قازiرگi قازاق مەدەنيەتiنiڭ ايناسى قانداي?

ەل مەن ەلدi تەڭەستiرەتiن – بiلiم مەن مەدەنيەت.

م.ەۋەزوۆ

راس, حالىقتى تانىتاتىن – مە­دەنيەت. سونىڭ iشiندە قاراپا­يىم حالىققا ەڭ قولجەتiمدiسi, ەڭ جاقىنى, تiكەلەي ەسەر ەتiپ تەربيەلەيتiنi دە – تەلە-ارنالار. تەلەارنا – بiر مەملەكەتتiڭ دٷرسiلدەپ سوققان جٷرەگi, بٷلكiل­دەگەن قان تامىرى. تەلەارنا – قازاق قوعامىنىڭ ايناسى. قازاق دەگەن قانداي حالىق, تٷر-سيپاتى, كەسكiن-كەلبەتi قانداي, نەنi قۇرمەت تۇتادى, نەنi ۇيات سانايدى, ۇلت رەتiندەگi ەرەكشەلiگi نەدە, نەنi قۇندىلىق دەپ سانايدى – وسىنى بiلگiسi كەلگەن كەز كەلگەن شەتەلدiك تەلەارناعا ٷڭiلەرi حاق. ٶيتكەنi قازiر قازاق بەينەسiن كiتاپتان وقىپ تانىپ, “قازاق نەت­كەن سۇلۋ حالىق!” دەپ تامساناتىن ماتيپتەر جوق. قازiرگi ۇرپاق “اباي جولىن” وقىپ, تەربيە المايدى. تەلەارنالاردان تەربيە الادى. سولارشا سٶيلەپ, سولارشا كيiنiپ, سولارشا شاش قويىپ, سولارشا كٷلiپ ەلەك بولادى.

تەلەجٷرگiزۋشi نەمەسە تٷرلi باعدارلاما جٷرگiزۋشi – بiر مەملەكەتتiڭ, ودان قالسا ەلەمنiڭ كٶزiنiڭ سۇعىندا تۇرعان ادام.      ول – بiر حالىقتىڭ سيپاتى, ٶل­شەمi, جارناماسى, ەتيكەتi, اقىل-ويى, ابىرويى... ال بiزدiڭ قازiرگi “ابىرويلارىمىز” قانداي?

بiر تٷسiنبەيتiنiم, تەلەحاباردى دا, راديوحاباردى دا, قانداي بiر حاباردى دا سٶيلەۋ تiلiندە بiر مٷلتiك جوق شەشەن, بiلiمدi, مەدەنيەتتi, ەتيكالىق, ەستەتيكالىق تالعامى تەرەڭ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بiلەتiن جەنە ونى قۇرمەتتەيتiن كەسiبي ماماندار جٷرگiزسە كەرەك ەدi. ال بiزدە كەز-كەلگەن قولى جەتكەن ەنشi, ەرتiس, اقىندار جٷرگiزە بەرەدi. ال ولاردىڭ جاساندىلىعى كٶزگە ۇرىپ تۇرادى. جاساندى داۋىس, جاساندى كٷلكi, جاساندى ەدەمiلiك, جاساندى سۇراق... ولاردا كٶتەرiلەتiن مەسەلەنiڭ ماڭىزدىلىعىنان گٶرi, “ٶزiم قالاي كٶرiنەم, وسى جولعى كٶي­لەگiم قانداي” دەگەن مەسەلە قينايتىن سەكiلدi. قاس-قاباعىن كەرiپ, مىڭ قۇبىلىپ ەۋرە. وتىرعاندارىنىڭ ٶزi سۋرەتكە تٷسكەلi وتىرعان ادامداي ٶزدەرiن-ٶزدەرi كٶرمەگە قويىپ ەلەك.

ەنشi بولسا – ساحنادا ەنشi. ەنشi كيiمi, ەنشi ەرi(ماكيياج) تەلەجٷرگiزۋشiگە جاراسپايدى. تەلەجٷرگiزۋشi – سالاۋاتتى, سىندارلى, ساۋاتتى, ساليقالى بولۋ كەرەك قوي. وسى رەتتە سٶزiنەن بiر سٷرiنبەيتiن, ەدەپتەن اتتامايتىن, تابيعيلىعىنان تانبايتىن, ەسiرە داراقىلىققا بارمايتىن, تالعامى دا تارازى “استانا” تەلەارناسىنداعى “بiزدiڭ ۋاقىت” جەنە “قازاقستان” ارناسىنداعى “دارا جول” حابارلارىنىڭ جٷر­گiزۋشiلەرiنە العىس ايتقىم كەلە­دi. جاستار سولاردان ٷلگi السىن.

سوڭعى كەزدە كٷيi كەلگەننiڭ بەرi بiر-بiر باعدارلاما اشىپ الدى. قوش دەيiك. بiراق وسىمەن نە ۇتتى? وسىمەن قازاق مەدە­ني­ەتiنiڭ كٶكجيەگi كەڭiپ, كٶسەگەسi كٶگەردi مە? سوندا دا كٶرەرمەن ەر حابارعا قۋانا ٷمiتپەن قاراۋدان تانعان ەمەس. “اقيقاتتى ايتۋ سەن ٷشiن, اقيقاتتى ايتۋ مەن ٷشiن, ەشقاشان, دوسىم, كەش ەمەس” دەپ “كەش ەمەس” كەلدi – قۋاندىق. ەلدەقايدان كەشiگiپ, ماشيناسىنان تٷسە جٷگiرiپ, “ايتۋعا وڭاي” كەلدi – قۋاندىق. “ٶت­كiر تiل” كەلدi – قۋاندىق. ەدە­بيەتتiڭ سارىسۋعا اينالىپ بارا جاتقان قۇياڭىن قوزعاپ, سىرقاۋ بۋىنعا سٷلiكتەي قادالاتىن وسى جiگiت بولار دەپ قۋاندىق. اتتارى دا جاقسى, ەكپiندەرi دە جاقسى. تەك بiرازدان سوڭ سول باياعى ەسكi سٷرلەۋگە بۇلار دا تٷسەدi. تسيرك اتتارىنداي شەڭبەردەن شىعا المايدى. سول شەڭبەر بويىمەن بiرiنiڭ كٶرسەتكەنiن ەكiنشiسi كٶرسەتiپ, اينالا بە­رە­د­i, اينالا بەرەدi. سول سۇراق, سول جاۋاپ. قانشا تۇلعا, قانشا تانىمال بولسا دا, قايتالانا بەرگەن سوڭ قادiرi قاشادى ەكەن. ەشiموۆ, وباەۆ, التىنبەكوۆ, نارىمبەتوۆ, جٷرسiن, قۇر­مانەلi, اسىلى, قىمبات... وسى شەڭبەرمەن اينالا بەرەدi. بۇل كiسiلەردiڭ نە ايتاتىندارىن حالىق جاتتاپ العان.

سوندا بiر ۇلتتىڭ تالعام-تارازىسى ون شاقتى ادام بولا الا ما? اقيقات دەيمiز-اۋ, اقيقات كەرەك بولسا, نەگە تەك قانا “توق بالالار” سٶيلەۋگە تيiس? “اش بالانى” دا سٶيلەتiپ كٶرسەڭiزدەرشi بiر ۋاق. مىسالى, بالا تەربيەسi جٶنiندەگi حابارعا باليەۆا مەن اسانوۆانىڭ ايتارى كٶپ پە? مەكتەپ, ۇستاز, وقۋشىنىڭ شىن بەي­نەسiن اشقىڭىز كەلسە, سٶيلەتiڭiز قىرىق جىل ساباق بەرگەن ۇستازدى, تٷسiرiڭiز كٶپبالالى اتا-انا ٷيiن! مەن جۇلدىزداردىڭ تالانتىنا تابىنام. بۇل – ولارعا بەرگەن تەڭiر سىيى. بiراق جۇلدىز ەكەن دەپ, ولاردى دا ورىندى-ورىنسىز حابارلارعا تىقپالاي بەرiپ نە كەرەك?! ەگەر ٶنەر حاقىندا بولسا قۇبا-قۇپ. ال جانۇيا بەرiكتiگi, بالا بەينەتi, باي تاۋ­قى­مەتi دەگەنگە دەل وسى “جۇل­دىزدار” اقىل ايتپاي-اق قويسىن. كiمگە تٶرەشi بولعانداي...

سونان سوڭ بiرەۋدi تٷسiرiپ, حالىققا كٶرسەتۋدiڭ بiر ماقساتى, ماڭىزى, تەربيەلiك مەنi بولۋ كەرەك قوي. مىسالى, سوڭعى كەزدە نەشە قايتالاپ كٶرسەتكەن بiر كٶرiنiسكە تاڭمىن. پايعامبار جاسىنان اسقان قازاق كەيۋاناسى. جارىقتىق شiمكەنتسكيي شۇبار الا كٶيلەگiمەن, داعاراداي جاۋلىعىمەن, سەلكiلدەگەن سىرعاسىمەن, القىلداعان القاسىمەن ەل­دەبiر تەڭiزدiڭ شەت جاعاسىندا سۋدىڭ iشiندە شولپىلداتادى دا وتىرادى. سۋمەن ويناپ وتىرعان سەبي سەكiلدi. ەگەر وسى جاستا سۋ­دا بالىقتاي جٷزەدi دەپ كٶرسەتسە, تاڭدانعان بولار ەدiك. سالاۋاتتى ٶمiر سالتىن ۋاعىزداۋ دەپ ۇعار ەك. شەتەلگە كٶپ قىدىرادى ەكەن. ەگەر تاڭداي قاقتىرار نە ٶنەرi, نە تالانتى بولماسا, شەتەلگە كٶپ قىدىرۋ دا ماقتان با? “ە, بالاسى باي عوي” دەدiك تە قويدىق. تiپتi باي بولعان كٷننiڭ ٶزiندە ول بايلىق بiر جەتiمدi جەبەۋمەن, بiر تالانتتى دەمەۋمەن نەگە كٶرiنبەيدi?

ەندi تەلەارنالارداعى ەدەپ پەن يباعا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا كەرەعار كٶرiنiستەرگە كە­لەيiك. جۇلدىزدارعا, سپورت جۇل­دىزدارىنا, تارلان تالانتتارعا قويىلاتىن سۇراقتاردىڭ سۇرقى:

– نەشە كٶيلەك, نەشە تۋفليiڭ بار?

– نەشە جiگiتپەن جٷردiڭiز?

– ٷش بالاڭىزدىڭ ٷش ەكەسi بiر-بiرiمەن ارالاسىپ تۇرا ما?

– كٶڭiلدەسiڭiزدiڭ كiم ەكەنiن بiلۋگە بولا ما?

– العاش رەت نەشە جاستا سٷيiستiڭiز جەنە ت.س.س.

سونان كەيiن قاي كانالدى قوسساڭ دا, ەركەك تاماق iستەپ جاتادى. ونىڭ جانىندا قاسىن كەرگەن توتىلار “و, نەتكەن دەمدi, مەن مۇنداي تاماقتى iستەمەك تٷگiلi كٶرمەپپiن” دەپ تاڭدانىپ تۇرادى. سٶيتiپ, ەركەك تاماق iستەگەنiنە, قاتىن تاماق iستەي المايتىنىنا ماقتانىپ ەۋرە. قازاقى قۇندىلىقتىڭ ٶرەسكەل تاپتالۋىنىڭ بiرi –وسى! ەركەكتiڭ قازان-اياققا ارالاسۋى – قازاق ٷشiن ٷلكەن نامىس. قازاقتىڭ قازاقتىعى دا سوندا – قازاق ەركەگi ٶزiنiڭ iرiلiگiمەن, ەركەك مiنەزiمەن دارالانۋشى ەدi.

ەر-ازاماتتىڭ قۇنىن تٷسiرiپ تۇرعان تاعى بiر كٶرiنiس – ۇزىن قىزدىڭ جانىندا ونىڭ ورتان بە­لiنەن كەلەتiن جiگiت تۇرادى دا, ۇزىن قىز ونىڭ تٶبەسiنەن تٶنەدi دە تۇرادى.

تاعى بiر ٶرەسكەل جاي – ەيەل جٷرگiزۋشiلەر قاسىنداعى ەركەك جٷرگiزۋشiنiڭ سٶيلەۋiنە مٷمكiندiك بەرمەي, اۋزىنداعى سٶزiن كيiپ كەتiپ, ەركەكتiڭ الدىنا تٷسiپ جوسىلادى دا تۇرادى. ەركەك بايعۇس قايتسiن, سٶيلەيiن-اق دەپ نەشە ۇمتىلسا دا, ەيەل سەرiگi اۋزىنان قاعا بەرگەن سوڭ, امالسىز جاۋتاڭداپ تۇرعانى.

جۇلدىزداردىڭ ٷيiن كٶرسەتۋ دە سەنگە اينالدى. جارايدى, نەگە جەتسە دە ٶنەرiمەن جەتكەن شىعار. بiراق يتiن, مىسىعىن, جاتاتىن تٶسەگiن, جاتىن كٶيلەگiن, تۋالەتتەگi شۇڭعىرشاعىن كٶرسەتۋ قانداي ەدەپكە جاتادى? “ٶزiڭدە بارمەن كٶزگە ۇرىپ, ارتىلام دەمە ٶزگەدەن” دەگەن عوي اباي.

قازiر تەلەارنا تولعان – كٷلكi, سايقىمازاق. كٷلكi – تەربيە قۇرالى بولسا عانا ورىندى. ەسەر, ەسiرiك كٷلكi نە كەرەك? مىسالى, “الداراسپان” – ناعىز تۋما تالانت. اكادەمييا وقىماسا وقىماعان شىعار. بiراق نۇرجان قاي كەيiپكەردi ويناماسىن, قۇلپىرتىپ جiبەرەدi. كٷلمەسiڭە قويمايدى. كٷلiپ تۇرىپ جىلاتاتىن اششى شىندىقتارى قانداي! ال “نىسانا” ەسiرە داراقىلىققا بارىپ جٷر. ەسiرەسە, ۇستاز, وقۋشى, مەكتەپ تاقىرىبىنا. مۇعالiمنiڭ ديرەكتورمەن اشىنا بولۋى, مۇ­عالiمنiڭ وقۋشىمەن جٷرۋi, ودان بالا كٶتەرiپ قالۋى, مۇعالiمنiڭ جەل شىعارىپ قويۋى... نە دەگەن ماسقارا! ونسىز دا “ۇشىنىپ” تۇرعان مۇعالiم بەدەلiن ودان ەرi تۇقىرتۋ, اياققا تاپتاۋ. حاديستiڭ ٶزiندە “مۇعالiمنiڭ قالامىنىڭ سيياسى شاھيتتiڭ قانىنان دا قىمبات” دەگەن ەكەن.

قازاقتا تاعى بiر قاسيەتتi دە قادiرلi ادام – قازاق كەيۋاناسى. اناۋ اۋزى-باسى مەيميگەن كەم­پiر-جiگiت وسىنى تەرك ەتەدi دە جاتادى. قازاقتىڭ اق كٷندiكتi ەۋ­ليەدەي ەجەسi قاشان ٷي-ٷيدi ارالاپ سٷمەڭدەپ, قىدىرىپ, تاماق iشۋشi ەدi? باسىندا كٷلكi بولعان شىعار. ەندiگiڭ كٷلكi ەمەس, تٷرپi! دوعار, شىراعىم! سول سەكiلدi ەر قۇبىلىستىڭ جارقىراپ بiر شىعاتىن شاعى دا, توقىرايتىن شاعى دا بولادى. ٶنەردەگi توقىراۋدى مويىنداعان دا جٶن. مىسالى, قازiرگi “تتت”, گٷلباۋشان مەن داناگٷل, نۇرجان تۇتوۆ, اسىلبەك, ۋەليبەك تاعى جەنە بiز اتتارىن بiلمەيتiن شىراقتار سول ٶز شىققان بيiكتەرiن­دە قالىپ قويسا جارار ەدi. ەندi­گiلەرi ٶرلەۋ ەمەس, قۇلدىراۋ تەرiزدi.

جۇلدىز كiممەن جۇلدىز? جۇل­دىزدى جاسايتىن – حالىق. جۇل­دىزدىڭ حاس سىنشىسى دا, قولپاشتاۋشىسى دا – حالىق. ال ەندi سول حالىقتىڭ ٶزiنە اسا قاراۋشىلىق, تەكاپپارلىق, ماقتان مەن داراقىلىق “جۇلدىزدىڭ” جارىعىن مولايتا ما? تٶرەعالي تٶرەەلiنiڭ سوڭعى كەزدەگi مiنەز-قۇلقى وسىعان سايادى. مىسالى, اشىق ماشينانىڭ ٷستiندە پاراد قابىلداعان پرەزيدەنتتەرشە قولىن العا سوزىپ, الاڭدى اينالىپ ٶتۋi جاپ-جاس بالاعا جاراسا ما? ونىڭ ٷستiنە وققاعارمەن شىعۋ. ٶزiڭدi ەركەلەتكەن, جۇلدىز جاساعان حالقىڭنان قورعانىپ نە كٶرiندi?..

بٷكiل ٶمiربايانىڭدى ٶلەڭ ەتiپ ەندەتتiڭ. وسىنىڭ ٶرەسكەل ەمەس پە? سەنiڭ ٶمiربايانىڭدا ەلگە ٷلگi بولار, تاڭداي قاقتىرار نە بار? ٶزiڭدi-ٶزiڭ وسىنشالىق “تiرi قۇداي” جاساعاندا سەن اناۋ ەسكەندiر حاسانعاليەۆتان, نۇرعالي نٷسiپجانوۆتان, نۇرلان ٶنەرباەۆ پەن رامازان ستامعازيەۆتان, سايات مەدەۋوۆ پەن سەكەن مايعازيەۆتان, جۇبانىشتان قى­سىلمادىڭ با? قانشا جىل حالىق قۇرمەتiنە بٶلەنiپ جٷرسە دە, حالىق الدىندا جەلپ ەتiپ ارتىق مiنەز كٶرسەتپەگەن سول ەنشiلەر­دiڭ مiنەز-مەدەنيەتiنەن اينالساق بولماي ما. بۇلار – قاي زامان, قاي ۇرپاق ٷشiن دە قۇنىن جويمايتىن, نەشە عاسىر ٶتسە دە ٶلمەي­تiن داۋىستار. ال قۇيىن عۇمىرلى ەنشiلەر بار. تەك شارتىلداعان شاپالاق, لەكiلدەگەن مۋزىكامەن عانا قۇدiرەتتi بولىپ تۇرادى دا, ەلگiدەن ارىلسا تٷككە تاتىمايدى. وسىنى دا ەسكەرە جٷر, اينالايىن...

سودان سوڭ ەنشi بەدەلi تىڭدارماننىڭ كiم ەكەنiمەن دە ٶلشەنەدi. سول شۋلاپ تۇرعاننىڭ كٶبi – ەلi تالعام تارازىسى قا­لىپتاسپاعان جەلٶكپە جاستار. ولارعا ەننiڭ ساز تازالىعى, سٶز ماعىناسى نە كەرەك?! تەك ىرعاقتى قابىلدايدى. ىرعاق نەعۇرلىم جيi, كٷشتi بولسا, بولدى, سوعان قوسىلا كٶزدەرiن جۇمىپ يزەڭدەي بەرەدi. ال سەنiڭ تابىنۋشىلارىڭنىڭ كٶبi – جاس قىزدار. كٶزدەرi ەندە ەمەس, ەنشiدە.

ال ەرنار ايدار ۇرلىقى ەندەر تۋرالى “بەرiبiر حالىق ونى بiلiپ جاتقان جوق” دەپ سەنiمدi ايتتى. بiلگەندە قانداي! مىسالى, مارجان اراپباەۆا سولقىلداتىپ تۇرىپ ورىندايتىن:

يە سولاي, يە, سولاي,

قازاق ەلi وسىلاي! – دەگەن قايىرمانىڭ ەۋەنi ٶزiمiز قىسقا كٷندە قىرىق رەت كٶرiپ جٷرگەن تٷرiك سەريالىنان. ەندەردiڭ قاي جەرi بۇرىنعى ەندەر, قاي جەرi تٷرiك, ەزiربايجان, قىرعىز, ٶزبەك تiپتi ارابتiكi ەكەنiن قازiر بالا دا بiلەدi. ەتتەڭ, دٷنيە-اي, ەنشiنiڭ باعىن اشاتىن سازگەر (كومپوزيتور) ەكەن عوي. “ەلييادان” سوڭ روزا داۋىسىنىڭ تەرەڭ يiرiمiن, شىرقاۋ بيiگiن اشاتىن بiر ەن بولدى ما? بولسا قايدا...

تٶرت توقال جىرى. وسىنى قايتا-قايتا جىرلاي بەرiپ نە كەرەك. ول نە, ٶكiمەت شەشەتiن, قاۋلى, قارارمەن بەكiتەتiن نەرسە مە? ەرi-بەرiدەن سوڭ جەكە جان­ۇيالىق iس ەمەس پە. ەيەلدەر ريزا بولسا, ار-نامىسى تاپتالماسا, زورلىق بولماسا بولدى دا. باسپاناسىز, قورعانسىز ەيەل ارقا سٷيەر ازامات تاپسا, وتباسى باقىتىن سەزiنسە, جاقسى ەمەس پە. ال ەركەكتەر الباتى ارام جٷرiس­كە سالىنعانشا, اعايىن-تۋعاننىڭ ريزالىعىمەن جاس ەيەل الىپ جاتسا, وندا تۇرعان نە تراگەدييا بار? بiراق وسى حابارعا كەلگەن ەركەك اتاۋلىنىڭ ەڭ ٷلكەن دەلەلi “مۇحاممەد پايعامبار دا تٶرت ەيەل العان” دەپ قايتالاي بەرۋi تiپتi جٶن ەمەس. قازاق شالدارى مۇسىلمان بولۋدى تٶرت توقالدان باستاماق ەكەن عوي, تەگi. تٶرت قاتىن السا بولدى – مۇحاممەد پايعامبار بولا قالاتىنداي. ودانشا اتا-بابادان قالعان جول دەمەي مە. كٶپ ەيەل الۋ – قازاق ٷشiن ەش وعاش iس ەمەس. تەك ادامگەرشiلiك نەگiزiندە بولسا... مۇحتار ەۋەزوۆ.

ەمينا قۇرمانعاليقىزى, سىنشى

"جاس الاش" گازەتٸ