Qazirgi qazaq mádenietiniń ainasy qandai?

El men eldi teńestiretin – bilim men mádeniet.

M.Áýezov

Ras, halyqty tanytatyn – má­deniet. Sonyń ishinde qarapa­iym halyqqa eń qoljetimdisi, eń jaqyny, tikelei áser etip tárbieleitini de – tele-arnalar. Telearna – bir memlekettiń dúrsildep soqqan júregi, búlkil­degen qan tamyry. Telearna – qazaq qoǵamynyń ainasy. Qazaq degen qandai halyq, túr-sipaty, keskin-kelbeti qandai, neni qurmet tutady, neni uiat sanaidy, ult retindegi ereksheligi nede, neni qundylyq dep sanaidy – osyny bilgisi kelgen kez kelgen sheteldik telearnaǵa úńileri haq. Óitkeni qazir qazaq beinesin kitaptan oqyp tanyp, “Qazaq net­ken sulý halyq!” dep tamsanatyn Matipter joq. Qazirgi urpaq “Abai jolyn” oqyp, tárbie almaidy. Telearnalardan tárbie alady. Solarsha sóilep, solarsha kiinip, solarsha shash qoiyp, solarsha kúlip álek bolady.

Telejúrgizýshi nemese túrli baǵdarlama júrgizýshi – bir memlekettiń, odan qalsa álemniń kóziniń suǵynda turǵan adam.      Ol – bir halyqtyń sipaty, ól­shemi, jarnamasy, etiketi, aqyl-oiy, abyroiy... Al bizdiń qazirgi “abyroilarymyz” qandai?

Bir túsinbeitinim, telehabardy da, radiohabardy da, qandai bir habardy da sóileý tilinde bir múltik joq sheshen, bilimdi, mádenietti, etikalyq, estetikalyq talǵamy tereń, ulttyq qundylyqtardy biletin jáne ony qurmetteitin kásibi mamandar júrgizse kerek edi. Al bizde kez-kelgen qoly jetken ánshi, ártis, aqyndar júrgize beredi. Al olardyń jasandylyǵy kózge uryp turady. Jasandy daýys, jasandy kúlki, jasandy ádemilik, jasandy suraq... Olarda kóteriletin máseleniń mańyzdylyǵynan góri, “ózim qalai kórinem, osy jolǵy kói­legim qandai” degen másele qinaityn sekildi. Qas-qabaǵyn kerip, myń qubylyp áýre. Otyrǵandarynyń ózi sýretke túskeli otyrǵan adamdai ózderin-ózderi kórmege qoiyp álek.

Ánshi bolsa – sahnada ánshi. Ánshi kiimi, ánshi ári(makiiaj) telejúrgizýshige jaraspaidy. Telejúrgizýshi – salaýatty, syndarly, saýatty, saliqaly bolý kerek qoi. Osy rette sózinen bir súrinbeitin, ádepten attamaityn, tabiǵilyǵynan tanbaityn, ásire daraqylyqqa barmaityn, talǵamy da tarazy “Astana” telearnasyndaǵy “Bizdiń ýaqyt” jáne “Qazaqstan” arnasyndaǵy “Dara jol” habarlarynyń júr­gizýshilerine alǵys aitqym kele­di. Jastar solardan úlgi alsyn.

Sońǵy kezde kúii kelgenniń bári bir-bir baǵdarlama ashyp aldy. Qosh deiik. Biraq osymen ne utty? Osymen qazaq máde­ni­etiniń kókjiegi keńip, kósegesi kógerdi me? Sonda da kórermen ár habarǵa qýana úmitpen qaraýdan tanǵan emes. “Aqiqatty aitý sen úshin, aqiqatty aitý men úshin, eshqashan, dosym, kesh emes” dep “Kesh emes” keldi – qýandyq. Áldeqaidan keshigip, mashinasynan túse júgirip, “Aitýǵa ońai” keldi – qýandyq. “Ót­kir til” keldi – qýandyq. Áde­biettiń sarysýǵa ainalyp bara jatqan quiańyn qozǵap, syrqaý býynǵa súliktei qadalatyn osy jigit bolar dep qýandyq. Attary da jaqsy, ekpinderi de jaqsy. Tek birazdan soń sol baiaǵy eski súrleýge bular da túsedi. Tsirk attaryndai sheńberden shyǵa almaidy. Sol sheńber boiymen biriniń kórsetkenin ekinshisi kórsetip, ainala be­re­d­i, ainala beredi. Sol suraq, sol jaýap. Qansha tulǵa, qansha tanymal bolsa da, qaitalana bergen soń qadiri qashady eken. Áshimov, Obaev, Altynbekov, Narymbetov, Júrsin, Qur­manáli, Asyly, Qymbat... Osy sheńbermen ainala beredi. Bul kisilerdiń ne aitatyndaryn halyq jattap alǵan.

Sonda bir ulttyń talǵam-tarazysy on shaqty adam bola ala ma? Aqiqat deimiz-aý, aqiqat kerek bolsa, nege tek qana “toq balalar” sóileýge tiis? “Ash balany” da sóiletip kórseńizdershi bir ýaq. Mysaly, bala tárbiesi jónindegi habarǵa Balieva men Asanovanyń aitary kóp pe? Mektep, ustaz, oqýshynyń shyn bei­nesin ashqyńyz kelse, sóiletińiz qyryq jyl sabaq bergen ustazdy, túsirińiz kópbalaly ata-ana úiin! Men juldyzdardyń talantyna tabynam. Bul – olarǵa bergen Táńir syiy. Biraq juldyz eken dep, olardy da oryndy-orynsyz habarlarǵa tyqpalai berip ne kerek?! Eger óner haqynda bolsa quba-qup. Al januia beriktigi, bala beineti, bai taý­qy­meti degenge dál osy “Jul­dyzdar” aqyl aitpai-aq qoisyn. Kimge tóreshi bolǵandai...

Sonan soń bireýdi túsirip, halyqqa kórsetýdiń bir maqsaty, mańyzy, tárbielik máni bolý kerek qoi. Mysaly, sońǵy kezde neshe qaitalap kórsetken bir kóriniske tańmyn. Paiǵambar jasynan asqan qazaq keiýanasy. Jaryqtyq shimkentskii shubar ala kóilegimen, daǵaradai jaýlyǵymen, selkildegen syrǵasymen, alqyldaǵan alqasymen ál­debir teńizdiń shet jaǵasynda sýdyń ishinde sholpyldatady da otyrady. Sýmen oinap otyrǵan sábi sekildi. Eger osy jasta sý­da balyqtai júzedi dep kórsetse, tańdanǵan bolar edik. Salaýatty ómir saltyn ýaǵyzdaý dep uǵar ek. Shetelge kóp qydyrady eken. Eger tańdai qaqtyrar ne óneri, ne talanty bolmasa, shetelge kóp qydyrý da maqtan ba? “E, balasy bai ǵoi” dedik te qoidyq. Tipti bai bolǵan kúnniń ózinde ol bailyq bir jetimdi jebeýmen, bir talantty demeýmen nege kórinbeidi?

Endi telearnalardaǵy ádep pen ibaǵa, ulttyq qundylyqtarymyzǵa kereǵar kórinisterge ke­leiik. Juldyzdarǵa, sport jul­dyzdaryna, tarlan talanttarǵa qoiylatyn suraqtardyń surqy:

– Neshe kóilek, neshe týfliiń bar?

– Neshe jigitpen júrdińiz?

– Úsh balańyzdyń úsh ákesi bir-birimen aralasyp tura ma?

– Kóńildesińizdiń kim ekenin bilýge bola ma?

– Alǵash ret neshe jasta súiistińiz jáne t.s.s.

Sonan keiin qai kanaldy qossań da, erkek tamaq istep jatady. Onyń janynda qasyn kergen totylar “O, netken dámdi, men mundai tamaqty istemek túgili kórmeppin” dep tańdanyp turady. Sóitip, erkek tamaq istegenine, qatyn tamaq istei almaitynyna maqtanyp áýre. Qazaqy qundylyqtyń óreskel taptalýynyń biri –osy! Erkektiń qazan-aiaqqa aralasýy – qazaq úshin úlken namys. Qazaqtyń qazaqtyǵy da sonda – qazaq erkegi óziniń iriligimen, erkek minezimen daralanýshy edi.

Er-azamattyń qunyn túsirip turǵan taǵy bir kórinis – uzyn qyzdyń janynda onyń ortan be­linen keletin jigit turady da, uzyn qyz onyń tóbesinen tónedi de turady.

Taǵy bir óreskel jai – áiel júrgizýshiler qasyndaǵy erkek júrgizýshiniń sóileýine múmkindik bermei, aýzyndaǵy sózin kiip ketip, erkektiń aldyna túsip josylady da turady. Erkek baiǵus qaitsin, sóileiin-aq dep neshe umtylsa da, áiel serigi aýzynan qaǵa bergen soń, amalsyz jaýtańdap turǵany.

Juldyzdardyń úiin kórsetý de sánge ainaldy. Jaraidy, nege jetse de ónerimen jetken shyǵar. Biraq itin, mysyǵyn, jatatyn tósegin, jatyn kóilegin, týalettegi shuńǵyrshaǵyn kórsetý qandai ádepke jatady? “Ózińde barmen kózge uryp, artylam deme ózgeden” degen ǵoi Abai.

Qazir telearna tolǵan – kúlki, saiqymazaq. Kúlki – tárbie quraly bolsa ǵana oryndy. Eser, esirik kúlki ne kerek? Mysaly, “Aldaraspan” – naǵyz týma talant. Akademiia oqymasa oqymaǵan shyǵar. Biraq Nurjan qai keiipkerdi oinamasyn, qulpyrtyp jiberedi. Kúlmesińe qoimaidy. Kúlip turyp jylatatyn ashy shyndyqtary qandai! Al “Nysana” ásire daraqylyqqa baryp júr. Ásirese, ustaz, oqýshy, mektep taqyrybyna. Muǵalimniń direktormen ashyna bolýy, mu­ǵalimniń oqýshymen júrýi, odan bala kóterip qalýy, muǵalimniń jel shyǵaryp qoiýy... Ne degen masqara! Onsyz da “ushynyp” turǵan muǵalim bedelin odan ári tuqyrtý, aiaqqa taptaý. Hadistiń ózinde “Muǵalimniń qalamynyń siiasy shahittiń qanynan da qymbat” degen eken.

Qazaqta taǵy bir qasietti de qadirli adam – qazaq keiýanasy. Anaý aýzy-basy máimigen kem­pir-jigit osyny tárk etedi de jatady. Qazaqtyń aq kúndikti áý­liedei ájesi qashan úi-úidi aralap súmeńdep, qydyryp, tamaq ishýshi edi? Basynda kúlki bolǵan shyǵar. Endigiń kúlki emes, túrpi! Doǵar, shyraǵym! Sol sekildi ár qubylystyń jarqyrap bir shyǵatyn shaǵy da, toqyraityn shaǵy da bolady. Ónerdegi toqyraýdy moiyndaǵan da jón. Mysaly, qazirgi “TTT”, Gúlbaýshan men Danagúl, Nurjan Tutov, Asylbek, Ýálibek taǵy jáne biz attaryn bilmeitin shyraqtar sol óz shyqqan biikterin­de qalyp qoisa jarar edi. Endi­gileri órleý emes, quldyraý tárizdi.

Juldyz kimmen juldyz? Jul­dyzdy jasaityn – halyq. Jul­dyzdyń has synshysy da, qolpashtaýshysy da – halyq. Al endi sol halyqtyń ózine asa qaraýshylyq, tákapparlyq, maqtan men daraqylyq “juldyzdyń” jaryǵyn molaita ma? Tóreǵali Tóreáliniń sońǵy kezdegi minez-qulqy osyǵan saiady. Mysaly, ashyq mashinanyń ústinde parad qabyldaǵan prezidenttershe qolyn alǵa sozyp, alańdy ainalyp ótýi jap-jas balaǵa jarasa ma? Onyń ústine oqqaǵarmen shyǵý. Ózińdi erkeletken, juldyz jasaǵan halqyńnan qorǵanyp ne kórindi?..

Búkil ómirbaianyńdy óleń etip ándettiń. Osynyń óreskel emes pe? Seniń ómirbaianyńda elge úlgi bolar, tańdai qaqtyrar ne bar? Ózińdi-óziń osynshalyq “tiri qudai” jasaǵanda sen anaý Eskendir Hasanǵalievtan, Nurǵali Núsipjanovtan, Nurlan Ónerbaev pen Ramazan Stamǵazievtan, Saiat Medeýov pen Sáken Maiǵazievtan, Jubanyshtan qy­sylmadyń ba? Qansha jyl halyq qurmetine bólenip júrse de, halyq aldynda jelp etip artyq minez kórsetpegen sol ánshiler­diń minez-mádenietinen ainalsaq bolmai ma. Bular – qai zaman, qai urpaq úshin de qunyn joimaityn, neshe ǵasyr ótse de ólmei­tin daýystar. Al quiyn ǵumyrly ánshiler bar. Tek shartyldaǵan shapalaq, lekildegen mýzykamen ǵana qudiretti bolyp turady da, álgiden arylsa túkke tatymaidy. Osyny da eskere júr, ainalaiyn...

Sodan soń ánshi bedeli tyńdarmannyń kim ekenimen de ólshenedi. Sol shýlap turǵannyń kóbi – áli talǵam tarazysy qa­lyptaspaǵan jelókpe jastar. Olarǵa ánniń saz tazalyǵy, sóz maǵynasy ne kerek?! Tek yrǵaqty qabyldaidy. Yrǵaq neǵurlym jii, kúshti bolsa, boldy, soǵan qosyla kózderin jumyp izeńdei beredi. Al seniń tabynýshylaryńnyń kóbi – jas qyzdar. Kózderi ánde emes, ánshide.

Al Ernar Aidar urlyqy ánder týraly “báribir halyq ony bilip jatqan joq” dep senimdi aitty. Bilgende qandai! Mysaly, Marjan Arapbaeva solqyldatyp turyp oryndaityn:

Iá solai, iá, solai,

Qazaq eli osylai! – degen qaiyrmanyń áýeni ózimiz qysqa kúnde qyryq ret kórip júrgen túrik serialynan. Ánderdiń qai jeri burynǵy ánder, qai jeri túrik, ázirbaijan, qyrǵyz, ózbek tipti arabtiki ekenin qazir bala da biledi. Átteń, dúnie-ai, ánshiniń baǵyn ashatyn sazger (kompozitor) eken ǵoi. “Áliiadan” soń Roza daýysynyń tereń iirimin, shyrqaý biigin ashatyn bir án boldy ma? Bolsa qaida...

Tórt toqal jyry. Osyny qaita-qaita jyrlai berip ne kerek. Ol ne, ókimet sheshetin, qaýly, qararmen bekitetin nárse me? Ári-beriden soń jeke jan­uialyq is emes pe. Áielder riza bolsa, ar-namysy taptalmasa, zorlyq bolmasa boldy da. Baspanasyz, qorǵansyz áiel arqa súier azamat tapsa, otbasy baqytyn sezinse, jaqsy emes pe. Al erkekter albaty aram júris­ke salynǵansha, aǵaiyn-týǵannyń rizalyǵymen jas áiel alyp jatsa, onda turǵan ne tragediia bar? Biraq osy habarǵa kelgen erkek ataýlynyń eń úlken dáleli “Muhammed paiǵambar da tórt áiel alǵan” dep qaitalai berýi tipti jón emes. Qazaq shaldary musylman bolýdy tórt toqaldan bastamaq eken ǵoi, tegi. Tórt qatyn alsa boldy – Muhammed paiǵambar bola qalatyndai. Odansha ata-babadan qalǵan jol demei me. Kóp áiel alý – qazaq úshin esh oǵash is emes. Tek adamgershilik negizinde bolsa... Muhtar Áýezov.

Ámina Qurmanǵaliqyzy, synshy

"Jas Alash" gazeti