Qazirgi qazaq ultshyldyǵy qazaqtyń joǵalýǵa bet alǵan ulttyq qundylyqtaryn jańǵyrtýdy, qaita túletýdi maqsat etetin, olardy jalpyadamzattyq qundylyqtarmen baiyta otyryp, aramyzdaǵy barsha ult ókilderin qazaq múddesiniń oryndalýyna atsalysatyndai dárejede mańyna toptastyra alatyn qasietke ie bolýǵa tiis. Búgingi ultshyldyq úlken qubylysqa ainalmasa da, belgili dárejede ult qamyn jeýshilik, iaǵni ultshyldyq sezim kóp azamattyń boiynda bar ǵoi dep oilaimyn.
Sovet ókimeti kezinde ultshyldyqtyń nashar qasiet retinde baǵalanǵany málim. Alaida sol shaqtaǵy qazaq ultshyldyǵy, ýaqytynda bizdiń oishyldarymyz aityp ketkendei, ozyq ulttar deńgeiine jetýdi kózdeitin tilenshi ultshyldyq qana edi. Búgingi tańda ultshyldyqtyń sovettik dáýirdegi teris baǵadan arylyp, ultty súiý, ult múddesin qorǵaý, ulttyń damýyna qyzmet etý retinde túsiniletin mazmunmen baiytylǵany anyqqa shyqty. Biraq ol áli de tilenshilik dárejede kele jatqan siiaqty. Óitkeni bilik býyndaryndaǵy chinovnikterdi is-áreketterinde ultshyldyq sezim bileidi dep aita almaimyz, olar tipti ultshyl atanýdan qorqady. Ult máselesiniń durys sheshimin tabýyn, negizinen, qoǵam belsendileri ǵana kóterýde. Biraq úkimet tarapynan tiisti qoldaý kórsetilmegendikten, ult múddesin kózdeitin usynystardyń kópshiligi baiaǵy tilenshilik deńgeide qalyp qoidy ma deimin.
Qazirgi qazaq ultshyldyǵynyń qyzmeti, birinshiden, bilik pen qoǵamnyń ózara túsinisip, shyn mánindegi birlikte áreket etýine qol jetkizýge baǵyttalǵany jón bolar edi. Bul rette prezident Nursultan Nazarbaevtyń qalyń halyqtyń kóńilinen shyqqan «Bolashaqqa baǵdar: ulttyq jańǵyrý» atty maqalasyn basshylyqqa alǵan durys.
Oraiy kelgende aita keteiin, «modernizatsiia» degen sózdi men «jańarý» dep aýdarǵandy durys kóremin. Óitkeni «jańǵyrý» sózi, meniń oiymsha, umyt bop bara jatqan áldeneniń qaita túleýi (vozrojdenie, renessans) uǵymyn beredi, al alǵa qoiylyp otyrǵan másele sanany jańa sapaǵa kóterý jaiynda bolǵandyqtan, bul jerde «jańarý» (obnovlenie, modernizatsiia) sózin qoldanǵan dálirek bolar edi. Al, jalpy, prezidenttiń atalǵan baǵdarlamalyq maqalasy men assambleiadaǵy sózinde qazaq ultshyldyǵy qyzmetiniń mazmunyn ashatyndai jaittar qolmen qoiǵandai jiktelip, jiliktelip, aldymyzǵa óte túsinikti túrde tartyldy. Másele solardy shyǵarmashylyqpen, tereń túsine ári jan-jaqty damyta otyryp basshylyqqa alýda ǵoi dep oilaimyn. Aitalyq, prezident qai-qaisymyzdyń da «eshqashan buljymaityn eki erejeni túsinip, baiybyna barǵanymyzdy» qalaitynyn aitty. Bilik pen qoǵam ózara túsinisip, qazirgi qazaq ultshyldyǵynyń qyzmetin órkenietke sai óristetem dese, osyǵan nazar aýdarýy kerek. «Eki erejeniń» alǵashqysy – sodan beri kóp sóz bolǵan ulttyq kod, al ekinshisi «ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý» kerektigi jaiynda bolatyn. Ekeýiniń de ult múddesin qorǵaý, ult múddesine sai qyzmet etý úshin óte mańyzdy ereje ekeni anyq. Osy rette, ulttyń damýyna kedergi bolatyn kertartpa tustar men olardan arylý joldarynyń biri jaiyndaǵy pikirimdi bildire keteiin. Meniń uǵymymda, ótkenniń kertartpa tustary sovettik zamanda qanǵa sińirilgen uǵymdar tutqynynan shyǵa almaýymyzda jatyr. Aitalyq, bolshevizmniń solaqai biligi saldarynan qazaq halqy úsh dúrkin asharshylyqty bastan keship, aityp jetkizgisiz ulttyq apatqa ushyrady. Al bileýshi partiia men Keńes ókimeti qazaq halqyna jasaǵan qylmystaryn reformatorlyq ádemi urandarmen búrkemelep, qalyń jurtty soǵan sendirdi. Syrttan kelip bosap qalǵan keńistikke, kóshpendiler súiegi ústine qonystanǵandar shyndyqty bilgen joq. Dúrildetip, sotsializm kórigin qyzdyrýmen júrdi de, janama túrde bolsa da, qazaqtyń ulttyq múddeleriniń shektelýine áser etti. Óz elinde ulttyq azshylyq deńgeiine túsirilgen qazaq halqyn orystandyrý úderisi patshalyq tusyndaǵydan da qaryshtap, ekpindei qanat jaidy. Ári onyń ideologiialyq turǵydan qamsyzdandyrylyp, sátti júrgizilgeni sonshalyq – ana tilin umytqan jáne sonysyn maqtanysh kóretin qazaqtyń úlken bóligi tutas bir halyqqa ainalyp ketti. Tipti táýelsizdik dáýirinde de olardyń kóbi ana tiline qaiyryla qoimady, eń bastysy, olar ádemi uran jamylǵan orystandyrý saiasatynyń qurbany bolǵandaryn áli kúnge deiin moiyndaǵan emes. Qaita solaryn, ana tilin tárk etip, tili túgil, dili de tonyn ainaldyryp, orystanyp ketkenderin maqtanysh tutady. Qazirgi túri qazaq, tili men dili orys bolyp ketkenderdiń óz tegine degen kisi shoshyrlyq kózqarasyn kórgende eske túsedi: samoderjavie qamytynan qutylyp, jańa imperiia týyn kótergen shaǵymyzda tóńkeris kósemi, nómiri birinshi bolshevik Lenin orystanǵan ózge tuqymdynyń orystan ótken shovinist ekenin eskertip, ulttar teńdigin kúitteýshilerdi saqtandyrǵan edi. Táýelsizdik dáýirinde ulttyq múddelerdiń tolyǵymen qorǵalmai, ult máselesiniń is júzinde jańasha qordalanýyna, eń túsiniktisi bolyp tabylatyn til taǵdyrynyń óziniń oidaǵydai sheshilip bolmaýyna solardyń qarsy áreketteri sebep bolyp keledi. Prezident belgilep bergen sanany jańartý jumystarynyń tuǵyrynda osy bir keleńsiz qubylysqa dýshar bolǵan qandastarymyzdy týǵan uiasyna qaitarýdy kózdeitin, elimizde qoian-qoltyq ómir súrip jatqan barsha ult ókilderiniń halqymyzben birligin nyǵaita túsetin keshendi sharalar júrgizý suranyp tur ǵoi dep oilaimyn. Meniń oiymsha, barsha jurtty qazaq tóńiregine tyǵyz toptastyryp, qazaq múddesin jalpyulttyq múdde retinde qorǵaýǵa jumyldyratyn, tiisinshe el birligin arttyra túsetin shart – halyqty tarihpen tárbieleýde, qazaqtyń keńes tusynda jabyq bolǵan qaraly tarihy arqyly tárbieleýde jatyr. Osy oraida, kópfýnktsiialy mýltimedialyq portal ashý jáne «Qazaqstan halqy» interaktivti tarihi kartasyn jasaý jóninde prezidenttiń bergen naqty tapsyrmasynyń qazaq ultshyldyǵy úshin mańyzdylyǵyna, sondyqtan onyń oidaǵydai oryndalýyna nazar aýdarý kerek. Prezident aitqandai, tereń oilastyrylyp, ǵylymi negizde jasalýy tiis interaktivti karta memleket qurýshy qazaq halqynyń táýelsiz el tuǵyry retindegi airyqsha rólin aishyqtaityn bolady. Bul erekshe elektrondy karta ejelgi qazaq jerinde birin-biri almastyrǵan memleketter túrleriniń tarih sahnasyna HV ǵasyrda tuńǵysh ret etnostyq atymen qazaq memlekettigi retinde shyǵý belesterin kórneki beinelep, Qazaq eliniń HIH ǵasyrda táýelsizdiginen aiyrylyp, odan jer-sýynyń otarlanyp, qily demografiialyq kúizelisterge ushyraý kezeńderin júieli de tanymdy, áserli etip kórsetip bere alady. Osy karta arqyly áýelde patshalyqtyń ámirshil biliginiń, sosyn Keńes ókimeti kezindegi bileýshi partiianyń qily tásilmen júrgizgen saiasaty osynda toǵystyrǵan san túrli ult ókilderiniń táýelsizdik dáýirindegi uiysý protsesin tolyq jáne óte túsinikti ári áserli etip áńgimeleýge bolady. Prezident assambleiada Sovet ókimeti jasaǵan saiasi qýǵyn-súrginder jaiyn, myńdaǵan jazyqsyz jandar qatarynda Alashorda qairatkerleriniń de atylyp ketkenin, endi ondai jaǵdai eshqashan qaitalanbaityndai etip umytpaý úshin arnaiy eske alý kúni retinde 31 mamyrdyń belgilengenin aitty. Iaǵni azamattardy tarihtyń qasiretti betterimen de baýyrlastyra otyryp tárbieleýdiń mańyzdylyǵyna zor mán bergenine kúmán joq. Atalǵan interaktivti tarihi kartanyń tusaýy kelesi jyly «Alǵys aitý» kúnine orai kesilýge tiis. Tek onyń mazmunynda joǵaryda aitqan belester laiyqty oryn alyp turýyna atsalysý kerek. Osy oraida, taqyrypty shamaly keńeitip, keńestik standartpen qalyptalǵan kúii qalǵan eski sanany jańartýdyń bir jolyn eske salýdy jón kóremiz, ol – stalinizm qurbandaryna jappai taǵzym etýdi dástúrge ainaldyrý máselesi. Bul, ásirese, bolshevizm uryndyrǵan qazaqtyń ulttyq apatyn este ustaýǵa bailanysty. 1917-1933 jyldary úsh dúrkin oryn alǵan jasandy asharshylyqtar kezinde tikelei – 4 jarym million, joǵaltqan yqtimal tabiǵi ósimdi qosqanda – 10 milliondai jannan aiyryldyq. Ashtan qyrylǵandar kómilgen jer-jerdegi qorymdardy anyqtap, basyn qaraitý, eldi mekenderde eskertkishter qoiý, ólketaný murajailarynda arnaiy buryshtar, bólimder ashý, evreilerdiń qońyr indet qurbandaryna arnalǵan «Iad va Shem» («Jad jáne Esim») mýzeii ispetti arnaiy zertteý ortalyǵy, tanymdy ekspozitsiialary bar kórneki ǵylymi orda jasaqtaý arqyly osy qaraly kezeńder shyndyǵyn jurtshylyqqa áserli jetkizý jaiyn oilanǵan jón. Meshitter men shirkeýlerdiń 31 mamyr qarsańyndaǵy jumada jamiǵattaryna asharshylyq qurbandary jaiynda arnaiy ýaǵyz aitýyn dástúrge ainaldyrýy qajet. Bulardy júzege asyrý arqyly qazirgi qazaq ultshyldyǵy qalyń kópshiliktiń tarihi ádilettilikti aiqyn túsinýine jáne halqymyzdyń birligin arttyra túsýine ólsheýsiz zor úles qosa alady.
TIL TAǴDYRY QAZAQ ULTShYLDYǴYN ALAŃDATÝY TIIS
Bizdiń táýelsiz respýblikamyzdy álemdik qaýymdastyq ulttyq memleket dep sanaidy. Iaǵni álem moiyndaǵan táýelsiz ulttyq memleketimiz bar. Biraq ózimizdiń ulttyq múddelerimizge tolyq jaýap bermeidi dep sanap, kóp nársege kóńilimiz tolmaityny ras, sondyqtan da ony, táýelsiz ulttyq memleketimizdi atyna sai jaqsylap jasaqtap shyǵýymyz kerek. Iaǵni másele – soǵan shyn mánindegi ulttyq mazmun berýde. Demek, qazirgi qazaq ultshyldyǵynyń alda turǵan asa zor mindeti, shynynda da, ulttyq memleket qurý bolýǵa tiis. Ulttyq memlekettiń kózge uratyn birinshi belgisi – memlekettik til ekeni málim, ras, bizde ol bar, tek qaǵaz júzinde ǵana. Memlekettik mártebesine qaramastan, qazaq tiliniń qoldanys aiasy tar ári ony táýelsizdigimizge shirek ǵasyrdan astam ýaqyt bolǵanmen, tiisti dárejede keńeite almai kelemiz. Ókinishke qarai, memlekettik tildi bilýge qajettilik, muqtajdyq týǵyzýdyń sheshýshi ról atqaratynyna kúni búginge deiin mán bermei otyrmyz. Eger memlekettik tildi óz mártebesiniń deńgeiine kóterý, iaǵni qoǵamdyq-saiasi fýnktsiiasyn kúrt arttyryp, qoldanys aiasyn meilinshe keńeitý máselesin budan ári de júzege asyrmai sózbuidaǵa sala beretin bolsaq, osy kúnderi jurtshylyqty táp-táýir sergitken jańa naýqan – qoldanystaǵy reformalanǵan kirill grafikasyn latyn grafikasyna aýystyrý sharasy oń nátije bermeidi. Shyndap kelgende, ulttyq memlekette barlyq oqý oryndarynda oqytý tili – memlekettik til bolýǵa tiis. Qarshadaiynan úsh tilge baýlynǵan balada, akademik Rabiǵa Syzdyqova apaiymyz atap aitqandai, ana tili degen uǵym bolmaidy, al mundai jaǵdaidyń qazaq ultshyldyǵyn alańdatpaýy múmkin emes. Tarihty sholtityp oqytýdyń da ulttyq memleket múddesine sáikes kelmeitinin aityp jatý artyq. Ǵasyrlar boiy qalyptasyp, bekem ornyqqan qazaq halqynyń ulttyq bolmysynda qazaq rýhyn nebir kúizelisterden aman alyp kele jatqan airyqsha qasiet bar. Halqymyzdyń sol qasietin beineleitin formýla boiynsha kúlli materialdyq bailyqtan adami qundylyq biik qoiylyp, ádilettilik, adaldyq, shynshyldyq pen ahlaq (moral) dáýlet ataýlydan áldeqaida artyǵyraq baǵalanatyn. Biraq qubylmaly saiasat bilegen ár zamannyń yńǵaiynan túrli kemshilikter týyp, úlken dertke ainaldy. Qundylyqtardyń ózgerýi, bilik býyndaryna jeke basynyń bailyǵyn jasap alǵandar ǵana barady degen uǵymnyń paida bolýy psihikany azdyrdy. Buryn «malym – janymnyń, janym – arymnyń sadaǵasy» dep ardy, uiatty, ahlaqty barsha igilikten joǵary qoiatyn qazaqtyń ómir súrý erejesi qatty ózgeriske ushyrady. Sonyń saldarynan búgingi qoǵamnyń barlyq salasyn sybailastyq pen sybailas jemqorlyq jailady. Korrýptsiia jyqpyldarymen erkin sharlaýǵa mashyqtanǵandar úshin ádildik pen ar-uiattyń is-áreketke baqylaýshy iaki tejegish bola almaityny anyqqa ainaldy. Osy qubylyspen kúresý úshin adamgershilik ustynymyzdy nyǵaitý sharalaryn ultshyldyq qasiet oilantýǵa tiis. Táýelsiz damý jolyna túsken shaqta jahandaný úderisine moiynsundyq. Al ol turmysqa, el basqarý júiesine, sharýashylyq, kásiporyn, bilim berý men tárbieleý oryndary bitkenniń bárine batystyń shoý-biznes dep atalatyn dańǵazasy mol ónerinen bastap, jańa tehnologiiasyn usynǵan buqaralyq mádeniet edi. Tehnikalyq jaǵynan da, intellekt jaǵynan da kommýnistik standarttan endi ǵana azat bolǵan bizdiń elimizdegi jaǵdaidan batys áldeqaida joǵary deńgeide turǵandyqtan, jahandaný úderisi bizdiń tarapymyzdan eshqandai tosqaýyl kórgen joq. Kedergi kezdespegendikten de jastar sanasyn tez jaýlady. Sonyń saldarynan qazaqtyń tilin, dilin, ulttyq mádenietin alyp júrgender qatary anyq siredi. Ul-qyzdarymyz, ásirese ulttyń bolashaǵyn anyqtaityny tabiǵatyna jazylǵan boijetkenderimiz batysqa kózsiz eliktep, tipti qazaqsha sóileýdi azaitty. Demek, jastar sanasy úshin kúresýdi ultshyldyq mindetterdiń mindeti dep bilýge tiis. Ásirese ulttyq memleket qurýǵa talpynǵan is-áreketimizge ozyq sana jetekshilik etýi qajet. Iaǵni qazaqtyń ulttyq memleketiniń bolashaǵy kúni erteń-aq jastar qolyna ótetinin esh umytpai, urpaq tárbiesin ulttyq qundylyqtar negizinde júieli túrde qaita qurý jón bolmaq.
QAZAQ ULTShYLDYǴY ÓZGELERDI ÓZ MAŃYNA TOPTASTYRÝY ShART
Ult múddesi qoǵamdyq-saiasi jumystardy dástúrli dinin qadirlei bilý, áleýmettik ádilettilikke laiyqty kóńil bólý oraiyna qarai quryp, eldegi kedeishilikti, jumyssyzdyqty joiýǵa umtylýda jatsa kerek. Menińshe, resmi bilikte júrgender, sondai-aq úkimettik emes uiymdardaǵy belsendi ultshyl azamattar kúlli qoǵami jáne saiasi jumystaryn qazaqtyń osy ýaqytqa deiin shektelip kele jatqan quqyqtaryn qalpyna keltirý jaǵyna baǵyttaý kerek. Aitalyq, bilik aityp júrgendei, Qazaq elinde igerilmei jatqan jer kóp. Tarihqa kóz júgirtsek, qazaqty jerden aiyrý patsha ókimeti tusynda bastalǵan, Keńes ókimeti ony túzei qoimady. Ótkendegi qiǵashtyqtardy qazirgi demokratiialyq ókimet túzetýge tiis dep oilaimyz. Eger osy táýelsiz el ókimeti halyqty jerge ornalastyrýdyń órkenietke sai jańa úlgilerin jasap, jańasha uiysqan kooperativterdi jetkilikti nesiemen qamtamasyz etse, az jylda jumyssyzdyqty joiyp, aýyl sharýashylyǵyn jańasha jandandyrar edi. Sonda syrttan quiylýy yqtimal investitsiiaǵa eminý doǵarylyp, qoldan jasalǵan oligarhtardyń zalaldy is-áreketterine toqtam salynar edi. Eń bastysy, qazaq halqy óz jerine ózi qoja bolar edi, arasynda otyrǵan dini, tili, dili bólek diasporalardy óz mańyna uiystyryp, ortaq múddege jumyldyrý arqyly qazaqtyń shyn mánindegi ulttyq memleketin jańa turpatta quryp shyǵar edi.
Beibit Qoishybaev,
"Jas Alash" gazeti
