Qazaq jazýy, kez kelgen basqa jazý siiaqty, ulttyq álipbige jáne ulttyq grafikaǵa negizdelgen. Jazbasha til – aýyzsha tildiń grafikalyq beinesi. Grafika - jazýda qoldanylatyn tańbalardyń jiyntyǵy. Ol ádette fonemalyq jazýǵa bailanysty qoldanylady. Jazbasha tildiń erejeleri men zańdylyqtaryn til biliminiń grafika jáne orfografiia qarastyrady. Qazir álemde úsh túrli jazý júiesi keń taraǵan: latyn, kirill jáne arab jazýlary.
Orfografiianyń únemdeý zańdylyǵy álemdegi barlyq tilderdiń negizgi printsipi bolyp tabylady. Eń únemdi álipbidi qurý maqsatynda ǵalymdar men til mamandary fonemalar men grafemalardyń araqatynasyn kórsetý úshin matematikalyq formýlalardy shyǵarýǵa tyrysty. Qazaq tilinde jazýdyń únemdeý printsipin jasaǵan qazaq til biliminiń negizin qalaýshy A.Baitursynov bolǵan. Ol qazaq tiliniń kóptegen dybystaryn shekteýli ǵana áriptermen tańbalady.
Jazý sóileý dybystary arqyly tańbalanýymen beriletini belgili. Degenmen áripter dybystarǵa dálme-dál sáikes kelýi múmkin emes. Jazý úshin eń mańyzdysy oidyń mazmunyn saqtaý bolyp tabylady. Sondyqtan jazýdyń birinshi nusqalary sózdiń dybystyq jaǵyn múldem kórsete almady.
Aýyzsha tildiń zańdylyqtaryn zertteitin sala fonetika dep atalady. Fonetika dybystardyń akýstika-artikýliatorlyq erekshelikterin zertteitin bolsa, dybystardyń fýnktsionaldy jaǵyn qarastyratyn sala fonologiia dep atalady. Fonologiianyń eń shaǵyn bólshegi fonema dep atalady. Fonema degenimiz qazirgi teoriialyq til biliminiń negizgi uǵymdarynyń biri. Bul uǵym alǵash ret frantsýz til biliminde qalyptasty, keiin ony Ferdinad de Sossiýr qoldanyp, odan keiin Qazan lingvisteri damytty.
HIH ǵasyrdyń 80 jyldary Qazanda lingvistikalyq mektep qalyptasyp, fonema ilimi oryn ala bastady. Qazan mektebiniń qainar kózinde Bodýen de Kýrtene turǵany belgili. Ǵalymnyń zertteýinde fonema morfemaǵa qatysty qarastyryldy jáne psihologiialyq turǵydan zertteldi. Odan ári fonema teoriiasyn Bodýenniń peterbýrgtik shákirti Sherba jalǵastyrady. Bodýen men Sherbanyń ideialary Máskeý jáne Leningrad fonologiialyq mektepteriniń qalyptasýyna negiz boldy.
Sonymen fonemany fýnktsionaldy jaǵynan zertteitin fonologiia deitin sala paida boldy. Sol kezde basqa da ǵylym salalary jedel órkendedi, mysaly: iadrolyq fizika, kvantitativti mehanika, mikrobiologiia, tsitologiia, genetika. Bul ǵylym salalarynda da fonologiianyń fonema siiaqty eń shaǵyn bólshekteri anyqtalyp, olarǵa ataý qoiylyp zerttele bastady: iadrolyq fizikada – atom, iadro; mikrobiologiiada, tsitologiiada – jasýsha; genetikada – hromosoma. Qazirgi kezde bul protsestiń qai ǵylym salasynda erterek paida bolǵany belgisiz, biraq fonologiianyń til biliminiń basqa salalaryna áser etkeni kúmán týdyrmaidy. Fonologiiada eń shaǵyn birlik fonema bolsa, buǵan sáikes til biliminiń basqa da salalarynda osyndai uǵymdar qalyptasyp zerttele bastaldy. Morfologiiada – morfema, leksikologiiada – leksema, sintaksiste – sintaksema; sondaia-aq grammema, grafema, tonema, tema, remalar paida boldy. Fonema problemasyna qatysty negizgi uǵymdar, túsinikter til biliminiń basqa da salalarynda paidalanyla bastady, mysaly qarama-qarsy qoiý (oppozitsiia) teoriiasy, aiyrym belgiler teoriiasy, korreliatsiia teoriiasy, invariant-variant teoriiasy, komponenttik analiz t.b. Fonologiiany til biliminiń úlken jetistigi jáne onyń bazasy, negizgi tiregi dep baǵalaýǵa bolady.
Álemdik til biliminde birneshe fonologiialyq mektepter paida boldy. Praga strýktýralizm mektebi, onyń ókilderi Trýbetskoi men Iakobson, frantsýz fonologiialyq mektebi, ókilderi Malmberg, Martine, aǵylshyn fonologiialyq mektebi, ókilderi – Djoýnz, Sýit, amerikan fonologiialyq mektebi, ókilderi – Blýmfild, Sýodesh, Kopengagen fonologiialyq mektebi, ókilderi – Elmslev t.b. Barlyq fonologiialyq mektepterdiń ókilderi ózderiniń teoriialyq printsipterine sáikes fonetikalyq qubylystardyń fýnktsionaldy jaǵyn qarastyrdy.
Qazaq til biliminde fonema týraly alǵashqy túsinik A.Baitursynovtyń eńbekterinde kezdesedi. Ǵalym fonema terminin qoldanbaǵan, biraq qazaq tiliniń fonetikalyq júiesin fonologiialyq turǵydan qarastyrady. A.Baitursynov fonemalardy áripke qatysty zerttedi. Singarmonizm (úndestik) zańy boiynsha, qazaq tiliniń barlyq fonemalaryn (daýysty, daýyssyz) eki topqa bóldi. Jýan fonemalar árip tańbalarymen belgilendi, al jińishkelerge ádeii áripterdi arnamady. Sózderdi biryńǵai jińishke aitý úshin sózdiń aldynda dáiekshi degen tańbany qoldandy. Qazirgi fonema teoriiasy turǵysynan kelsek, A.Baitursynovtyń ilimi pozitsiia, invariant, dybys tipi, variatsiia degen uǵymdarmen sabaqtasyp jatyr. Invariant fonemalardyń (áripterdiń) jińishke reńkteri olardyń variatsiialary bolyp esepteledi, al adamnyń oi-sanasynda saqtalǵan grafemanyń beinesi fonemalarǵa sáikes keledi.
Fonema teoriiasyn ári qarai damytqan – Q.Jubanov. Ǵalym fonemanyń eń negizgi ereksheligi – onyń maǵyna aiqyndaý qasieti dep bilgen. Fonema ártúrli reńkterimen jáne qasietterimen erekshelenedi. Sonymen, fonema degen ne, onyń dybystan aiyrmashylyǵy nede? Sóz aǵymynda ártúrli dybystar aitylady, olardyń aitylý túri kóp, biraq olar orailasyp, bir dybys tipin quraidy, ony biz fonema deimiz. Tildiń eń shaǵyn fýnktsionaldy birlik, sóz maǵynasy men sóz tulǵasyn ajyratatyn dybys tipi. Fonemalar maǵyna aiqyndaý jaǵynan bir-birine qarama-qarsy qoiylady, sonda onyń negizgi qasieti, ereksheligi anyqtalady.
Fonemany úsh aspekti boiynsha qarastyrýǵa bolady: fizikalyq, fiziologiialyq jáne lingvistikalyq aspektiler. Fonemanyń fiziologiialyq jáne fizikalyq aspektileri onyń akýstika-artikýliatorlyq sipatyn qamtidy, al lingvistikalyq aspekti onyń fýnktsionaldy jaǵyn qarastyrady.
Tildegi sózderdiń aitylýy men jazylýy birdei bola bermeidi. Qazaq tiliniń sáikes kóptegen sózder orfografiia normadan aýytqyp aitylady. Sózderdi durys aitý normalary dybys úndestigine, iaǵni ilgerindi, keiindi, toǵyspaly yqpal zańdylyqtaryna negizdeledi. Sózder men sóz tirkesteriniń durys aitylý erejeleriniń jiyntyǵyn zertteitin sala orfoepiia (gr. 'orthos' – durys, epos – sóz, sóileý) dep atalady. Sózderdiń durys aitylýy orfoepiia sózdikterde kórsetilip otyrady. Orfoepiia normada durys sóilei bilý sózdiń áýezdiligin saqtaýǵa múmkindik beredi, jáne tildiń aýyzsha sóileý normalaryn rettep otyrady. Ár tildiń orfoepiiasy sol tildiń basty fonetikalyq zańdylyqtaryna súienedi.
Qazirgi tańda aýyzsha sózdiń adamdardyń ózara qarym-qatynasynda, sahna ónerinde, aqparat quraldarynda mártebesi kúsheidi. Qazaq ádebi tiliniń burynnan beri qalyptasqan dástúrli orfoepiialyq erejeleri bar. Orfoepiia tildiń aitylý normasyn qaraidy. Qazaq tiltanymyndaǵy jańa baǵyttardyń damýymen bailanysty fonologiia, intonologiia, prosodikanyń úǵymdary men qubylystary da orfoepiiada qarastyrylady. Orfoepiia tildiń sóileý normasyn zertteitin bolǵandyqtan, qazaq tilindegi keibir daýystylardyń aýyzsha sózdegi túrlenimi qazirgi latyn negizdi emle erejege bailanysty qarastyrylady.
Mysaly, <a> daýysty fonemasy <sh> jáne <j> jýysyńqy fonemalarynyń sońynan kelgende, [á]-ge jýyq aitylady, al jazýda negizgi reńki saqtalady: shai – [shái],jaibaraqat – [jáibaraqat], jaibasar – [jáibasar], jaiǵasý – [jáiǵasý], jaidaq – [jáidaq], jaidary – [jáidary], jaily – [jáily], jaima-jai – [jáima-jái], jaisyz – [jáisyz], jaisań – [jáisań]. Sondai-aq <a>daýystysy sóz basynda jáne birinshi býynda [á] bolyp aitylady: aigólek – [áigólók], qadir – [qádir], qazir – [qázir] jáne ekinshi býynda [á]--ǵa aýysady: kitap – [kitáp], kitaphana – [kitáphana].
Sol siiaqty <e>, <o> jáne <ó> fonemalary sóz basynda [ɩe], [ýo] jáne [úó] túrinde aitylady. Mysaly, erke – [ɩerke], eńbek – [ɩeńbek], egin – [ɩegin], egiz – [ɩegiz], esik – [ɩesik], elek – [ɩelek], otan – [ýotan], oqiǵa – [ýoqiǵa], olqylyq – [ýolqylyq], orama – [ýorama], orasan – [ýorasan], orman – [ýorman], oshaq – [ýoshaq], otyn – [ýotyn], omyraý – [ýomyraý]; ómir – [úómir], óleń – [úóleń], ótinish – [úótinish], ósimdik – [úósimdik], órkeniet – [úórkeniet], óńir – [úóńir], ózara – [úózara], ókpe – [úókpe], ókim – [úókim] degen sózderde sóz basynda <e>, <o>, <ó> fonemalary [ɩe], [ýo], [úó] túrinde aitylady.Al sóz ortasynda jáne sońynda monoftong túrinde aitylady: kilem, sebep, kerek, qora, molda, qolda, sóz, kól, tós. Demek, qazaq tilinde <e>, <o>, <ó> fonemalary sóz basynda ǵana [ɩe], [ýo], [úó] túrinde aitylady.
Daýysty fonemalardyń da keibireýi álsiz pozitsiiada óziniń qasietin joǵaltyp, basqa fonemalardyń erekshelikterin qabyldaidy, mysaly: <y>, <i>, <e> fonemalary [u], [ú], [ó] dybystaryna jartylai modifikatsiialanady. Sonda <y>, <i>, <e> fonemalary [u], [ú], [ó] daýystylaryna jýyq aitylady. Mysaly, qolyń – [qoluń], momyn – [momun], jolyń – [joluń], sóziń – [sózúń], kóziń – [kózúń], tósiń – [tósúń], kóɩlek – [kóɩlók], óngen – [óngón], kóngen – [kóngón].
Qazaq tilindegi ý, i daýystylary birinshi jáne ekinshi býyndarda ártúrli aitylady. Birinshi býynda atalmysh daýystylar kómeskilenip redýktsiialanady, al ekinshi býynda olar anyq aitylady. Mysaly, tynysh –tynysh, myqty – [myqty], dybys – [dybys], topyraq – [topyraq], japyraq – [japyraq], kirpik – [kirpik], tirshilik – [tirshilik], ádilet – [ádilet], qasiret – [qasiret], málimet – [málimet]. Bul dybystardyń eki túrli bolyp aitylýy ekpinniń túsken ornyna bailanysty. Ekpin túsetin býynǵa qaraǵanda ekpinsiz býyndaǵy daýystylar álsirep, redýktsiiaǵa ushyraidy.
Sóz ishinde ne sóz aralyǵynda eki daýysty qatar kelgende, onyń bireýi túsirilip aitylady. Mysaly, ala at – a-lat, qara ala – qa-ra-la, tory at – to-rat. Naqty aitqanda, sintagmany quraityn sóz tirkesi bútin fonetikalyq sóz túrinde aitylady. Bul qubylys zliziia dep atalady.
Qazaq tilindegi b fonemasy eki daýysty dybystyń aralyǵynda (sóz tirkesinde nemese bir sóz ishinde) jáne keibir daýysty men daýyssyzdyń aralyǵynda b-dan góri v-ǵa jýyǵyraq aitylady. Mysaly: abyroi – [abvyroi], abyrjý – [abvyrjý], kóbik – [kóbvik], sábiz – [sábviz], tabaq – [tabvaq], sabaq – [sabvaq], qabaq – [qabvaq], jabyq – [jabvyq], abzal – [abvzal], abdyra – [abvdyra].Sondai-aq sóz sońynda uiań b daýyssyzy qatańdanady. Mysaly, hidjab – [hidjap], arab – [arap], shtab – [shtap], klýb – [klýp], kýb – [kýp].
Sóz aǵymynda p daýyssyzy pozitsiiaǵa bailanysty ózgeredi. Mysaly, qypshaq – [qyfshaq], tapshy – [tafshy] degen sózderde qazaq tiliniń fonetikalyq júiesinde kezdespeitin [f] dybysy estiledi. Fdybysynyń artikýliatorlyq sipaty naq orys tilindegidei bolmaǵanymen, biraq solarǵa jýyq aitylady. Keltirilgen dybys qazaq tiliniń tól dybystaryna jatpasa da, kúndelikti ómirde pozitsiiaǵa bailanysty qoldanylady. Atalǵan sózderdegi <p> fonemasynyń [f] variatsiiasynda aitylýy olardyń sózdegi alatyn ornyna bailanysty, basqasha aitqanda, kórshiles dybystardyń áserinen osylai túrlenip tur.
Túbir men qosymshanyń aralyǵynda s men sh qatar kelse, sdybysy sh-ǵa ainalady, al sh dybysy s-ǵa ainalady. Bul s-nyń sh-ǵa nemese sh-nyń s-ǵa ainalý qubylysy osy daýyssyzdardyń ereksheligi bolyp tabylady. Basshy – [bashshy], tasshy – [tashshy], qosshy – [qoshshy], tosshy – [toshshy], tesshi – [teshshi], kesshi – [keshshi], ashsa – [ashsha], qashsa – [qashsha], ishse – [ishshe], kóshse – [kóshshe]. Keibir sózderde sh daýyssyzy ch-ǵa jýyq aitylatyny bar. Sondai-aq sh fonemasy keide óziniń variatsiialarynda kórinis taýyp, sh daýyssyzy ch-ǵa ainalady. Mysaly, aitshy – [aitchy], ótshi – [ótchi], hatshy – [hatchy], ketshi – [ketchi].
Qatar kelgen eki dybystyń birinshisi z ekinshisi j, s,sh bolsa, sońǵylardyń áserinen z dybysy aitýda j, sh, s dybystaryna ainalady: kóz jazbaý – [kój jazbaý], boz jorǵa – [boj jorǵa], qyz jibek – [qyj jibek], kóz jasy – [kój jasy], izsiz – [issiz], sózsiz – [sóssiz], tuzsyz – [tussyz], qobyzshy – [qobyshshy], tazsha – [tashsha], otyrǵyzshy – [otyrǵyshshy].Keltirilgen sózderde <z> fonemasy óziniń úsh variantynda júzege asady: <z> = [j] [s][sh]. Qazaq tilindegi basqa daýyssyzdarǵa qaraǵanda bul zfonemasynyń ereksheligi bolyp tabylady.
Sondai-aq s fonemasy pozitsiiaǵa bailanysty túrlenip, sdaýyssyzy (ts)-ǵa ainalady. Mysaly, aitsa – [aitsa], ótse – [ótse], jatsa – [jatsa]. Ts fonemasy qazaq tiliniń dybys júiesinde bolmasa da sóileý tilinde kezdesedi jáne qazaq tildilerdiń artikýliatorlyq apparatyna ikemdelgen. Demek, bul dybys tildiń paradigmasynda joq bolsa da onyń sintagmatikasynda bar. Latynnegizdi jańa qazaq jazýyna kóshkende ts árpin s tańbamen berýge bolady. S tańbasy barlyq álemdik álipbiinde qoldanylady (eýropa, túrki) tilderinde. Latynnegizdi jańa qazaq jazýynda ts árpiniń ornyna s árpin jazýǵa bolady: sirk, sirkýl, konstitýsia, evoliýsia.Mundai jazý qazaq tiliniń fonetikalyq printsipi boiynsha orfoepiialyq normasyna sáikes keledi. Orys tili arqyly engen ts fonemasy jazýda sárpimen beriletindikten, aitylýda da bul árip qazaq tiliniń tabiǵatyna sáikes dybystalady.
Qatań k, q daýyssyzdary sóz aralyǵynda jáne eki daýystynyń arasynda uiańdanady. Mysaly, qyrkúiek – [qyrgúiek], kóknnár – [kógnnár], kókjiek – [kógjiek], kók alma – [kógalma], qazaq áni – [qazaǵáni], qulaq asý – [qulaǵasý], esek dáme – [esegdáme], jaryq dúnie – [jaryǵdúnie], bulshyq et – [bulshyǵet], qyryq jamaý – [qyryǵjamaý]. Osyndai uiańdaný protsesi qorshaǵan dybystardyń áserinen týyndap otyr.
Sonorl men r daýyssyzdarymen bastalatyn sózderdiń ózindik ereksheligi bar. Sebebi atalǵan daýyssyzdardyń aldynda y men i daýystylary estiledi. Bul proteza degen fonetikalyq qubylystyń kórinisi. Mysaly: ras –[yras], laq – [ylaq], laj – [ylaj].
Qoryta kelgende, jazýda dybystardyń barlyq túriniń berilýiniń dáldigi talap etilmeidi, tek tiptik dybystardy (fonemalardy) berý óte mańyzdy. Jazbasha jáne aýyzsha sóileý formalary arasyndaǵy naqty araqatynas emle erejeler arqyly jáne ulttyq álipbi negizinde belgilenedi. Sóileý tili ulttyq jazýdyń birligin saqtaýǵa baǵyttalǵan.
Zeinep Bazarbaeva
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi
institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri,
filologiia ǵylymdarynyń doktory
