بٷگٸندە ەلەمنٸڭ بەرەكەسٸن كەتٸرٸپ, يسلام دٸنٸنە كٷيە جاعىپ, دەستٷرلٸ دٸننٸڭ اتىنا نۇقسان كەلتٸرگەن قانشاما جالعان حاليفات يدەياسىنداعى تەرروريستٸك ۇيىمداردىڭ يدەولوگيياسى توقتار ەمەس.
اتاپ ايتساق, «حيزب ۋت-تاحرير», «ات تاكفير ۋال حيدجرا», «ەل-كايدا», «مۇسىلمان باۋىرلار» جەنە «دايش» ەكسترەميستٸك ۇيىمدارىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
جالعان حاليفاتتى كٶزدەۋشٸ اتالعان ۇيىمدار ەلٸمٸزدە سوتتىڭ شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعانى بەلگٸلٸ. دەگەنمەن بەلگٸلٸ بٸر دٸننٸڭ اتىن جامىلعان ەكسترەميستٸك ۇيىمدى مەملەكەت زاڭدى تٷردە شەكتەگەنٸمەن, ولاردىڭ يدەياسى تىيىلمايتىنىن بٷگٸنگٸ ەلەمدٸك جاعدايدان كٶرۋگە بولادى. سوندىقتان, سول يدەيانى اڭساۋشى ەكسترەميستٸك ۇيىمداردىڭ شىنايى يسلام دٸنٸنەن قانشالىقتى الىس كەتكەنٸن سارالاپ كٶرەيٸك.
جالعان حاليفات قۇرعىسى كەلەتٸندەردٸڭ تاريحى سوناۋ مۇحاممەد پايعامبار زامانىندا ٶزٸنە قارسى شىققان حاراجيتتەردەن باستاۋ الاتىنىن تاريح راستايدى. حاراجيتتەر زامانىندا قاتارىنا قوسىلماعانداردى كٷپٸرلٸكپەن ايىپتاپ, جازىقسىز جانداردىڭ ٶمٸرٸن قيعانىن يسلام تاريحىنان اڭعارۋعا بولادى.
يسلامدا مۇسىلماندى جازىقسىز ٶلتٸرۋ كٷپٸرلٸك, دەيدٸ ماماندار. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ساحابا-سەرٸگٸ, ەدٸلەتتٸ تٶرت حاليفانىڭ بٸرٸ ەزٸرەتٸ ەلي Vٸٸ عاسىردا حاراجيتتەردٸ ٶز زامانىندا تەك قىلىشتىڭ كٷشٸمەن باسىپ جانىشتاعان بولاتىن. ودان بەرگٸ تاريحتا دا حاراجيتتەردٸڭ بٸرشاما باس كٶتەرۋلەرٸن بايقايمىز. كەيٸننەن مۇنداي اعىمدار وسمان يمپەريياسىنىڭ دەۋٸرٸندە دە كٷشپەن باسىلىپ, شاريعات زاڭىمەن جازالانىپ كەلدٸ. وسمان حاليفاتى قۇلاپ, بٸرشاما ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن مۇسىلماندار جەكە-جەكە توپقا بٶلٸنٸپ, حاليفات قۇرامىز دەگەن نيەتپەن əرتٷرلٸ يدەولوگييالار مەن ۇيىمدار قۇرا باستادى.
مىسىردا «مۇسىلمان باۋىرلار» توبى, ٷندٸستاندا «تابليعي جاماعات» پەن «جامااتيسلامييا», ەگيپەتتە «ات تاكفير ۋال حيدجرا», ورتالىق ازييا مەن تاياۋ شىعىستا «حيزب ۋت-تاحرير» ۇيىمدارى پايدا بولدى. ولاردىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمدارى «حاليفاتتى قايتا جاڭعىرتامىز» دەگەن قاتە ۇرانمەن جالعاسىن تاپتى. مۇنداي ۇراندارى شاريعات زاڭدارىنا قايشى كەلٸپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ قولداۋىنا يە بولا الماي, مۇسىلمانداردىڭ جٸك-جٸككە بٶلٸنٸپ, بٸر-بٸرٸن كٷپٸرلٸكپەن ايىپتاۋىنا الىپ كەلدٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە ساياسي باعىتتاعى مۇنداي يدەولوگييالار بٷكٸل ەلەمگە تارادى.
بٷگٸندە ساياسي باعىتى وسىنداي يدەولوگييانىڭ جەتەگٸندە كەتكەن اداسۋشىلار قوعامنىڭ باستى مەسەلەسٸنە اينالىپ وتىر. بۇلاردىڭ ەر ەلدٸ الداپ بٷلدٸرۋٸنە الىپ كەلٸپ وتىرعان جاعداي – ولاردىڭ جالعان جيھاد ۇعىمىن ٶزدەرٸن قولداۋشىلارعا سٸڭٸرٸپ, تەرٸس ەرەكەتتەرگە ۇرىندىرۋى. سوقىر سەنٸممەن ٶزگە ەلدٸڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸنە ارالاسىپ, ساياسي سوعىستارعا قاتىسۋ – «اھلي سٷننەت» اقيداسىنا جات جەنە يسلام شاريعاتىنا قايشى ەكەنٸن, كەز-كەلگەن سوعىسقۇمار ادامنىڭ اشقان سوعىسى جيھادقا جاتپايتىنىن, دەستٷرلٸ يسلامنىڭ عالىمدارى ايتۋدا.
قازٸرگٸ تاڭداعى ەڭ ٷلكەن جيھاد – ساۋاتسىزدىقپەن كٷرەس. پايعامبار ٶسيەتتەرٸندە ٷلكەن جيھاد – ٶز نەپسٸڭمەن كٷرەس ەكەندٸگٸن, شىن مۇسىلمان قولىمەن دە, تٸلٸمەن دە ەشكٸمگە زييان تيگٸزبەيتٸن ادام ەكەنٸن اڭعارامىز. ال, جوعارىدا ايتىلعان جيھاد دەپ جالعان يدەيالاردى ناسيحاتتاۋشىلار مەن مەنسٸز حاليفات قۇرۋدى اڭساۋشىلاردىڭ ماقساتى دەستٷرلٸ يسلام زاڭدارىنان تىس ەكەنٸن ەلەم مۇسىلماندارى بٸلەدٸ.
دەگەنمەن, زاڭدى تٷردە تىيىم سالىپ, ولارعا قارسى اقپاراتتىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلسە دە, جالعان حاليفاتشىلاردىڭ يدەولوگيياسى كەيبٸر اداسقان ازاماتتاردىڭ ساناسىنان ٶشپەي تۇر. نەگە? سەبەبٸ, ولاردىڭ قازٸرگٸ باستى جۇمىسى – ٶزدەرٸنٸڭ يدەولوگييالارىن ٷيدەن شىقپاي-اق, عالامتور بەتتەرٸندە جارييالاۋدى قولعا الۋى. بۇل – بٸر جاعىنان ۋاقىت ٷنەمدەيدٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان قاجىرلى ەڭبەكتٸ قاجەت ەتپەيتٸن زاماناۋي قولايلى جۇمىسقا اينالدى. قۇران باسشىعا باعىنۋدى تالاپ ەتەدٸ.
ەگەر بۇل شارت ورىندالماسا, وندا مۇسىلماننىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ بۇزاقىلىققا, قاسكٶيلٸككە ۇلاسادى. بٸرەۋدٸڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶندٸرۋگە, ار-نامىسىنا تييۋگە, زۇلىمدىق جاساۋعا يسلام دٸنٸندە رۇقسات جوق. الايدا, حاليفات قۇرامىز دەپ جٷرگەن جوعارىدا اتالعان جەنە تاعىدا باسقا تەرٸس پيعىلدى ەكسترەميستٸك ۇيىمداردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ يدەيالارىن قولدامايتىنداردى جازىقسىز ٶلتٸرٸپ, قانشاما تاريحي-مەدەني ورىنداردى قيراتۋى, ەرينە شاريعاتتان شالىس كەتكەندەرٸن كٶزٸ قاراقتى ادامعا مەلٸم.
ەكسترەميستٸك ۇيىمداردىڭ حاليفات قۇرامىز دەگەن ۇمتىلىستارى تٷبٸرٸمەن قاتە ەكەنٸ انىق.
عالىمداردىڭ ايتۋى بويىنشا, حاليفات قۇرۋدىڭ شاريعاتتاعى شارتتارى مىناداي:
بٸرٸنشٸدەن, حاليفات قۇرىلعان جەردەگٸ مۇسىلمانداردىڭ كٶزقاراسى بٸر جەردەن شىعىپ, بٸراۋىزدان əلگٸ جەرگە جينالۋ كەرەك جəنە بارلىق مۇسىلماندار وسى حاليفات ٷشٸن جان-تəنٸمەن قىزمەت ەتۋٸ كەرەك.
ال, قازٸرگٸ «دايش» سەكٸلدٸ ۇيىمدار حاليفات اتاۋىنا مٷلدە لايىقتى ەمەس. سەبەبٸ, ولار يسلام əلەمٸنٸڭ كٶزقاراسىنا قارسى جəنە ەشكٸمنٸڭ قولداۋىنا يە بولعان ەمەس.
ەكٸنشٸدەن, مۇسىلمانداردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرەتٸن حاليفا (باسشى) تاڭداۋى بارلىق ەرلەر مەن əيەلدەر قاتارىنان بولعان مۇسىلمانداردىڭ ورتاق كەڭەسۋٸ ارقىلى جٷزەگە اسادى. سەبەبٸ, وسمان حاليفا وسىنداي جولمەن سايلانعان ەدٸ.
ال, ەشبٸر مۇسىلماننىڭ قولداۋىنسىز سايلانعان قازٸرگٸ «دايش» دٸني ەكسترەميستٸك ۇيىمىنىڭ باسشىسى Əبۋ بەكٸر باعدادي سەكٸلدٸلەرگە تاريحتا وسمان يبن اففان ٶز زامانىندا بىلاي دەگەن: «قانداي دا بٸر كٸسٸ ورتاق كەڭەسسٸز تاققا تاعايىندالاتىن بولسا جəنە سول كٸسٸگە سەرت بەرەتٸن ادام بولسا, وندا سول ەكەۋٸنٸڭ دە سوڭىنان ەشكٸم ەرۋگە بولمايدى». ال, قازٸرگٸ ٶزٸن حاليفات سانايتىن Əبۋ بەكٸر باعداديدٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلمەيمٸز. بار بٸلەرٸمٸز – Əبۋ بەكٸر باعدادي مۇسىلمانداردىڭ حاليفاتى ەمەس, بəلكي سوڭىنان ەرٸپ جٷرگەن سوقىر سەنٸمدەگٸلەردٸڭ حاليفاتى.
ٷشٸنشٸدەن, حاليفا تاڭداۋ تىنىشتىقتا, بەيبٸت زاماندا جٷزەگە اساتىنىن مۇسىلمان عالىمدارى جوققا شىعارمايدى.
بٷگٸنگٸ عالامتوردى سارالاساق, حاليفاتشىلاردىڭ əرەكەتٸ بٷلٸكتەن باسقا ەشقانداي شاريعات قاعيدالارىنا ساي كەلمەيدٸ. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا سيپاتتاعانداي ولاردىڭ بار ٸسٸ ادام ٶلتٸرۋ, سوعىس اشۋ جəنە بٷلٸك وتىن جاعۋ بولىپ وتىر. قازٸرگٸ تاڭدا سيرييا جەنە يراك جەرٸندە حالىق تىنىشتىقتا ەمەس, كەرٸسٸنشە قورقىنىشتا, ٷرەيدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. يسلام تاريحىنا كٶز جٷگٸرتسەك, Əناس يبن مəليك ٶز سٶزٸندە بىلاي دەيدٸ: «قورقىنىشقا, ٷرەيدە, سەرت بەرۋ, ول سەرت بەرگەنگە سانالمايدى». ال, بٸزگە مەلٸم بولعانداي, «دايش» سودىرلارى قاتارىن كٶبەيتۋ ٷشٸن سيرييا حالقىن قورقىتۋ ارقىلى سەرت بەرگٸزگەنٸن ايتۋعا بولادى.
قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, يسلام عالىمدارى شاريعاتتا حاليفات تەك پايعامباردىڭ جولىمەن عانا ورنايتىنىن جازۋدا. بۇل – بارلىق امالدار, شەشٸمدەر مەن ٷكٸمدەر تەك پايعامبار سٷننەتٸنە سəيكەس كەلۋٸ كەرەك دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. تاريحتا يمام باعاۋي «شارحسۋننا» دەگەن كٸتابىندا: «حاليفات قۇرۋ دەگەنٸمٸز ونى پايعامبار جولىنا سəيكەس امالدارمەن كٶرسەتە بٸلۋ دەگەن. ەگەر دە وندا قانداي دا بٸر əرەكەت پايعامبار سٷننەتٸنە سəيكەس كەلمەسە, وندا ول تەك اتىمەن عانا حاليفات بولىپ قالادى», – دەگەن بولاتىن.
اتالعان شارتتاردى باعامداساق, بٷگٸنگٸ تاڭدا شاريعات بٸزدەرگە حاليفات قۇرۋ امالدارىن جٷكتەمەيتٸنٸ انىق. ياعني, مۇسىلماندار ٷشٸن ەشقانداي حاليفاتتىڭ جٷزەگە اسۋى مٸندەتتٸ ەمەس. سوندىقتان, حاليفات قۇرامىز دەپ جٷرگەن ەكسترەميستٸك ۇيىم ٶكٸلدەرٸ ونداي ويلارىنان ارىلۋ كەرەك.
ال, ەگەر ەدٸلدٸك, بٸرٸگٸپ كەڭەسۋ, ەل باسشىسىنا باعىنۋ سەكٸلدٸ ٸزگٸ امالداردان ايىرىلساق, وندا قۇردىمعا كەتەمٸز. يسلامدا قىلىشتىڭ كٷشٸمەن حاليفات ورنامايتىنى ايتىلعان, دەمەك قازٸرگٸ حاليفات مۇسىلمانداردىڭ قۇتىن قاشىرۋدان باسقا جاقسىلىققا باستامايتىنى مەلٸم.
جاراس احانوۆ عالىم, دٸنتانۋشى
