolatyn.
Atalǵan sharttardy baǵamdasaq, búgingi tańda shariǵat bizderge halifat qurý amaldaryn júktemeitini anyq. Iaǵni, musylmandar úshin eshqandai halifattyń júzege asýy mindetti emes. Sondyqtan, halifat quramyz dep júrgen ekstremistik uiym ókilderi ondai oilarynan arylý kerek.
Al, eger ádildik, birigip keńesý, el basshysyna baǵyný sekildi izgi amaldardan aiyrylsaq, onda qurdymǵa ketemiz. Islamda qylyshtyń kúshimen halifat ornamaityny aitylǵan, demek qazirgi halifat musylmandardyń qutyn qashyrýdan basqa jaqsylyqqa bastamaityny málim.
Jaras Ahanov ǵalym, dintanýshy
