Kúni keshe ǵana shyqqan «Qazaq ádebieti» gazetindegi (16.03.2018 j.) Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy janyndaǵy Kórkem aýdarma jónindegi keńestiń tóraǵasy Qurmanǵazy Qaramanulynyń «Kórkem aýdarma: qazirgi hal-ahýal» atty maqalasy maǵan oi saldy. Tipti, Aýdarma degen bólimniń jabylyp qalǵanyna janym ashyp, jylaǵym keldi.
Negizinen, kópten beri aitpai júrgen edim, aitpasqa bolmady. Jalpy, bizdiń qoǵamda aýdarmashy degen mamandyq bar edi. Ony arnaiy oqytatyn edi. Qazir de oqytyp jatqan shyǵar. Onda daýym joq. Biraq, ol mynaý bizdiń joǵarǵy jaqta, iaǵni Úkimet pen ministrlikterde sol aýdarmashynyń quny bar ma? Parqyna jete alyp júr me?, - degen suraq oilandyrady keide.
Aýdarmashylardy bizdiń Úkimet orys tilin bilmei qalyp, qysyltaiań kezde ǵana shaqyrtyp, aýdartyp alatyn oiynshyqqa ainaldyrdy. Olai deitinim, men ózim Ministrlikter úiindegi Komitetterdiń birinde aýdarmashy bolyp qyzmet atqardym. Kózimmen kórgenimdi aitaiyn, bizdi, iaǵni aýdarmashylardy Ministrlikterde shtat bolmaǵandyqtan, ózderine qarasty jekemenshik kompaniialarǵa basqa mamandyqpen tirkep qoiyp, Komitet jumysyn jasatatyn. Ol degen ne? Ol – qazaq tilin jetik bilip, ózimiz aýdaryp otyrmyz. Aýdarmashyny qajetsinbeimiz. Tipti, shtat ashyp olarǵa jumys ornyn ashyp otyrǵan joqpyz. Sóitip, óz esemizdi qazaq tilin bilý jaǵynan jetistirip otyrmyz degen sasyq saiasat edi. Biraq, sonda otyrǵandardyń biren-sarany ǵana ózderi aýdaryp ákeletin resmi qujattardy. Zań jobasyn aýdaramyz keide, ol óte jaýapty ári kúrdeli nárse. Memlekettik qujatty olar qalai aýdarsyn? Maitalman aýdarmashynyń ózi kúni-túni aýdaryp, onyń resmi qalpyn sáikestendirip, dálme-dál keltirýdi Senat, odan qalsa, Májilis talap etetin. Odan ol qujat ábden sorpasy qainap, sapaly bolǵan daiyn bolǵan kezde Prezident aparatyna tapsyrylady. Sol úshin qanshama aiqai, qanshama sógis alatyn qyzmetkerler. Aqyry, sonyń bári aýdarmashynyń jaýapkershiligine bailanysty bolyp shyǵatyn. Ári-beri qyzmetkerlerdiń ózderi baryp keledi daiyn qujatty Parlamentke tasyp. Ony kim aýdardy dese, ózderi aýdarǵandai bolady. Sebebi, astynda oryndaýshynyń aty-jóni, qoly turady ǵoi. Memlekettik qyzmetkerlerdiń bul jerde qyzmeti jeńil. Bireýge aýdartasyń ba, óziń aýdarasyń ba Parlamentke báribir emes pe? Áiteýir, minsiz etip ákelse boldy. Sonda olar kelip aitatyn, «Senatqa barsaq, jantalas, aýdarmany qabyldamaidy. Óz aýdarmalary jetip, artylady. Al, Májiliske barsań rahat, bári jaibaraqat kofe iship otyr», dep. Nege desek? Másele joǵaryda eken. Prezident apparaty barlyq problemany Májiliske artady. Májilis Senatqa artady. Senat Ministrlikterge artady. Sodan Ministrlik quzyrti jetip otyrǵan qol astyndaǵy ózine qarasty mekemelerge aýdarma jasaýǵa tapsyrys beredi. «Fýtbolit etedi» ózderi aitqandai. Aýdarma shtatyn ashpai, aýdarmashylardy jumysqa salyp, memlekettik qyzmetkermiz dep júrgen galstýk taqqandar arasynda qujat tasyp qana júr. Sondai aýdarmashynyń mártebesin kim kóteredi? Til bilmegenin jasyrmaqshy ma? Aýdarmashylar da ádemi ofiste, komitette ministrlermen birge qyzmet atqarǵysy keledi. Solar sekildi memlekettik qyzmetker bolǵysy keledi. Al, ailyǵy jaǵynan renjitpeidi. Ózderi úshin-aq. Tipti, kerek deseńiz, birneshe jerge tirkep, birneshe jerden ailyq alyp bere alady. Biraq ózderi sol ofiste memlekettik qyzmetker sekildi bir kabinette otyryp, ujymdasyp jumys isteidi. Olardy ózderi «Podsnejnik» dep atap qoiady. Teksere kelse, olardy issapardaǵy qyzmetkerler dep kórsete salady. Tipti, áli kúnge deiin bar, Zeinetker myqty aýdarmashy shaldar men kempirlerdi áli kúnge deiin ýaqytsha tirkep qoiyp ustap otyrǵandar. Nege deisiz ǵoi? Olar sol aýdarmanyń otymen kirip, sýymen shyqqan qasqyr aýdarmashylar. Saqyldatyp, árbir termin men sózderdiń qalai bailanysatynyn, árbir qujattyń qai kezde qalai aýdarylǵany, shablondarynyń qaida ekenin jatqa biletin mamandar. Memlekettik qyzmetkerlerdiń búgingi kúni solarǵa týyp tur. Kez kelgen jiyndarǵa sóileitin sózderin jazyp beretin kim? Sol aýdarmashylar. Ózderi qanshama ýaqyt sol aqparatty jinaidy, onyń orysshasyn ózderi pysyldap júrip, saýatty-saýatsyz jazady. Sonshama eńbekti keide aýdarmashylarǵa jyldam aýdara salýdy talap etedi. Aýdarmashy degen tildi bilse boldy, ońai dep oilaidy. Solardyń kúni boiy aýdarǵandaryn oqyp, eldiń aldyna shyqqandaryna máz. Naǵyz rahat dúnie sol emes pe?! Bir shtat ash dep surasań, joǵary jaq ruqsat etpeidi deidi. Nege ruqsat etpeidi, ainalyp kelgendei sol baiaǵy til bilmeý máselesiniń ózderine ainalyp tietini bilip otyr. Bul bir másele!
Bul kópke topyraq shashý emes. Memlekettik jáne jekemenshik organdardyń keibireýinde memlekettik til boiynsha shtat ashylmaǵan. Shtat ashylǵandary saladaǵy til mamandary qujattardyn saraptamadan ótkizip otyrady. Olar aýdarma jasaýmen ǵana shektelip qalmaǵan. Olar memlekettik tildiń mártebesin kóterý jáne nasihattaýǵa baǵyttalǵan is-sharalardyń da bel ortasynda júredi. Ózderine qarasty organdarmen birlesip, respýblikalyq deńgeide túrli baiqaýlar uiymdastyryp otyrady. Osy jaǵyn qatty qadaǵalasa eken degen oi meniki.
Ekinshi másele. Aýdarma jaiynda. Terminologiianyń qoldanysyn baqylaýmen qatar, halyqaralyq qoldanysta keńinen taralǵan sózderdiń durys qoldanylýyn baqylap otyratyn aýdarmashylar da bar. Solardyń bastaryn nege biriktirmeske?! Termin sózderdi durys qoldanbaý saldarynan búginderi birqatar salalarda sonyń zardaby anyq kórinis taýyp jatatyny bar. Aýdarma salasynda birizdilikti saqtaýymyz kerek.
Aýdarmanyń kórkem ádebiettegi jaǵdaiy da jetisip turǵany shamaly eken. Joǵaryda maqalam jazǵan Qurmanǵazy Qaramanulynyń shyryldaityndaiy da bar. «Birneshe rett maqala jazyp edim, onyma qulaq qoiǵan eshkim joq», depti.
Osyndai betimen ketken Ministrlikterge aýdarmanyń qazirgi jaǵdai qalai áser etip jatqanyn qaidam? Aýdarma jasaý degen ońai sharýa emes. Tildi bilý bir bólek, ony meńgerý taǵy, óz aldyna bólek másele. Saýattylyq degen másele taǵy bar.
Maitalman aýdarmashy atamyz aitatyn maǵan «jaqsy aýdarmashydan jýrnalist shyǵady, jaqsy jýrnalistten aýdarmashy shyqpaidy», dep. Nege desem, Aýdarmashy bolý úshin 3 negizgi qaǵidany bilýi kerek. Birinshiden, aýdarmashy ózi aýdaryp otyrǵan tildi (oryssha da, qazaqshada da jatyq meńgerý, bireýinen aqsasań onda seniń aýdarmań durys shyqpaidy) teńdei erkin bilýi kerek. Ekinshiden, terminderdi jatqa bilýi kerek. Kez kelgen jerde, sózdikten qaramai ózi birden aýdara beretin bolýy kerek. Úshinshiden stilist bolýy shart. Aýdaryp otyrǵan nárseńdi durystap óz retimen, saýatty qurastyra bilý óner deitin.
Árine, aýdarma salasynda 12 jyldai qyzmet atqardym. Ol az. Áli de jattaityn terminder kóp. Aýdarmashy degen oryssha-qazaqsha sairaý emes. Aýdarmashy degen kúndelikti, tipti kún saiyn terminderden qalyspai, jattap, meńgerip otyratyn mamandyq. Oǵan til bilmegen pysyqailar qalai bolsa solai qaraýy durys emes.
Qazaq tilin bilmegeni úshin uialatyn eshteńe joq. Aýdarmany mamandyq dep qaraýy kerek dep oilaimyn. Onyń dárejesin kóteretin kim? Shyǵarmashylyq jetistik degen bar ma jalpy aýdarmashylarda? Olar nege ózara terminderimen bólispeidi? Olar nege tájiribe almaspaidy? nege sózderdi talqylamaidy? Aýdarmanyń sapasyn nege baqylamaidy? Resmi aýdarmashy túgili, kórkem aýdarmashylardyń da jaǵdaiy nashar eken ǵoi. Ádebi aýdarma degenniń shyǵarmashylyq turǵyda jaǵdaiy jaqsy shyǵar degen oiymnyń astań-kesteńi shyqty. Aýdarmashylar ár jerde bir shashylyp júr shynyn aitsaq.
Sheteldi bylai qoiǵanda, nebir myqty aýdarmashylar bar. Nege solardan sabaq almasqa! Zeinetke ketken aýdarmashylardyń oiynda nebir terminder tasqa basylǵandai jazylyp qalǵan ǵoi, shirkin! Memlekettiń jany ashymasa, qazaq tili dese at-tondaryn ala qashsa, aýdarmashylardy qoljaýlyq sekildi kerek kezinde ǵana paidalansa, aýdarmashynyń quny qansha?
Qurmanǵazy Qaramanulynyń aitýynsha, aýdarma ádebietiniń qadamyn qadaǵalap otyratyn organ nege qurylmasqa! Roman-hikaiattarǵa der kezinde ózindik baǵa beretin kimder bolýy kerek? Aýdarmanyń sapasyn dáleldep jazylyp jatqan maqalalar nege joqtyń qasy? Syni turǵydan qaraǵanda, kórkem ádebiettiń ózin taldap, talqylaýymyz kerek. Ózimizdiń baǵamyzdy berýimiz kerek. Árine, jaǵympazdanbai, qaralamai, jamandamai naqty synyn aitqan durys. Jazýshylar Odaǵynan osyndai árbir sala boiynsha, atap aitqanda, poeziia, proza, drama, aýdarma t.b. taldaý bólimderi ashylsa, quba-qup bolar edi. Synap gazetke jazbasa da avtordyń ózine pikirlerin aitatyn Odaq múshelerinen qurylǵan toptar bolsa. Qalamymyz az da bolsa túzeler me edi? Odaq músheleriniń sharýasy sol emes pe?
Aýdarma degen de shyǵarmashylyqtyń bir túri. Bireýdiń jazǵan dúniesin óziń qaita jazyp shyqqanmen para-par. Negizinen, árbir memlekettik bolsyn, basqasy bolsyn árbir uiymnyń bir-bir korrektorlyq, redaktsiialaý jáne aýdarma bólimin ashyp alýy tiis. Toqeterin aitqanda aýdarmashylardyń basyn quraityn, úlken bir Odaq qurylýy kerek, dep oilaimyn. Ári pikir-tájiribe almasady, ári aýdarmalardyń sapasy artar edi. Olarǵa arnaiy marapat jasap otyrsa, tipten tamasha!
Ásel Nazaraly
