كٷنٸ كەشە عانا شىققان «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندەگٸ (16.03.2018 ج.) قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانىنداعى كٶركەم اۋدارما جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ تٶراعاسى قۇرمانعازى قارامانۇلىنىڭ «كٶركەم اۋدارما: قازٸرگٸ حال-احۋال» اتتى ماقالاسى ماعان وي سالدى. تٸپتٸ, اۋدارما دەگەن بٶلٸمنٸڭ جابىلىپ قالعانىنا جانىم اشىپ, جىلاعىم كەلدٸ.
نەگٸزٸنەن, كٶپتەن بەرٸ ايتپاي جٷرگەن ەدٸم, ايتپاسقا بولمادى. جالپى, بٸزدٸڭ قوعامدا اۋدارماشى دەگەن ماماندىق بار ەدٸ. ونى ارنايى وقىتاتىن ەدٸ. قازٸر دە وقىتىپ جاتقان شىعار. وندا داۋىم جوق. بٸراق, ول مىناۋ بٸزدٸڭ جوعارعى جاقتا, ياعني ٷكٸمەت پەن مينيسترلٸكتەردە سول اۋدارماشىنىڭ قۇنى بار ما? پارقىنا جەتە الىپ جٷر مە?, - دەگەن سۇراق ويلاندىرادى كەيدە.
اۋدارماشىلاردى بٸزدٸڭ ٷكٸمەت ورىس تٸلٸن بٸلمەي قالىپ, قىسىلتاياڭ كەزدە عانا شاقىرتىپ, اۋدارتىپ الاتىن ويىنشىققا اينالدىردى. ولاي دەيتٸنٸم, مەن ٶزٸم مينيسترلٸكتەر ٷيٸندەگٸ كوميتەتتەردٸڭ بٸرٸندە اۋدارماشى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. كٶزٸممەن كٶرگەنٸمدٸ ايتايىن, بٸزدٸ, ياعني اۋدارماشىلاردى مينيسترلٸكتەردە شتات بولماعاندىقتان, ٶزدەرٸنە قاراستى جەكەمەنشٸك كومپانييالارعا باسقا ماماندىقپەن تٸركەپ قويىپ, كوميتەت جۇمىسىن جاساتاتىن. ول دەگەن نە? ول – قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلٸپ, ٶزٸمٸز اۋدارىپ وتىرمىز. اۋدارماشىنى قاجەتسٸنبەيمٸز. تٸپتٸ, شتات اشىپ ولارعا جۇمىس ورنىن اشىپ وتىرعان جوقپىز. سٶيتٸپ, ٶز ەسەمٸزدٸ قازاق تٸلٸن بٸلۋ جاعىنان جەتٸستٸرٸپ وتىرمىز دەگەن ساسىق ساياسات ەدٸ. بٸراق, سوندا وتىرعانداردىڭ بٸرەن-سارانى عانا ٶزدەرٸ اۋدارىپ ەكەلەتٸن رەسمي قۇجاتتاردى. زاڭ جوباسىن اۋدارامىز كەيدە, ول ٶتە جاۋاپتى ەرٸ كٷردەلٸ نەرسە. مەملەكەتتٸك قۇجاتتى ولار قالاي اۋدارسىن? مايتالمان اۋدارماشىنىڭ ٶزٸ كٷنٸ-تٷنٸ اۋدارىپ, ونىڭ رەسمي قالپىن سەيكەستەندٸرٸپ, دەلمە-دەل كەلتٸرۋدٸ سەنات, ودان قالسا, مەجٸلٸس تالاپ ەتەتٸن. ودان ول قۇجات ەبدەن سورپاسى قايناپ, ساپالى بولعان دايىن بولعان كەزدە پرەزيدەنت اپاراتىنا تاپسىرىلادى. سول ٷشٸن قانشاما ايقاي, قانشاما سٶگٸس الاتىن قىزمەتكەرلەر. اقىرى, سونىڭ بەرٸ اۋدارماشىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە بايلانىستى بولىپ شىعاتىن. ەرٸ-بەرٸ قىزمەتكەرلەردٸڭ ٶزدەرٸ بارىپ كەلەدٸ دايىن قۇجاتتى پارلامەنتكە تاسىپ. ونى كٸم اۋداردى دەسە, ٶزدەرٸ اۋدارعانداي بولادى. سەبەبٸ, استىندا ورىنداۋشىنىڭ اتى-جٶنٸ, قولى تۇرادى عوي. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ بۇل جەردە قىزمەتٸ جەڭٸل. بٸرەۋگە اۋدارتاسىڭ با, ٶزٸڭ اۋداراسىڭ با پارلامەنتكە بەرٸبٸر ەمەس پە? ەيتەۋٸر, مٸنسٸز ەتٸپ ەكەلسە بولدى. سوندا ولار كەلٸپ ايتاتىن, «سەناتقا بارساق, جانتالاس, اۋدارمانى قابىلدامايدى. ٶز اۋدارمالارى جەتٸپ, ارتىلادى. ال, مەجٸلٸسكە بارساڭ راحات, بەرٸ جايباراقات كوفە ٸشٸپ وتىر», دەپ. نەگە دەسەك? مەسەلە جوعارىدا ەكەن. پرەزيدەنت اپپاراتى بارلىق پروبلەمانى مەجٸلٸسكە ارتادى. مەجٸلٸس سەناتقا ارتادى. سەنات مينيسترلٸكتەرگە ارتادى. سودان مينيسترلٸك قۇزىرتٸ جەتٸپ وتىرعان قول استىنداعى ٶزٸنە قاراستى مەكەمەلەرگە اۋدارما جاساۋعا تاپسىرىس بەرەدٸ. «فۋتبوليت ەتەدٸ» ٶزدەرٸ ايتقانداي. اۋدارما شتاتىن اشپاي, اۋدارماشىلاردى جۇمىسقا سالىپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرمٸز دەپ جٷرگەن گالستۋك تاققاندار اراسىندا قۇجات تاسىپ قانا جٷر. سونداي اۋدارماشىنىڭ مەرتەبەسٸن كٸم كٶتەرەدٸ? تٸل بٸلمەگەنٸن جاسىرماقشى ما? اۋدارماشىلار دا ەدەمٸ وفيستە, كوميتەتتە مينيسترلەرمەن بٸرگە قىزمەت اتقارعىسى كەلەدٸ. سولار سەكٸلدٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر بولعىسى كەلەدٸ. ال, ايلىعى جاعىنان رەنجٸتپەيدٸ. ٶزدەرٸ ٷشٸن-اق. تٸپتٸ, كەرەك دەسەڭٸز, بٸرنەشە جەرگە تٸركەپ, بٸرنەشە جەردەن ايلىق الىپ بەرە الادى. بٸراق ٶزدەرٸ سول وفيستە مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر سەكٸلدٸ بٸر كابينەتتە وتىرىپ, ۇجىمداسىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. ولاردى ٶزدەرٸ «پودسنەجنيك» دەپ اتاپ قويادى. تەكسەرە كەلسە, ولاردى ٸسساپارداعى قىزمەتكەرلەر دەپ كٶرسەتە سالادى. تٸپتٸ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن بار, زەينەتكەر مىقتى اۋدارماشى شالدار مەن كەمپٸرلەردٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۋاقىتشا تٸركەپ قويىپ ۇستاپ وتىرعاندار. نەگە دەيسٸز عوي? ولار سول اۋدارمانىڭ وتىمەن كٸرٸپ, سۋىمەن شىققان قاسقىر اۋدارماشىلار. ساقىلداتىپ, ەربٸر تەرمين مەن سٶزدەردٸڭ قالاي بايلانىساتىنىن, ەربٸر قۇجاتتىڭ قاي كەزدە قالاي اۋدارىلعانى, شابلوندارىنىڭ قايدا ەكەنٸن جاتقا بٸلەتٸن ماماندار. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ بٷگٸنگٸ كٷنٸ سولارعا تۋىپ تۇر. كەز كەلگەن جيىندارعا سٶيلەيتٸن سٶزدەرٸن جازىپ بەرەتٸن كٸم? سول اۋدارماشىلار. ٶزدەرٸ قانشاما ۋاقىت سول اقپاراتتى جينايدى, ونىڭ ورىسشاسىن ٶزدەرٸ پىسىلداپ جٷرٸپ, ساۋاتتى-ساۋاتسىز جازادى. سونشاما ەڭبەكتٸ كەيدە اۋدارماشىلارعا جىلدام اۋدارا سالۋدى تالاپ ەتەدٸ. اۋدارماشى دەگەن تٸلدٸ بٸلسە بولدى, وڭاي دەپ ويلايدى. سولاردىڭ كٷنٸ بويى اۋدارعاندارىن وقىپ, ەلدٸڭ الدىنا شىققاندارىنا مەز. ناعىز راحات دٷنيە سول ەمەس پە?! بٸر شتات اش دەپ سۇراساڭ, جوعارى جاق رۇقسات ەتپەيدٸ دەيدٸ. نەگە رۇقسات ەتپەيدٸ, اينالىپ كەلگەندەي سول باياعى تٸل بٸلمەۋ مەسەلەسٸنٸڭ ٶزدەرٸنە اينالىپ تيەتٸنٸ بٸلٸپ وتىر. بۇل بٸر مەسەلە!
بۇل كٶپكە توپىراق شاشۋ ەمەس. مەملەكەتتٸك جەنە جەكەمەنشٸك ورگانداردىڭ كەيبٸرەۋٸندە مەملەكەتتٸك تٸل بويىنشا شتات اشىلماعان. شتات اشىلعاندارى سالاداعى تٸل ماماندارى قۇجاتتاردىن ساراپتامادان ٶتكٸزٸپ وتىرادى. ولار اۋدارما جاساۋمەن عانا شەكتەلٸپ قالماعان. ولار مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ جەنە ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ٸس-شارالاردىڭ دا بەل ورتاسىندا جٷرەدٸ. ٶزدەرٸنە قاراستى ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تٷرلٸ بايقاۋلار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. وسى جاعىن قاتتى قاداعالاسا ەكەن دەگەن وي مەنٸكٸ.
ەكٸنشٸ مەسەلە. اۋدارما جايىندا. تەرمينولوگييانىڭ قولدانىسىن باقىلاۋمەن قاتار, حالىقارالىق قولدانىستا كەڭٸنەن تارالعان سٶزدەردٸڭ دۇرىس قولدانىلۋىن باقىلاپ وتىراتىن اۋدارماشىلار دا بار. سولاردىڭ باستارىن نەگە بٸرٸكتٸرمەسكە?! تەرمين سٶزدەردٸ دۇرىس قولدانباۋ سالدارىنان بٷگٸندەرٸ بٸرقاتار سالالاردا سونىڭ زاردابى انىق كٶرٸنٸس تاۋىپ جاتاتىنى بار. اۋدارما سالاسىندا بٸرٸزدٸلٸكتٸ ساقتاۋىمىز كەرەك.
اۋدارمانىڭ كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ جاعدايى دا جەتٸسٸپ تۇرعانى شامالى ەكەن. جوعارىدا ماقالام جازعان قۇرمانعازى قارامانۇلىنىڭ شىرىلدايتىندايى دا بار. «بٸرنەشە رەتت ماقالا جازىپ ەدٸم, ونىما قۇلاق قويعان ەشكٸم جوق», دەپتٸ.
وسىنداي بەتٸمەن كەتكەن مينيسترلٸكتەرگە اۋدارمانىڭ قازٸرگٸ جاعداي قالاي ەسەر ەتٸپ جاتقانىن قايدام? اۋدارما جاساۋ دەگەن وڭاي شارۋا ەمەس. تٸلدٸ بٸلۋ بٸر بٶلەك, ونى مەڭگەرۋ تاعى, ٶز الدىنا بٶلەك مەسەلە. ساۋاتتىلىق دەگەن مەسەلە تاعى بار.
مايتالمان اۋدارماشى اتامىز ايتاتىن ماعان «جاقسى اۋدارماشىدان جۋرناليست شىعادى, جاقسى جۋرناليستتەن اۋدارماشى شىقپايدى», دەپ. نەگە دەسەم, اۋدارماشى بولۋ ٷشٸن 3 نەگٸزگٸ قاعيدانى بٸلۋٸ كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, اۋدارماشى ٶزٸ اۋدارىپ وتىرعان تٸلدٸ (ورىسشا دا, قازاقشادا دا جاتىق مەڭگەرۋ, بٸرەۋٸنەن اقساساڭ وندا سەنٸڭ اۋدارماڭ دۇرىس شىقپايدى) تەڭدەي ەركٸن بٸلۋٸ كەرەك. ەكٸنشٸدەن, تەرميندەردٸ جاتقا بٸلۋٸ كەرەك. كەز كەلگەن جەردە, سٶزدٸكتەن قاراماي ٶزٸ بٸردەن اۋدارا بەرەتٸن بولۋى كەرەك. ٷشٸنشٸدەن ستيليست بولۋى شارت. اۋدارىپ وتىرعان نەرسەڭدٸ دۇرىستاپ ٶز رەتٸمەن, ساۋاتتى قۇراستىرا بٸلۋ ٶنەر دەيتٸن.
ەرينە, اۋدارما سالاسىندا 12 جىلداي قىزمەت اتقاردىم. ول از. ەلٸ دە جاتتايتىن تەرميندەر كٶپ. اۋدارماشى دەگەن ورىسشا-قازاقشا سايراۋ ەمەس. اۋدارماشى دەگەن كٷندەلٸكتٸ, تٸپتٸ كٷن سايىن تەرميندەردەن قالىسپاي, جاتتاپ, مەڭگەرٸپ وتىراتىن ماماندىق. وعان تٸل بٸلمەگەن پىسىقايلار قالاي بولسا سولاي قاراۋى دۇرىس ەمەس.
قازاق تٸلٸن بٸلمەگەنٸ ٷشٸن ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق. اۋدارمانى ماماندىق دەپ قاراۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ونىڭ دەرەجەسٸن كٶتەرەتٸن كٸم? شىعارماشىلىق جەتٸستٸك دەگەن بار ما جالپى اۋدارماشىلاردا? ولار نەگە ٶزارا تەرميندەرٸمەن بٶلٸسپەيدٸ? ولار نەگە تەجٸريبە الماسپايدى? نەگە سٶزدەردٸ تالقىلامايدى? اۋدارمانىڭ ساپاسىن نەگە باقىلامايدى? رەسمي اۋدارماشى تٷگٸلٸ, كٶركەم اۋدارماشىلاردىڭ دا جاعدايى ناشار ەكەن عوي. ەدەبي اۋدارما دەگەننٸڭ شىعارماشىلىق تۇرعىدا جاعدايى جاقسى شىعار دەگەن ويىمنىڭ استاڭ-كەستەڭٸ شىقتى. اۋدارماشىلار ەر جەردە بٸر شاشىلىپ جٷر شىنىن ايتساق.
شەتەلدٸ بىلاي قويعاندا, نەبٸر مىقتى اۋدارماشىلار بار. نەگە سولاردان ساباق الماسقا! زەينەتكە كەتكەن اۋدارماشىلاردىڭ ويىندا نەبٸر تەرميندەر تاسقا باسىلعانداي جازىلىپ قالعان عوي, شٸركٸن! مەملەكەتتٸڭ جانى اشىماسا, قازاق تٸلٸ دەسە ات-توندارىن الا قاشسا, اۋدارماشىلاردى قولجاۋلىق سەكٸلدٸ كەرەك كەزٸندە عانا پايدالانسا, اۋدارماشىنىڭ قۇنى قانشا?
قۇرمانعازى قارامانۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اۋدارما ەدەبيەتٸنٸڭ قادامىن قاداعالاپ وتىراتىن ورگان نەگە قۇرىلماسقا! رومان-حيكاياتتارعا دەر كەزٸندە ٶزٸندٸك باعا بەرەتٸن كٸمدەر بولۋى كەرەك? اۋدارمانىڭ ساپاسىن دەلەلدەپ جازىلىپ جاتقان ماقالالار نەگە جوقتىڭ قاسى? سىني تۇرعىدان قاراعاندا, كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ ٶزٸن تالداپ, تالقىلاۋىمىز كەرەك. ٶزٸمٸزدٸڭ باعامىزدى بەرۋٸمٸز كەرەك. ەرينە, جاعىمپازدانباي, قارالاماي, جامانداماي ناقتى سىنىن ايتقان دۇرىس. جازۋشىلار وداعىنان وسىنداي ەربٸر سالا بويىنشا, اتاپ ايتقاندا, پوەزييا, پروزا, دراما, اۋدارما ت.ب. تالداۋ بٶلٸمدەرٸ اشىلسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ. سىناپ گازەتكە جازباسا دا اۆتوردىڭ ٶزٸنە پٸكٸرلەرٸن ايتاتىن وداق مٷشەلەرٸنەن قۇرىلعان توپتار بولسا. قالامىمىز از دا بولسا تٷزەلەر مە ەدٸ? وداق مٷشەلەرٸنٸڭ شارۋاسى سول ەمەس پە?
اۋدارما دەگەن دە شىعارماشىلىقتىڭ بٸر تٷرٸ. بٸرەۋدٸڭ جازعان دٷنيەسٸن ٶزٸڭ قايتا جازىپ شىققانمەن پارا-پار. نەگٸزٸنەن, ەربٸر مەملەكەتتٸك بولسىن, باسقاسى بولسىن ەربٸر ۇيىمنىڭ بٸر-بٸر كوررەكتورلىق, رەداكتسييالاۋ جەنە اۋدارما بٶلٸمٸن اشىپ الۋى تيٸس. توقەتەرٸن ايتقاندا اۋدارماشىلاردىڭ باسىن قۇرايتىن, ٷلكەن بٸر وداق قۇرىلۋى كەرەك, دەپ ويلايمىن. ەرٸ پٸكٸر-تەجٸريبە الماسادى, ەرٸ اۋدارمالاردىڭ ساپاسى ارتار ەدٸ. ولارعا ارنايى ماراپات جاساپ وتىرسا, تٸپتەن تاماشا!
ەسەل نازارالى
