قازاق جازۋى, كەز كەلگەن باسقا جازۋ سيياقتى, ۇلتتىق ەلٸپبيگە جەنە ۇلتتىق گرافيكاعا نەگٸزدەلگەن. جازباشا تٸل – اۋىزشا تٸلدٸڭ گرافيكالىق بەينەسٸ. گرافيكا - جازۋدا قولدانىلاتىن تاڭبالاردىڭ جيىنتىعى. ول ەدەتتە فونەمالىق جازۋعا بايلانىستى قولدانىلادى. جازباشا تٸلدٸڭ ەرەجەلەرٸ مەن زاڭدىلىقتارىن تٸل بٸلٸمٸنٸڭ گرافيكا جەنە ورفوگرافييا قاراستىرادى. قازٸر ەلەمدە ٷش تٷرلٸ جازۋ جٷيەسٸ كەڭ تاراعان: لاتىن, كيريلل جەنە اراب جازۋلارى.
ورفوگرافييانىڭ ٷنەمدەۋ زاڭدىلىعى ەلەمدەگٸ بارلىق تٸلدەردٸڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپٸ بولىپ تابىلادى. ەڭ ٷنەمدٸ ەلٸپبيدٸ قۇرۋ ماقساتىندا عالىمدار مەن تٸل ماماندارى فونەمالار مەن گرافەمالاردىڭ اراقاتىناسىن كٶرسەتۋ ٷشٸن ماتەماتيكالىق فورمۋلالاردى شىعارۋعا تىرىستى. قازاق تٸلٸندە جازۋدىڭ ٷنەمدەۋ پرينتسيپٸن جاساعان قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ا.بايتۇرسىنوۆ بولعان. ول قازاق تٸلٸنٸڭ كٶپتەگەن دىبىستارىن شەكتەۋلٸ عانا ەرٸپتەرمەن تاڭبالادى.
جازۋ سٶيلەۋ دىبىستارى ارقىلى تاڭبالانۋىمەن بەرٸلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. دەگەنمەن ەرٸپتەر دىبىستارعا دەلمە-دەل سەيكەس كەلۋٸ مٷمكٸن ەمەس. جازۋ ٷشٸن ەڭ ماڭىزدىسى ويدىڭ مازمۇنىن ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان جازۋدىڭ بٸرٸنشٸ نۇسقالارى سٶزدٸڭ دىبىستىق جاعىن مٷلدەم كٶرسەتە المادى.
اۋىزشا تٸلدٸڭ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيتٸن سالا فونەتيكا دەپ اتالادى. فونەتيكا دىبىستاردىڭ اكۋستيكا-ارتيكۋلياتورلىق ەرەكشەلٸكتەرٸن زەرتتەيتٸن بولسا, دىبىستاردىڭ فۋنكتسيونالدى جاعىن قاراستىراتىن سالا فونولوگييا دەپ اتالادى. فونولوگييانىڭ ەڭ شاعىن بٶلشەگٸ فونەما دەپ اتالادى. فونەما دەگەنٸمٸز قازٸرگٸ تەورييالىق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزگٸ ۇعىمدارىنىڭ بٸرٸ. بۇل ۇعىم العاش رەت فرانتسۋز تٸل بٸلٸمٸندە قالىپتاستى, كەيٸن ونى فەرديناد دە سوسسيۋر قولدانىپ, ودان كەيٸن قازان لينگۆيستەرٸ دامىتتى.
حٸح عاسىردىڭ 80 جىلدارى قازاندا لينگۆيستيكالىق مەكتەپ قالىپتاسىپ, فونەما ٸلٸمٸ ورىن الا باستادى. قازان مەكتەبٸنٸڭ قاينار كٶزٸندە بودۋەن دە كۋرتەنە تۇرعانى بەلگٸلٸ. عالىمنىڭ زەرتتەۋٸندە فونەما مورفەماعا قاتىستى قاراستىرىلدى جەنە پسيحولوگييالىق تۇرعىدان زەرتتەلدٸ. ودان ەرٸ فونەما تەوريياسىن بودۋەننٸڭ پەتەربۋرگتٸك شەكٸرتٸ ششەربا جالعاستىرادى. بودۋەن مەن ششەربانىڭ يدەيالارى مەسكەۋ جەنە لەنينگراد فونولوگييالىق مەكتەپتەرٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولدى.
سونىمەن فونەمانى فۋنكتسيونالدى جاعىنان زەرتتەيتٸن فونولوگييا دەيتٸن سالا پايدا بولدى. سول كەزدە باسقا دا عىلىم سالالارى جەدەل ٶركەندەدٸ, مىسالى: يادرولىق فيزيكا, كۆانتيتاتيۆتٸ مەحانيكا, ميكروبيولوگييا, تسيتولوگييا, گەنەتيكا. بۇل عىلىم سالالارىندا دا فونولوگييانىڭ فونەما سيياقتى ەڭ شاعىن بٶلشەكتەرٸ انىقتالىپ, ولارعا اتاۋ قويىلىپ زەرتتەلە باستادى: يادرولىق فيزيكادا – اتوم, يادرو; ميكروبيولوگييادا, تسيتولوگييادا – جاسۋشا; گەنەتيكادا – حروموسوما. قازٸرگٸ كەزدە بۇل پروتسەستٸڭ قاي عىلىم سالاسىندا ەرتەرەك پايدا بولعانى بەلگٸسٸز, بٸراق فونولوگييانىڭ تٸل بٸلٸمٸنٸڭ باسقا سالالارىنا ەسەر ەتكەنٸ كٷمەن تۋدىرمايدى. فونولوگييادا ەڭ شاعىن بٸرلٸك فونەما بولسا, بۇعان سەيكەس تٸل بٸلٸمٸنٸڭ باسقا دا سالالارىندا وسىنداي ۇعىمدار قالىپتاسىپ زەرتتەلە باستالدى. مورفولوگييادا – مورفەما, لەكسيكولوگييادا – لەكسەما, سينتاكسيستە – سينتاكسەما; سوندايا-اق گراممەما, گرافەما, تونەما, تەما, رەمالار پايدا بولدى. فونەما پروبلەماسىنا قاتىستى نەگٸزگٸ ۇعىمدار, تٷسٸنٸكتەر تٸل بٸلٸمٸنٸڭ باسقا دا سالالارىندا پايدالانىلا باستادى, مىسالى قاراما-قارسى قويۋ (وپپوزيتسييا) تەوريياسى, ايىرىم بەلگٸلەر تەوريياسى, كوررەلياتسييا تەوريياسى, ينۆاريانت-ۆاريانت تەوريياسى, كومپونەنتتٸك اناليز ت.ب. فونولوگييانى تٸل بٸلٸمٸنٸڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸ جەنە ونىڭ بازاسى, نەگٸزگٸ تٸرەگٸ دەپ باعالاۋعا بولادى.
ەلەمدٸك تٸل بٸلٸمٸندە بٸرنەشە فونولوگييالىق مەكتەپتەر پايدا بولدى. پراگا سترۋكتۋراليزم مەكتەبٸ, ونىڭ ٶكٸلدەرٸ ترۋبەتسكوي مەن ياكوبسون, فرانتسۋز فونولوگييالىق مەكتەبٸ, ٶكٸلدەرٸ مالمبەرگ, مارتينە, اعىلشىن فونولوگييالىق مەكتەبٸ, ٶكٸلدەرٸ – دجوۋنز, سۋيت, امەريكان فونولوگييالىق مەكتەبٸ, ٶكٸلدەرٸ – بلۋمفيلد, سۋودەش, كوپەنگاگەن فونولوگييالىق مەكتەبٸ, ٶكٸلدەرٸ – ەلمسلەۆ ت.ب. بارلىق فونولوگييالىق مەكتەپتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ تەورييالىق پرينتسيپتەرٸنە سەيكەس فونەتيكالىق قۇبىلىستاردىڭ فۋنكتسيونالدى جاعىن قاراستىردى.
قازاق تٸل بٸلٸمٸندە فونەما تۋرالى العاشقى تٷسٸنٸك ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ەڭبەكتەرٸندە كەزدەسەدٸ. عالىم فونەما تەرمينٸن قولدانباعان, بٸراق قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق جٷيەسٸن فونولوگييالىق تۇرعىدان قاراستىرادى. ا.بايتۇرسىنوۆ فونەمالاردى ەرٸپكە قاتىستى زەرتتەدٸ. سينگارمونيزم (ٷندەستٸك) زاڭى بويىنشا, قازاق تٸلٸنٸڭ بارلىق فونەمالارىن (داۋىستى, داۋىسسىز) ەكٸ توپقا بٶلدٸ. جۋان فونەمالار ەرٸپ تاڭبالارىمەن بەلگٸلەندٸ, ال جٸڭٸشكەلەرگە ەدەيٸ ەرٸپتەردٸ ارنامادى. سٶزدەردٸ بٸرىڭعاي جٸڭٸشكە ايتۋ ٷشٸن سٶزدٸڭ الدىندا دەيەكشٸ دەگەن تاڭبانى قولداندى. قازٸرگٸ فونەما تەوريياسى تۇرعىسىنان كەلسەك, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ٸلٸمٸ پوزيتسييا, ينۆاريانت, دىبىس تيپٸ, ۆارياتسييا دەگەن ۇعىمدارمەن ساباقتاسىپ جاتىر. ينۆاريانت فونەمالاردىڭ (ەرٸپتەردٸڭ) جٸڭٸشكە رەڭكتەرٸ ولاردىڭ ۆارياتسييالارى بولىپ ەسەپتەلەدٸ, ال ادامنىڭ وي-ساناسىندا ساقتالعان گرافەمانىڭ بەينەسٸ فونەمالارعا سەيكەس كەلەدٸ.
فونەما تەوريياسىن ەرٸ قاراي دامىتقان – ق.جۇبانوۆ. عالىم فونەمانىڭ ەڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ – ونىڭ ماعىنا ايقىنداۋ قاسيەتٸ دەپ بٸلگەن. فونەما ەرتٷرلٸ رەڭكتەرٸمەن جەنە قاسيەتتەرٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. سونىمەن, فونەما دەگەن نە, ونىڭ دىبىستان ايىرماشىلىعى نەدە? سٶز اعىمىندا ەرتٷرلٸ دىبىستار ايتىلادى, ولاردىڭ ايتىلۋ تٷرٸ كٶپ, بٸراق ولار ورايلاسىپ, بٸر دىبىس تيپٸن قۇرايدى, ونى بٸز فونەما دەيمٸز. تٸلدٸڭ ەڭ شاعىن فۋنكتسيونالدى بٸرلٸك, سٶز ماعىناسى مەن سٶز تۇلعاسىن اجىراتاتىن دىبىس تيپٸ. فونەمالار ماعىنا ايقىنداۋ جاعىنان بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى قويىلادى, سوندا ونىڭ نەگٸزگٸ قاسيەتٸ, ەرەكشەلٸگٸ انىقتالادى.
فونەمانى ٷش اسپەكتٸ بويىنشا قاراستىرۋعا بولادى: فيزيكالىق, فيزيولوگييالىق جەنە لينگۆيستيكالىق اسپەكتٸلەر. فونەمانىڭ فيزيولوگييالىق جەنە فيزيكالىق اسپەكتٸلەرٸ ونىڭ اكۋستيكا-ارتيكۋلياتورلىق سيپاتىن قامتيدى, ال لينگۆيستيكالىق اسپەكتٸ ونىڭ فۋنكتسيونالدى جاعىن قاراستىرادى.
تٸلدەگٸ سٶزدەردٸڭ ايتىلۋى مەن جازىلۋى بٸردەي بولا بەرمەيدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ سەيكەس كٶپتەگەن سٶزدەر ورفوگرافييا نورمادان اۋىتقىپ ايتىلادى. سٶزدەردٸ دۇرىس ايتۋ نورمالارى دىبىس ٷندەستٸگٸنە, ياعني ٸلگەرٸندٸ, كەيٸندٸ, توعىسپالى ىقپال زاڭدىلىقتارىنا نەگٸزدەلەدٸ. سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ دۇرىس ايتىلۋ ەرەجەلەرٸنٸڭ جيىنتىعىن زەرتتەيتٸن سالا ورفوەپييا (گر. 'orthos' – دۇرىس, epos – سٶز, سٶيلەۋ) دەپ اتالادى. سٶزدەردٸڭ دۇرىس ايتىلۋى ورفوەپييا سٶزدٸكتەردە كٶرسەتٸلٸپ وتىرادى. ورفوەپييا نورمادا دۇرىس سٶيلەي بٸلۋ سٶزدٸڭ ەۋەزدٸلٸگٸن ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, جەنە تٸلدٸڭ اۋىزشا سٶيلەۋ نورمالارىن رەتتەپ وتىرادى. ەر تٸلدٸڭ ورفوەپيياسى سول تٸلدٸڭ باستى فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىنا سٷيەنەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا اۋىزشا سٶزدٸڭ ادامداردىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىندا, ساحنا ٶنەرٸندە, اقپارات قۇرالدارىندا مەرتەبەسٸ كٷشەيدٸ. قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ بۇرىننان بەرٸ قالىپتاسقان دەستٷرلٸ ورفوەپييالىق ەرەجەلەرٸ بار. ورفوەپييا تٸلدٸڭ ايتىلۋ نورماسىن قارايدى. قازاق تٸلتانىمىنداعى جاڭا باعىتتاردىڭ دامۋىمەن بايلانىستى فونولوگييا, ينتونولوگييا, پروسوديكانىڭ ٷعىمدارى مەن قۇبىلىستارى دا ورفوەپييادا قاراستىرىلادى. ورفوەپييا تٸلدٸڭ سٶيلەۋ نورماسىن زەرتتەيتٸن بولعاندىقتان, قازاق تٸلٸندەگٸ كەيبٸر داۋىستىلاردىڭ اۋىزشا سٶزدەگٸ تٷرلەنٸمٸ قازٸرگٸ لاتىن نەگٸزدٸ ەملە ەرەجەگە بايلانىستى قاراستىرىلادى.
مىسالى, <ا> داۋىستى فونەماسى <sh> جەنە <j> جۋىسىڭقى فونەمالارىنىڭ سوڭىنان كەلگەندە, [á]-گە جۋىق ايتىلادى, ال جازۋدا نەگٸزگٸ رەڭكٸ ساقتالادى: shاı – [sháı],jaıbaraqat – [jáıbaraqat], jaıbasar – [jáıbasar], jaıǵasý – [jáıǵasý], jaıdaq – [jáıdaq], jaıdary – [jáıdary], jaıly – [jáıly], jaıma-jaı – [jáıma-jáı], jaısyz – [jáısyz], jaısań – [jáısań]. سونداي-اق <ا>داۋىستىسى سٶز باسىندا جەنە بٸرٸنشٸ بۋىندا [á] بولىپ ايتىلادى: aıgólek – [áıgólók], qadir – [qádir], qazir – [qázir] جەنە ەكٸنشٸ بۋىندا [á]--عا اۋىسادى: kitap – [kitáp], kitaphana – [kitáphana].
سول سيياقتى <e>, <و> جەنە <ó> فونەمالارى سٶز باسىندا [ɩe], [ýo] جەنە [úó] تٷرٸندە ايتىلادى. مىسالى, erke – [ɩerke], eńbek – [ɩeńbek], ەgin – [ɩەgin], egiz – [ɩegiz], esik – [ɩesik], elek – [ɩelek], otan – [ýotan], oqıǵa – [ýoqıǵa], olqylyq – [ýolqylyq], orama – [ýorama], orasan – [ýorasan], orman – [ýorman], oshaq – [ýoshaq], otyn – [ýotyn], omyraý – [ýomyraý]; ómir – [úómir], óleń – [úóleń], ótinish – [úótinish], ósimdik – [úósimdik], órkenıet – [úórkenıet], óńir – [úóńir], ózara – [úózara], ókpe – [úókpe], ókim – [úókim] دەگەن سٶزدەردە سٶز باسىندا <e>, <و>, <ó> فونەمالارى [ɩe], [ýo], [úó] تٷرٸندە ايتىلادى.ال سٶز ورتاسىندا جەنە سوڭىندا مونوفتونگ تٷرٸندە ايتىلادى: kilem, sebep, kerek, qora, molda, qolda, sóz, kól, tós. دەمەك, قازاق تٸلٸندە <e>, <و>, <ó> فونەمالارى سٶز باسىندا عانا [ɩe], [ýo], [úó] تٷرٸندە ايتىلادى.
داۋىستى فونەمالاردىڭ دا كەيبٸرەۋٸ ەلسٸز پوزيتسييادا ٶزٸنٸڭ قاسيەتٸن جوعالتىپ, باسقا فونەمالاردىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن قابىلدايدى, مىسالى: <y>, <i>, <e> فونەمالارى [u], [ú], [ó] دىبىستارىنا جارتىلاي موديفيكاتسييالانادى. سوندا <y>, <i>, <e> فونەمالارى [u], [ú], [ó] داۋىستىلارىنا جۋىق ايتىلادى. مىسالى, qolyń – [qoluń], momyn – [momun], jolyń – [joluń], sóziń – [sózúń], kóziń – [kózúń], tósiń – [tósúń], kóɩlek – [kóɩlók], óngen – [óngón], kóngen – [kóngón].
قازاق تٸلٸندەگٸ ۋ, ٸ داۋىستىلارى بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ بۋىنداردا ەرتٷرلٸ ايتىلادى. بٸرٸنشٸ بۋىندا اتالمىش داۋىستىلار كٶمەسكٸلەنٸپ رەدۋكتسييالانادى, ال ەكٸنشٸ بۋىندا ولار انىق ايتىلادى. مىسالى, tynysh –tynysh, myqty – [myqty], dybys – [dybys], topyraq – [topyraq], japyraq – [japyraq], kirpik – [kirpik], tirshilik – [tirshilik], ádilet – [ádilet], qasiret – [qasiret], málimet – [málimet]. بۇل دىبىستاردىڭ ەكٸ تٷرلٸ بولىپ ايتىلۋى ەكپٸننٸڭ تٷسكەن ورنىنا بايلانىستى. ەكپٸن تٷسەتٸن بۋىنعا قاراعاندا ەكپٸنسٸز بۋىنداعى داۋىستىلار ەلسٸرەپ, رەدۋكتسيياعا ۇشىرايدى.
سٶز ٸشٸندە نە سٶز ارالىعىندا ەكٸ داۋىستى قاتار كەلگەندە, ونىڭ بٸرەۋٸ تٷسٸرٸلٸپ ايتىلادى. مىسالى, اlا اt – ا-lاt, qاrا اlا – qا-rا-lا, tory at – to-rat. ناقتى ايتقاندا, سينتاگمانى قۇرايتىن سٶز تٸركەسٸ بٷتٸن فونەتيكالىق سٶز تٷرٸندە ايتىلادى. بۇل قۇبىلىس زليزييا دەپ اتالادى.
قازاق تٸلٸندەگٸ b فونەماسى ەكٸ داۋىستى دىبىستىڭ ارالىعىندا (سٶز تٸركەسٸندە نەمەسە بٸر سٶز ٸشٸندە) جەنە كەيبٸر داۋىستى مەن داۋىسسىزدىڭ ارالىعىندا b-دان گٶرٸ v-عا جۋىعىراق ايتىلادى. مىسالى: abyroı – [abvyroı], abyrjý – [abvyrjý], kóbik – [kóbvik], sábiz – [sábviz], tabaq – [tabvaq], sabaq – [sabvaq], qabaq – [qabvaq], jabyq – [jabvyq], abzal – [abvzal], abdyra – [abvdyra].سونداي-اق سٶز سوڭىندا ۇياڭ b داۋىسسىزى قاتاڭدانادى. مىسالى, hıdjab – [hıdjap], arab – [arap], shtab – [shtap], klýb – [klýp], kýb – [kýp].
سٶز اعىمىندا p داۋىسسىزى پوزيتسيياعا بايلانىستى ٶزگەرەدٸ. مىسالى, qypshaq – [qyfshaq], tapshy – [tafshy] دەگەن سٶزدەردە قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق جٷيەسٸندە كەزدەسپەيتٸن [f] دىبىسى ەستٸلەدٸ. Fدىبىسىنىڭ ارتيكۋلياتورلىق سيپاتى ناق ورىس تٸلٸندەگٸدەي بولماعانىمەن, بٸراق سولارعا جۋىق ايتىلادى. كەلتٸرٸلگەن دىبىس قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل دىبىستارىنا جاتپاسا دا, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە پوزيتسيياعا بايلانىستى قولدانىلادى. اتالعان سٶزدەردەگٸ <p> فونەماسىنىڭ [f] ۆارياتسيياسىندا ايتىلۋى ولاردىڭ سٶزدەگٸ الاتىن ورنىنا بايلانىستى, باسقاشا ايتقاندا, كٶرشٸلەس دىبىستاردىڭ ەسەرٸنەن وسىلاي تٷرلەنٸپ تۇر.
تٷبٸر مەن قوسىمشانىڭ ارالىعىندا s مەن sh قاتار كەلسە, sدىبىسى sh-عا اينالادى, ال sh دىبىسى s-عا اينالادى. بۇل s-نىڭ sh-عا نەمەسە sh-نىڭ s-عا اينالۋ قۇبىلىسى وسى داۋىسسىزداردىڭ ەرەكشەلٸگٸ بولىپ تابىلادى. Basshy – [bashshy], tasshy – [tashshy], qosshy – [qoshshy], tosshy – [toshshy], tesshi – [teshshi], kesshi – [keshshi], ashsa – [ashsha], qashsa – [qashsha], ishse – [ishshe], kóshse – [kóshshe]. كەيبٸر سٶزدەردە sh داۋىسسىزى ch-عا جۋىق ايتىلاتىنى بار. سونداي-اق sh فونەماسى كەيدە ٶزٸنٸڭ ۆارياتسييالارىندا كٶرٸنٸس تاۋىپ, sh داۋىسسىزى ch-عا اينالادى. مىسالى, aıtshy – [aıtchy], ótshi – [ótchi], hatshy – [hatchy], ketshi – [ketchi].
قاتار كەلگەن ەكٸ دىبىستىڭ بٸرٸنشٸسٸ z ەكٸنشٸسٸ j, s,sh بولسا, سوڭعىلاردىڭ ەسەرٸنەن z دىبىسى ايتۋدا j, sh, s دىبىستارىنا اينالادى: kóz jazbaý – [kój jazbaý], boz jorǵa – [boj jorǵa], qyz jibek – [qyj jibek], kóz jasy – [kój jasy], izsiz – [issiz], sózsiz – [sóssiz], tuzsyz – [tussyz], qobyzshy – [qobyshshy], tazsha – [tashsha], otyrǵyzshy – [otyrǵyshshy].كەلتٸرٸلگەن سٶزدەردە <z> فونەماسى ٶزٸنٸڭ ٷش ۆاريانتىندا جٷزەگە اسادى: <z> = [j] [s][sh]. قازاق تٸلٸندەگٸ باسقا داۋىسسىزدارعا قاراعاندا بۇل zفونەماسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
سونداي-اق s فونەماسى پوزيتسيياعا بايلانىستى تٷرلەنٸپ, sداۋىسسىزى (تس)-عا اينالادى. مىسالى, aıtsa – [aıtsa], ótse – [ótse], jatsa – [jatsa]. تس فونەماسى قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىس جٷيەسٸندە بولماسا دا سٶيلەۋ تٸلٸندە كەزدەسەدٸ جەنە قازاق تٸلدٸلەردٸڭ ارتيكۋلياتورلىق اپپاراتىنا يكەمدەلگەن. دەمەك, بۇل دىبىس تٸلدٸڭ پاراديگماسىندا جوق بولسا دا ونىڭ سينتاگماتيكاسىندا بار. لاتىننەگٸزدٸ جاڭا قازاق جازۋىنا كٶشكەندە تس ەرپٸن س تاڭبامەن بەرۋگە بولادى. س تاڭباسى بارلىق ەلەمدٸك ەلٸپبيٸندە قولدانىلادى (ەۋروپا, تٷركٸ) تٸلدەرٸندە. لاتىننەگٸزدٸ جاڭا قازاق جازۋىندا تس ەرپٸنٸڭ ورنىنا س ەرپٸن جازۋعا بولادى: سırk, سırkýl, konstıtýسıa, evolıýسıa.مۇنداي جازۋ قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق پرينتسيپٸ بويىنشا ورفوەپييالىق نورماسىنا سەيكەس كەلەدٸ. ورىس تٸلٸ ارقىلى ەنگەن تس فونەماسى جازۋدا سەرپٸمەن بەرٸلەتٸندٸكتەن, ايتىلۋدا دا بۇل ەرٸپ قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا سەيكەس دىبىستالادى.
قاتاڭ k, q داۋىسسىزدارى سٶز ارالىعىندا جەنە ەكٸ داۋىستىنىڭ اراسىندا ۇياڭدانادى. مىسالى, qyrkúıek – [qyrgúıek], kóknnár – [kógnnár], kókjıek – [kógjıek], kók alma – [kógalma], qazaq áni – [qazaǵáni], qulaq asý – [qulaǵasý], esek dáme – [esegdáme], jaryq dúnıe – [jaryǵdúnıe], bulshyq et – [bulshyǵet], qyryq jamaý – [qyryǵjamaý]. وسىنداي ۇياڭدانۋ پروتسەسٸ قورشاعان دىبىستاردىڭ ەسەرٸنەن تۋىنداپ وتىر.
سونورl مەن r داۋىسسىزدارىمەن باستالاتىن سٶزدەردٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار. سەبەبٸ اتالعان داۋىسسىزداردىڭ الدىندا y مەن ٸ داۋىستىلارى ەستٸلەدٸ. بۇل پروتەزا دەگەن فونەتيكالىق قۇبىلىستىڭ كٶرٸنٸسٸ. مىسالى: ras –[yras], laq – [ylaq], laj – [ylaj].
قورىتا كەلگەندە, جازۋدا دىبىستاردىڭ بارلىق تٷرٸنٸڭ بەرٸلۋٸنٸڭ دەلدٸگٸ تالاپ ەتٸلمەيدٸ, تەك تيپتٸك دىبىستاردى (فونەمالاردى) بەرۋ ٶتە ماڭىزدى. جازباشا جەنە اۋىزشا سٶيلەۋ فورمالارى اراسىنداعى ناقتى اراقاتىناس ەملە ەرەجەلەر ارقىلى جەنە ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە بەلگٸلەنەدٸ. سٶيلەۋ تٸلٸ ۇلتتىق جازۋدىڭ بٸرلٸگٸن ساقتاۋعا باعىتتالعان.
زەينەپ بازارباەۆا
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ
ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
