Foto: kazgazeta.kz
Ásker – memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin, tártip pen jaýapkershilikke negizdelgen mańyzdy qurylym. Alaida sońǵy jyldary sarbazdardyń arasyndaǵy álimjettik, iaǵni beiresmi baǵyný júiesi qoǵamda jii talqylanatyn aýyr máseleniń birine ainaldy. Bul – tek bir adamnyń ǵana emes, bútin urpaqtyń taǵdyryna áser etetin áleýmettik dertke ainalyp barady. Mundai jaǵdailar áskeri ortada qorǵanys qabiletin nyǵaitýdyń ornyna, moraldyq kúizeliske, tipti qaiǵyly oqiǵalarǵa ákelip jatyr. Osy rette Ult.kz tilshisi ónerde júrgen birneshe adamǵa habarlasyp, shaǵyn blits-saýalnama júrgizip kórdi.
Qoiǵan saýalymyz: Áskerge bardyńyz ba? Balańyzdy áskerge jiberesiz be? Áskerdegi álimjettik týraly pikirińiz qandai?
Árine suraqtarymyzǵa jaýap berýden bas tartyp, nemese keiin habarlasamyn degender de boldy. Al teatr jáne kino akteri, stsenarist Saǵadildá Úsipáli, ánshi Saiat Medeýov jáne teatr jáne kino akteri, dramatýrg Nartai Saýdanbekuly áskerge qatysty oiyn ashyq jetkizdi.
«Balam oqýynan shyǵyp qalsa, áskerdiń eń qiyn jerine jiberemin»
Saǵadildá Úsipáli ózi de qarý ustap, boryshyn ótegenin jáne balasyn da jiberetinin aitty.
«Iá, men áskerge bardym. Keńes odaǵynyń sońǵy sarbazdarynyń biri bolyp áskeri qyzmette bolyp qaittym. Áskerdegi ómirim eki jylǵa da jetken joq. 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasynan keiin bárimiz qaityp kettik.
Al ulymdy mindetti túrde qarýly kúshter qataryna jiberemin. Qazir stýdent. Jalpy, men ulyma «Eger sabaǵyńdy durys oqymai, oqýyńnan shyǵyp qalatyn bolsań, men tamyr-tanystyǵymdy paidalansam da seni áskerdiń eń qiyn jerine jiberemin» dep qamshylaimyn. Ras aityp otyrmyn. Nege áskerge jibermeimin? Kezinde bizdi keńestik ásker qataryna májbúrlep turyp aparǵanda, sol áskerden, táýelsiz Qazaqstannyń áskerinen balamdy nemenege alyp qashýym kerek? Ol elimizdiń áskerine qyzmet etpegende, jaýdyń áskerine qyzmet ete me?
Baiaǵy KSRO kezinde árbir oqý-jattyǵýdyń, ásheiin jai áskeri jattyǵýdyń ózinde adam shyǵynynyń belgili bir protsenti bar edi. Ásker bolǵan soń onda adamnyń ólimi bolady dep qabyldaitynmyn. Men endi oǵan sonshalyqty fashistik kózqaraspen qaramaimyn. Al sol keńes odaǵynyń kezinde álimjettiktiń jetpis jeti atasy boldy. Bizdegi onyń kishkentai pushpaǵy ǵana.
Kezinde ol el-jurtqa aitylmaityn. Gorbachev bilikke kelgen tusta ashyqtyq, demokratiia degen kele bastaǵanda áskerdegi ómirge jýrnalister aralasa bastady. Biz oqý-jattyǵýda júrgende saiasi jetekshimizdiń bizge aitqan sózi áli qulaǵymnan ketpeidi. «Balanyń bárin tárbielep ósiretin ata-anasy, sheshesi. Kóshede bireýdiń birdeńesin tartyp alsa, balabaqshada bireýdiń tamaǵyn tartyp jep qoisa, bireýdi jyǵyp qoisa, maqtanyp «meniń balam tentek, esesin jibermedi» dep aityp júredi. Sosyn keiin sol balasy áskerde taiaq jese «balamdy uryp qoidy» dep shyryldaidy. Men sonda eki jyldyń ishinde jaýynger daiyndaýym kerek pe? Joq álde men olardy qaitadan bastap kishkentai kezindegi tárbiesin qolǵa alýym kerek pe», dep edi saiasi jetekshimiz.
Mine, áskerdegi álimjettik kórsetetinderdi biz úide daiyndap júrmiz. Mektep oqýshylarynyń, ásirese qyz balalardyń tóbelesinen tóbe shashyń tik turady. Basyna sekirip, bet-aýzyn qan-josa qylýdan taiynyp turǵan joq eshqaisysy. Keshegi Talǵardaǵy oqiǵanyń áli esigi jabylmai otyr. Osynyń bári qazirgi turmystyq jaǵdaidan shyǵady. Áskerdegi álimjettikti mine, osy áke-sheshesiniń qolyndaǵy balalar jasap jatqan. Syrttan kelip jatqan eshkim joq.
Árine, áskerdegi adam ólimin, óltirgen adamdardy, ondaǵy zorlyq-zombylyqty qoldap turǵan joqpyn. Qoldamaimyn da. Biraq dereý birdeńe bola qalsa, búkil áskerde, búkil bólimde, búkil elde sondai eken dep shýlai jóneledi.
Qazir ásker balabaqsha boldy. Kelgen balany basynan-aiaǵyna deiin túgel tekserip qabyldap alady. Ata-ana únemi baqylap otyrady. Sarbaz armiia qataryna alynǵanda osy áskerdiń bar ystyq-sýyǵyna tózemin dep ant qabyldaidy ǵoi. Ol soǵan daiyn bolyp barý kerek. Bul áskerdiń birinde birdei zorlyq-zombylyq bolyp jatyr degen sóz emes. Árine, baqylaý bolý kerek. Men álimjettiktiń eshqaisysyn durys dep qabyldamaimyn. Biraq endi keibir jigittik ádet-ǵuryptar kishkene qalýy kerek.
Al áskerge barmaityndardy, balasyn jibermeitinderdi Otanyn satqan opasyz, satqyn dep esepteimin. Nege meniń balam barýy kerek, nege olardyki barmaýy kerek. Qudai betin ári qylsyn, kerek bolsa, men de qolyma qarý alyp shyǵýǵa daiynmyn. Basym áli jerge eńkeie qoiǵan joq, – deidi Saǵadildá Úsipáli.
«Ulymnyń áskerge baratynyn, ia barmaitynyn ýaqyt kórseter»
Estrada ánshisi Saiat Medeýov densaýlyǵyna bailanysty áskerge bara almaǵanyn jasyrmady. Al balasyn áskerge jiberý-jibermeý týraly áli naqty aita almaitynyn aitady.
«Men densaýlyǵyma, búiregime bailanysty áskerge bara almadym. Al áskerge barýǵa balamnyń jasy áli jete qoiǵan joq. Jasy beste áli. Negizi er-azamattyń ásker qataryna barǵany durys qoi. Biraq endi qalai bolatynyn sátine qarai kórermiz. Men de barǵym kelgen, alaida densaýlyǵyma bailanysty qalyp qoidym.
Búgingi áskerdegi álimjettik máselesine kelsek, ol áý zamannan bolǵan dúnie ǵoi. Kezinde áskerge barǵandardyń bári barǵanda taiaq jep, qaitatyn kezde uryp qaitqandar ǵoi. Ol sol zamanda paida bolǵan júie. «Starshaktar» degen nárse bizdiń mektepte oqyǵan kezde de, ýchilishige oqýǵa kelgende de bolǵan. Bul qaidan kelgenin bilmeimin, biraq bizge deiin bolǵan dúnieler ǵoi. Degenmen bul álimjettik degen nárse dymǵa da kerek emes. Syilastyq degenge eshnárse jetpeidi.
Odan keiin úlkenniń kishige kúsh kórsetýi, jasqa, jerge qarai bóliný de bar. Ózim armiiaǵa barmasam da, qalaǵa oqýǵa túsken kezde «jigitterge bir-birińe kúsh kórsetýdiń qajeti qansha, odan da syilastyq bolsyn, álsizdi jumsaý, tóbeles degen nárseni toqtataiyq» dep úgit-nasihat aitatynmyn. Men ol nárseni jaqtyrmaimyn, qarsymyn, – dedi belgili ánshi Saiat Medeýov.
«Balany áskerge táýekelmen jiberýge týra kelip tur»
Akter, dramatýrg Nartai Saýdanbekuly da shyǵarmashylyqtyń, jumystyń sońynan júrip áskerge barmaǵanyn aitty. Al álimjettik degen «dertti» jigittik emes, jabaiylyq dep sanaiynyn jetkizdi.
«Óner adamdary áskerge barmaidy ǵoi (kúlip). Negizi men barǵym-aq kelgen. Meniń eki bólem de áskeri adam. Biri shekarashy, biri áskeri ushqysh boldy. Men áskerge barmaimyn dep qulshynyp júrgen shaqta 1998 jyly oqýdy aiaqtai sala TIýZ teatry (Ǵabit Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademiialyq balalar men jasóspirimder teatry – avtor) jumysqa shaqyryp aldy. Sol teatrdan shyǵarmaǵan kúii jumysqa saldy da sonymen qalyp qoidyq. Bizdiń bala kezde áskerge barmaý – qorlyq sanalatyn, aqyl-esi durys emes adam armiiaǵa barmaidy deitin. Qysqasy bala kúnimizde naǵyz er azamat qana áskerge barady degen qaǵida bolatyn. Biraq biz oqý bitirip jatqan kezde óte qiyn jaǵdai keldi. 1993 jyldan 1999 jyldarǵa deiin áskerde bardak boldy. Sarbazdar ash, júie joq. Qashyp kelip jatqandar da boldy. Osyndai nárseler de oi salǵany ras.
Al balany qazirgi jaǵdaida táýekelmen jiberýge týra kelip tur. Biraq sol táýekel de tesip shyǵyp jatyr ǵoi. Saý barǵandardyń qanshamasynyń denesi qaityp jatyr úiine. Kóz aldyńda júrgen qanshama bala maiyp bolyp kelip jatyr. Meniń eki balamnyń dostarynyń biri jaǵyn syndyryp, bireýi búiregin túsirip keldi. Osyndai jaǵdailardan soń oilanyp qaldyq.
Áskerdegi álimjettik degen – taza jabaiylyq. Imansyzdyq. Eger balaǵa kishkentai kezinen, úiinde, mektepte mal ekesh maldy da bastan urýǵa bolmaitynyn túsindirip, shynaiy musylman tilimen de, isimen de bireýge ziianyn tigizbeitinin sanasyna sińirip ósirse onda balamyzdy qolyna qarý ustap, elin qorǵaýǵa erkin jiberetin edik qoi.
Qazir qarańyzshy? Ne degen sumdyq bolyp ketti. Soǵys kezi bolsa bir sári eken. Aidyń-kúnniń amanynda elin-jerin qorǵaýǵa, azamattyq boryshyn óteýge barady da, maiyp bolyp qaitady. Basy istemei keledi. Ótkende Túrkiiaǵa baryp, ota jasatyp kelgen jigitti qarashy, obal ǵoi. Ol endi adam bola ma, bolmai ma, bir Qudai bilsin.
Biz myna túrimizben ult bolyp jarytpaimyz. Biz balalardy áskerge jiberý úshin úlken mádenietten ótkizýimiz kerek. F.Nitssheniń «Mádenietti kúshpen, zorlyqpen sińirý kerek degen tamasha sózi bar. Iaǵni mádeniet kerek bolsa, kúshpen sińirilýi tiis. Al áskerden kelgen sáttegi neshe túrli alaýlatyp-jalaýlatqan qarsy alý oqiǵalaryn kórip jatyrmyz. Árine, búgingidei jaǵdaida balańnyń aman kelgenine qýanbaǵanda qaitpeksiń, – deidi Nartai Saýdanbekuly.
