فوتو: kazgazeta.kz
ەسكەر – مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن, تەرتٸپ پەن جاۋاپكەرشٸلٸككە نەگٸزدەلگەن ماڭىزدى قۇرىلىم. الايدا سوڭعى جىلدارى ساربازداردىڭ اراسىنداعى ەلٸمجەتتٸك, ياعني بەيرەسمي باعىنۋ جٷيەسٸ قوعامدا جيٸ تالقىلاناتىن اۋىر مەسەلەنٸڭ بٸرٸنە اينالدى. بۇل – تەك بٸر ادامنىڭ عانا ەمەس, بٷتٸن ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا ەسەر ەتەتٸن ەلەۋمەتتٸك دەرتكە اينالىپ بارادى. مۇنداي جاعدايلار ەسكەري ورتادا قورعانىس قابٸلەتٸن نىعايتۋدىڭ ورنىنا, مورالدىق كٷيزەلٸسكە, تٸپتٸ قايعىلى وقيعالارعا ەكەلٸپ جاتىر. وسى رەتتە Ult.kz تٸلشٸسٸ ٶنەردە جٷرگەن بٸرنەشە ادامعا حابارلاسىپ, شاعىن بليتس-ساۋالناما جٷرگٸزٸپ كٶردٸ.
قويعان ساۋالىمىز: ەسكەرگە باردىڭىز با? بالاڭىزدى ەسكەرگە جٸبەرەسٸز بە? ەسكەردەگٸ ەلٸمجەتتٸك تۋرالى پٸكٸرٸڭٸز قانداي?
ەرينە سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتىپ, نەمەسە كەيٸن حابارلاسامىن دەگەندەر دە بولدى. ال تەاتر جەنە كينو اكتەرٸ, ستسەناريست ساعادٸلدە ٷسٸپەلٸ, ەنشٸ سايات مەدەۋوۆ جەنە تەاتر جەنە كينو اكتەرٸ, دراماتۋرگ نارتاي ساۋدانبەكۇلى ەسكەرگە قاتىستى ويىن اشىق جەتكٸزدٸ.
«بالام وقۋىنان شىعىپ قالسا, ەسكەردٸڭ ەڭ قيىن جەرٸنە جٸبەرەمٸن»
ساعادٸلدە ٷسٸپەلٸ ٶزٸ دە قارۋ ۇستاپ, بورىشىن ٶتەگەنٸن جەنە بالاسىن دا جٸبەرەتٸنٸن ايتتى.
«يە, مەن ەسكەرگە باردىم. كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى ساربازدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ ەسكەري قىزمەتتە بولىپ قايتتىم. ەسكەردەگٸ ٶمٸرٸم ەكٸ جىلعا دا جەتكەن جوق. 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيٸن بەرٸمٸز قايتىپ كەتتٸك.
ال ۇلىمدى مٸندەتتٸ تٷردە قارۋلى كٷشتەر قاتارىنا جٸبەرەمٸن. قازٸر ستۋدەنت. جالپى, مەن ۇلىما «ەگەر ساباعىڭدى دۇرىس وقىماي, وقۋىڭنان شىعىپ قالاتىن بولساڭ, مەن تامىر-تانىستىعىمدى پايدالانسام دا سەنٸ ەسكەردٸڭ ەڭ قيىن جەرٸنە جٸبەرەمٸن» دەپ قامشىلايمىن. راس ايتىپ وتىرمىن. نەگە ەسكەرگە جٸبەرمەيمٸن? كەزٸندە بٸزدٸ كەڭەستٸك ەسكەر قاتارىنا مەجبٷرلەپ تۇرىپ اپارعاندا, سول ەسكەردەن, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ەسكەرٸنەن بالامدى نەمەنەگە الىپ قاشۋىم كەرەك? ول ەلٸمٸزدٸڭ ەسكەرٸنە قىزمەت ەتپەگەندە, جاۋدىڭ ەسكەرٸنە قىزمەت ەتە مە?
باياعى كسرو كەزٸندە ەربٸر وقۋ-جاتتىعۋدىڭ, ەشەيٸن جاي ەسكەري جاتتىعۋدىڭ ٶزٸندە ادام شىعىنىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر پروتسەنتٸ بار ەدٸ. ەسكەر بولعان سوڭ وندا ادامنىڭ ٶلٸمٸ بولادى دەپ قابىلدايتىنمىن. مەن ەندٸ وعان سونشالىقتى فاشيستٸك كٶزقاراسپەن قارامايمىن. ال سول كەڭەس وداعىنىڭ كەزٸندە ەلٸمجەتتٸكتٸڭ جەتپٸس جەتٸ اتاسى بولدى. بٸزدەگٸ ونىڭ كٸشكەنتاي پۇشپاعى عانا.
كەزٸندە ول ەل-جۇرتقا ايتىلمايتىن. گورباچەۆ بيلٸككە كەلگەن تۇستا اشىقتىق, دەموكراتييا دەگەن كەلە باستاعاندا ەسكەردەگٸ ٶمٸرگە جۋرناليستەر ارالاسا باستادى. بٸز وقۋ-جاتتىعۋدا جٷرگەندە ساياسي جەتەكشٸمٸزدٸڭ بٸزگە ايتقان سٶزٸ ەلٸ قۇلاعىمنان كەتپەيدٸ. «بالانىڭ بەرٸن تەربيەلەپ ٶسٸرەتٸن اتا-اناسى, شەشەسٸ. كٶشەدە بٸرەۋدٸڭ بٸردەڭەسٸن تارتىپ السا, بالاباقشادا بٸرەۋدٸڭ تاماعىن تارتىپ جەپ قويسا, بٸرەۋدٸ جىعىپ قويسا, ماقتانىپ «مەنٸڭ بالام تەنتەك, ەسەسٸن جٸبەرمەدٸ» دەپ ايتىپ جٷرەدٸ. سوسىن كەيٸن سول بالاسى ەسكەردە تاياق جەسە «بالامدى ۇرىپ قويدى» دەپ شىرىلدايدى. مەن سوندا ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە جاۋىنگەر دايىنداۋىم كەرەك پە? جوق ەلدە مەن ولاردى قايتادان باستاپ كٸشكەنتاي كەزٸندەگٸ تەربيەسٸن قولعا الۋىم كەرەك پە», دەپ ەدٸ ساياسي جەتەكشٸمٸز.
مٸنە, ەسكەردەگٸ ەلٸمجەتتٸك كٶرسەتەتٸندەردٸ بٸز ٷيدە دايىنداپ جٷرمٸز. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ, ەسٸرەسە قىز بالالاردىڭ تٶبەلەسٸنەن تٶبە شاشىڭ تٸك تۇرادى. باسىنا سەكٸرٸپ, بەت-اۋزىن قان-جوسا قىلۋدان تايىنىپ تۇرعان جوق ەشقايسىسى. كەشەگٸ تالعارداعى وقيعانىڭ ەلٸ ەسٸگٸ جابىلماي وتىر. وسىنىڭ بەرٸ قازٸرگٸ تۇرمىستىق جاعدايدان شىعادى. ەسكەردەگٸ ەلٸمجەتتٸكتٸ مٸنە, وسى ەكە-شەشەسٸنٸڭ قولىنداعى بالالار جاساپ جاتقان. سىرتتان كەلٸپ جاتقان ەشكٸم جوق.
ەرينە, ەسكەردەگٸ ادام ٶلٸمٸن, ٶلتٸرگەن ادامداردى, ونداعى زورلىق-زومبىلىقتى قولداپ تۇرعان جوقپىن. قولدامايمىن دا. بٸراق دەرەۋ بٸردەڭە بولا قالسا, بٷكٸل ەسكەردە, بٷكٸل بٶلٸمدە, بٷكٸل ەلدە سونداي ەكەن دەپ شۋلاي جٶنەلەدٸ.
قازٸر ەسكەر بالاباقشا بولدى. كەلگەن بالانى باسىنان-اياعىنا دەيٸن تٷگەل تەكسەرٸپ قابىلداپ الادى. اتا-انا ٷنەمٸ باقىلاپ وتىرادى. سارباز ارمييا قاتارىنا الىنعاندا وسى ەسكەردٸڭ بار ىستىق-سۋىعىنا تٶزەمٸن دەپ انت قابىلدايدى عوي. ول سوعان دايىن بولىپ بارۋ كەرەك. بۇل ەسكەردٸڭ بٸرٸندە بٸردەي زورلىق-زومبىلىق بولىپ جاتىر دەگەن سٶز ەمەس. ەرينە, باقىلاۋ بولۋ كەرەك. مەن ەلٸمجەتتٸكتٸڭ ەشقايسىسىن دۇرىس دەپ قابىلدامايمىن. بٸراق ەندٸ كەيبٸر جٸگٸتتٸك ەدەت-عۇرىپتار كٸشكەنە قالۋى كەرەك.
ال ەسكەرگە بارمايتىنداردى, بالاسىن جٸبەرمەيتٸندەردٸ وتانىن ساتقان وپاسىز, ساتقىن دەپ ەسەپتەيمٸن. نەگە مەنٸڭ بالام بارۋى كەرەك, نەگە ولاردىكٸ بارماۋى كەرەك. قۇداي بەتٸن ەرٸ قىلسىن, كەرەك بولسا, مەن دە قولىما قارۋ الىپ شىعۋعا دايىنمىن. باسىم ەلٸ جەرگە ەڭكەيە قويعان جوق, – دەيدٸ ساعادٸلدە ٷسٸپەلٸ.
«ۇلىمنىڭ ەسكەرگە باراتىنىن, يا بارمايتىنىن ۋاقىت كٶرسەتەر»
ەسترادا ەنشٸسٸ سايات مەدەۋوۆ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ەسكەرگە بارا الماعانىن جاسىرمادى. ال بالاسىن ەسكەرگە جٸبەرۋ-جٸبەرمەۋ تۋرالى ەلٸ ناقتى ايتا المايتىنىن ايتادى.
«مەن دەنساۋلىعىما, بٷيرەگٸمە بايلانىستى ەسكەرگە بارا المادىم. ال ەسكەرگە بارۋعا بالامنىڭ جاسى ەلٸ جەتە قويعان جوق. جاسى بەستە ەلٸ. نەگٸزٸ ەر-ازاماتتىڭ ەسكەر قاتارىنا بارعانى دۇرىس قوي. بٸراق ەندٸ قالاي بولاتىنىن سەتٸنە قاراي كٶرەرمٸز. مەن دە بارعىم كەلگەن, الايدا دەنساۋلىعىما بايلانىستى قالىپ قويدىم.
بٷگٸنگٸ ەسكەردەگٸ ەلٸمجەتتٸك مەسەلەسٸنە كەلسەك, ول ەۋ زاماننان بولعان دٷنيە عوي. كەزٸندە ەسكەرگە بارعانداردىڭ بەرٸ بارعاندا تاياق جەپ, قايتاتىن كەزدە ۇرىپ قايتقاندار عوي. ول سول زاماندا پايدا بولعان جٷيە. «ستارشاكتار» دەگەن نەرسە بٸزدٸڭ مەكتەپتە وقىعان كەزدە دە, ۋچيليششيگە وقۋعا كەلگەندە دە بولعان. بۇل قايدان كەلگەنٸن بٸلمەيمٸن, بٸراق بٸزگە دەيٸن بولعان دٷنيەلەر عوي. دەگەنمەن بۇل ەلٸمجەتتٸك دەگەن نەرسە دىمعا دا كەرەك ەمەس. سىيلاستىق دەگەنگە ەشنەرسە جەتپەيدٸ.
ودان كەيٸن ٷلكەننٸڭ كٸشٸگە كٷش كٶرسەتۋٸ, جاسقا, جەرگە قاراي بٶلٸنۋ دە بار. ٶزٸم ارميياعا بارماسام دا, قالاعا وقۋعا تٷسكەن كەزدە «جٸگٸتتەرگە بٸر-بٸرٸڭە كٷش كٶرسەتۋدٸڭ قاجەتٸ قانشا, ودان دا سىيلاستىق بولسىن, ەلسٸزدٸ جۇمساۋ, تٶبەلەس دەگەن نەرسەنٸ توقتاتايىق» دەپ ٷگٸت-ناسيحات ايتاتىنمىن. مەن ول نەرسەنٸ جاقتىرمايمىن, قارسىمىن, – دەدٸ بەلگٸلٸ ەنشٸ سايات مەدەۋوۆ.
«بالانى ەسكەرگە تەۋەكەلمەن جٸبەرۋگە تۋرا كەلٸپ تۇر»
اكتەر, دراماتۋرگ نارتاي ساۋدانبەكۇلى دا شىعارماشىلىقتىڭ, جۇمىستىڭ سوڭىنان جٷرٸپ ەسكەرگە بارماعانىن ايتتى. ال ەلٸمجەتتٸك دەگەن «دەرتتٸ» جٸگٸتتٸك ەمەس, جابايىلىق دەپ سانايىنىن جەتكٸزدٸ.
«ٶنەر ادامدارى ەسكەرگە بارمايدى عوي (كٷلٸپ). نەگٸزٸ مەن بارعىم-اق كەلگەن. مەنٸڭ ەكٸ بٶلەم دە ەسكەري ادام. بٸرٸ شەكاراشى, بٸرٸ ەسكەري ۇشقىش بولدى. مەن ەسكەرگە بارمايمىن دەپ قۇلشىنىپ جٷرگەن شاقتا 1998 جىلى وقۋدى اياقتاي سالا تيۋز تەاترى (عابيت مٷسٸرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر تەاترى – اۆتور) جۇمىسقا شاقىرىپ الدى. سول تەاتردان شىعارماعان كٷيٸ جۇمىسقا سالدى دا سونىمەن قالىپ قويدىق. بٸزدٸڭ بالا كەزدە ەسكەرگە بارماۋ – قورلىق سانالاتىن, اقىل-ەسٸ دۇرىس ەمەس ادام ارميياعا بارمايدى دەيتٸن. قىسقاسى بالا كٷنٸمٸزدە ناعىز ەر ازامات قانا ەسكەرگە بارادى دەگەن قاعيدا بولاتىن. بٸراق بٸز وقۋ بٸتٸرٸپ جاتقان كەزدە ٶتە قيىن جاعداي كەلدٸ. 1993 جىلدان 1999 جىلدارعا دەيٸن ەسكەردە بارداك بولدى. ساربازدار اش, جٷيە جوق. قاشىپ كەلٸپ جاتقاندار دا بولدى. وسىنداي نەرسەلەر دە وي سالعانى راس.
ال بالانى قازٸرگٸ جاعدايدا تەۋەكەلمەن جٸبەرۋگە تۋرا كەلٸپ تۇر. بٸراق سول تەۋەكەل دە تەسٸپ شىعىپ جاتىر عوي. ساۋ بارعانداردىڭ قانشاماسىنىڭ دەنەسٸ قايتىپ جاتىر ٷيٸنە. كٶز الدىڭدا جٷرگەن قانشاما بالا مايىپ بولىپ كەلٸپ جاتىر. مەنٸڭ ەكٸ بالامنىڭ دوستارىنىڭ بٸرٸ جاعىن سىندىرىپ, بٸرەۋٸ بٷيرەگٸن تٷسٸرٸپ كەلدٸ. وسىنداي جاعدايلاردان سوڭ ويلانىپ قالدىق.
ەسكەردەگٸ ەلٸمجەتتٸك دەگەن – تازا جابايىلىق. يمانسىزدىق. ەگەر بالاعا كٸشكەنتاي كەزٸنەن, ٷيٸندە, مەكتەپتە مال ەكەش مالدى دا باستان ۇرۋعا بولمايتىنىن تٷسٸندٸرٸپ, شىنايى مۇسىلمان تٸلٸمەن دە, ٸسٸمەن دە بٸرەۋگە زييانىن تيگٸزبەيتٸنٸن ساناسىنا سٸڭٸرٸپ ٶسٸرسە وندا بالامىزدى قولىنا قارۋ ۇستاپ, ەلٸن قورعاۋعا ەركٸن جٸبەرەتٸن ەدٸك قوي.
قازٸر قاراڭىزشى? نە دەگەن سۇمدىق بولىپ كەتتٸ. سوعىس كەزٸ بولسا بٸر سەرٸ ەكەن. ايدىڭ-كٷننٸڭ امانىندا ەلٸن-جەرٸن قورعاۋعا, ازاماتتىق بورىشىن ٶتەۋگە بارادى دا, مايىپ بولىپ قايتادى. باسى ٸستەمەي كەلەدٸ. ٶتكەندە تٷركيياعا بارىپ, وتا جاساتىپ كەلگەن جٸگٸتتٸ قاراشى, وبال عوي. ول ەندٸ ادام بولا ما, بولماي ما, بٸر قۇداي بٸلسٸن.
بٸز مىنا تٷرٸمٸزبەن ۇلت بولىپ جارىتپايمىز. بٸز بالالاردى ەسكەرگە جٸبەرۋ ٷشٸن ٷلكەن مەدەنيەتتەن ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك. ف.نيتسشەنٸڭ «مەدەنيەتتٸ كٷشپەن, زورلىقپەن سٸڭٸرۋ كەرەك دەگەن تاماشا سٶزٸ بار. ياعني مەدەنيەت كەرەك بولسا, كٷشپەن سٸڭٸرٸلۋٸ تيٸس. ال ەسكەردەن كەلگەن سەتتەگٸ نەشە تٷرلٸ الاۋلاتىپ-جالاۋلاتقان قارسى الۋ وقيعالارىن كٶرٸپ جاتىرمىز. ەرينە, بٷگٸنگٸدەي جاعدايدا بالاڭنىڭ امان كەلگەنٸنە قۋانباعاندا قايتپەكسٸڭ, – دەيدٸ نارتاي ساۋدانبەكۇلى.
