Qazaqtyń ulttyq ideologiiasy

Qazirgi tańda álemdi «ashsa alaqanyn da, jumsa judyryǵyn da» ustap turǵan basty ideologiia «aqsha» jáne «qarý» degen eki aýyz sóz. Qazir bárin, tipti ardy da, jerdi de, tildi de, dindi de, adamdy da  satyp jiberýge de, satyp alýǵa da, satpasa tartyp alýǵa da ábden bolatyn boldy. Kúni keshegi Qazaq qoǵamyn da, qylmys bolyp sanalatyn sumpaiy dúnieler bul kúnde úirenshikti jaǵdaiǵa ainalǵan.  Álemdik eń bedeldi uiym bolyp sanalatyn BUU-nyń da buǵan tórelik aityp «Ái, deitin Áje, qoi deitin Qoja» bolar qaýqary qalmaǵan.

Qazirgi Qazaqstan biligi de osy jolǵa túsip alyp, tek qana ekonomika dep basqa salalardyń aqsaýyna jol berdi. Ásirese, ideologiia salasyn. Orys tildi biligimiz 25 jyl boiy memleketimizdiń ulttyq ideologiiasyn aiqyndamady. "Jaman úidi qonaǵy bileidi" dep qazaq maqalynda aitylǵandai, árkim oiyna ne kelse, sony isteitin ashyq-shashyq jatqan memleketke ainaldy.

Tarihqa úńilsek, Sonaý Adam Ata men Aýa Anadan beri sansyz qaǵanattar qurylyp, bileýshileri Qaǵan dep atalǵan eken. Mysaly, Qazaq qaǵan, Alash qaǵan, Móde qaǵan, Oǵyz qaǵan, Muqan qaǵan, Edil qaǵan, Býmyn qaǵan, Estemi qaǵan, Bilge qaǵan, Qadyr qaǵan, Shyńǵys qaǵan t.t. bolyp kete beredi. Qaǵan biligin búkil álem moiyndaǵan. Sonda búkil álemniń basyn qosqan «qandai qudiret kúsh?», «qandai ideologiia?» degen suraqqa talailardyń basyn qatyrǵany anyq.  Bul jerde taǵy bir asa kóńil aýdaratyn jaǵdai, osy qaǵandardyń aralaryn birneshe myńjyldyqtardyń bólip jatqandyǵy jáne árbir uly qaǵanattardyń birneshe ǵasyrlar boiy ǵumyr keshkendigi.

Qazaq ultynyń júzdik, rý-taipalyq júiesi — qazaq qoǵamynyń negizi.  Bul júie bastaýyn Adam Ata men Aýa Anadan alyp, sodan beri urpaqtan urpaqqa jalǵasyp keledi. Júzderdiń dúniege kelýi jáne onyń ishki mazmuny jóninde ǵalymdarymyz kúni búginge deiin ortaq pikirge kele almaǵan. Kelińiz, birge saralap kórelik:

Qazaq halqynyń jadynda máńgilikke saqtalǵan rýlyq shejire men dastandarynda, epostyq jyrlary men ósietterin de búgingi qazaq balasynyń barlyǵy Qazaq degen bir Atadan ósip-óngendigi jáne olardyń «Áz áýlie» dep atalǵandyǵy «taiǵa tańba basqandai» etip aiqyn jazylǵan.

Shejire deregi boiynsha Áz áýlieniń «Úsh Júz» dep atalatyn úsh balasy bar. Bular halyq arasynda «Uly júz – Aǵarys - Úisin», «Orta júz – Janarys - Arǵyn», Kishi júz – Bekarys - Alshyn» dep te atala beredi. Júz – týystyǵy bólinbeitin jeti atalyq júiege negizdelgen Atamyzdyń aty. Balamasy – sandyq ataý, eldiń bet-júzi, baǵyt-baǵdary (júzin qyblaǵa qaratý), jamandyq ataýlynyń jelkesin qiiatyn  qylyshtyń júzi. Taǵy bir maǵynasy ortalyq Orda.  Olar Uly Orda, Orta Orda, Kishi Orda dep te atala beredi.

Rýlyq shejiremizdiń qazaqty úshke bólý sebebi, bul ataý qazaq  rýlary Atalarynyń týystyq tegine, dúniege kelý jasyna, qalyptasýy men ornalasýyna  bailanysty úsh kezeńge bólingen.

ULY JÚZ – AǴARYS – ÚISIN: Uly Júz - qazaqtyń eń birinshi dúniege kelgen úlken uly, iaǵni taq murageri bolǵandyqtan, olar eń uly, iaǵni eki inisiniń (Orta Júz ben Kishi Júzdiń) aǵasy, Aǵa Arysy (Aǵarys) atalǵan. Uly Júzge jatatyn barlyq  rýlar Úisindermen qatar dúniege kelgen.  Olar eń alǵash úilenip, úi salǵan Úisinderdiń ainalasyna toptasty. Al, Úi degenimiz, kádimgi úi. Úlken ul úilengennen keiin, enshisi berilip, otaýy (úii) tigilip, bólek shyǵarylady emes pe? Bul jerde de týra sondai jaǵdai, eshqandai aiyrmasy joq. Al, "sin" - degenimiz Sen qazaqtyń otaý tikken eń alǵashqy Úiisiń dep tur.

Biz qazaq mal baqqan elmiz, eń alǵash dalanyń jabaiy ańdaryn qolǵa úiretken elmiz. Qazaqtyń barlyq sózinde Shopan Atany qoi men qoishynyń, Qambar atany jylqynyń, Oisyl Qarany túieniń, Záńgi babany siyrdyń, Seksek atany eshkiniń piri (ustazy) dep ataidy.

Qazaqtyń úsh balasynyń úlkeni (tuńǵyshy) osylardyń bárin eń birinshi bolyp iske asyrdy. Qazaq mátelindegi «Uly júz-Úisindi qaýǵa berip malǵa qoi» degeni eshqandai qorlaý sóz emes, bul búkil qazaq balasynyń olardyń «avtorlyq quqyǵyn» moiyndaǵandyǵy. 

Ekinshiden, «otan otbasydan bastalady», «otbasy shaǵyn memleket» deimiz. Bul jerde de «Úisinder» avtorlyq quqyqtaryn saqtap otyr. Sebebi,  úii joq adam otbasyn qura almaidy. Biz kúni búginde de otbasy, oshaq basymyzdy qorǵaityn meken-jaiymyzdy úi (jai) dep ataimyz. Búkil qazaqqa, búkil álemge otbasyn quryp, ony úi salyp qorǵaýdy úiretken solar bolatyn. Bul kimde-kim «myń jerden, basyn tasqa ursa da» solai. Bul jerde Úisin atamyzdyń avtorlyq quqyǵyn eshkim tartyp ala almaidy. Ol Uly Jaratýshy-Alladan bolmasa, adam balasynyń qolynan kelmeidi. 

Úshinshiden, atalarymyz Aqiqatty aǵadan izde, Aqiqatty solar biledi degen. Aqiqat pen Aǵanyń sóz túbirleri «aq (aǵ)» bolatyny osydan. Uly Júzdiń - Aǵa Arys dep atalatyny da osydan. «Sý aqpaityn ba edi saǵadan, sóz bastalmaityn ba edi aǵadan» deitinderi de osydan. Saǵa – qysqartylǵan sóz. Tolyq maǵynasy Saq Aǵa.

Bizge, iaǵni búgingi Qazaqqa keregi Aǵalarymyz (Uly Júzimiz, Aǵa Arysymyz) búkil Qazaqtyń aryn sol ejelgi atalaryndai qorǵap, eki inisiniń aldyndaǵy aǵalyq mindetterine adal bolsa eken deimiz. Aǵalarymyz «Aǵasy bardyń jaǵasy bar», inileri «Inisi bardyń tynysy bar» degen qazaq maqalyna sai bolsa eken deimiz.

Uly JÚZGE: Alban, Dýlat, Oshaqty, Sýan, Shapyrashty, Ysty, Saryúisin, Qańly, Jalaiyr, Sirgeli,  Shanyshqyly, Qataǵan jatady (Entsiklopediialyq derekten). Keibir derek te Qataǵannyń orny Shaqsammen aýystyrylady. Taǵy bir derek te Qataǵan men Shaqsam da qosylyp Shanyshqyly atalmai qalady. «Qazaq júzderi» entsiklopediiasynda Qataǵan da, Shaqsam da qosylmai 11 rý atalady. Keler urpaqtyń shatyspaýy úshin Uly Júzdiń kónekóz qariialary osy máseleni rettep, nege bulai ekendigine tiianaqty túsinik bergenderi jón bolar edi.     

Árbir qazaq júziniń tarihi qalyptasqan aýmaǵy bar. Uly júz birlestigi Jetisý jerinde, Shý jáne Talas, Syr, Ile ózenderiniń keń alqaptarynda óte kóne zamannan qalyptasqan.

Biz budan álemdi bilegen qazaq qaǵanatynan bólingen tuńǵysh qaǵanattyń Úisin qaǵanaty dep atalǵanyn kóremiz. 

Entsiklopediiadaǵy «Uly Júz — qazaq halqynyń etnikalyq quramyna engen rýlar men taipalardyń saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni birlestigi» degen tujyrymǵa «TÝYSTYQ» jáne «Uly Júz - Qazaqtyń Úlken uly, iaǵni eki inisiniń aǵasy bolyp tabylady» - dep qosýdy usynamyn.

ORTA JÚZ – JANARYS – ARǴYN: Olar qazaqtyń eki ulynyń ortasynda dúniege kelgendikten ORTA JÚZ dep atalǵan. Bul eldiń jany týra adam siiaqty basynda da, aiaǵynda da emes, júreginde bolady degen sóz. «Jan júregim», «Jan Astana», «Janym Janarym» deitinderimizdiń syry osy. Olar Úisinnen keiin dúniege kelgendikten Orta Júz  - Arǵyn dep te atala beredi.

Orta júzdi Arǵyn, Naiman, Qypshaq, Qońyrat, Kerei, Ýaq quraidy. Olar qazaqtyń ortanshy uldary (urpaqtary).

Orta júz  birlestigi Saryarqa atyrabynda, iaǵni Soltústik, Ortalyq jáne Shyǵys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstannyń Syrdariia ózeniniń tusynda Arǵyn taipasynyń ainalasyna toptasyp ornalasqan.

Bul jerde asa kóńil bóletin jaǵdai, olardyń Orta Júz dep atalýy. Ortanyń túpki maǵynasy Orda. Olar topan sýdan aman qalyp Qazaq Ordasy tigilgen Qazyǵurtty kúni búginde de mekendep, Qazyq jurtymyz atanyp  otyr.

Orta Júz qazaq ordalarynyń ishindegi tórt qubylasy túgel eń baqytty Orda. «Aǵasy bardyń jaǵasy bar» degendei aldynda Aǵasy, «Inisi bardyń tynysy bar» degendei artynda inisi bar.

Arǵyndar (Arǵundar) jáne onyń ainalasyna toptasqan rýlar bastaýyn Kún (Ǵun) qaǵanatynan alady. Arǵyn  - Arǵy kún degen de maǵyna beredi. Ortalyq Orda aty aityp turǵandai tek qana erteńnen emes, Arǵy kúnderden de (arǵy jyldardan da, arǵy ǵasyrlardan da) úmit kúttirip, Ádilet úshin aryn jandarynan artyq sanap, búkil adamzat balasynyń jaqsylyqqa jarysýyna  uiytqy bolyp keledi.

«Sender atadan týys ekendikterińdi bilesińder de onyń ósietin bilmeidi ekensińder,— deidi Qazybek.— Atalaryń «uly júzdi qaýǵa berip malǵa qoi, Kishi júzdi naiza berip jaýǵa qoi, Orta júzdi qamshy berip daýǵa qoi degeni qaida? Jyǵylsam, súrinsem aldymda súiener  aǵam, artymda inim bar, bilik jóni meniki emes pe?» — dedi Qazybek.

Bul sózge eki jaǵy da toqtap, bilikti Qazybekke beredi» (Orta júzdiń ataqty bii Qaz daýysty Qazybektiń Tóle bige bergen jaýabynan).

Daýdy danalardyń danalary ǵana ádildikpen sheshe alatyndyǵyna qandai daý bar.

«Ǵundar! Azamattyń aq ólimi – boryshyn adal atqarǵany. Qyzyl qanyńdy aq jolda tókpeseń, eńseńdi bastyryp, ezgide júrseń, er atyńnan ne paida? Ór keýdeni aiaqqa bastyryp, óz qutyn ózi qashyryp sasqan adam sanatta joq. Basyńdy buǵyp, buqpalap kórgen kúniń kimge ónege, kimge bolar ǵibrat?» (Kún qaǵany Edil).

Qazaq qoǵamynyń Allanyń  Aq jolynan aýytqymaýyna úlgi-ónege bolý Orta Júz rýlaryna amanat etilgen. Qazaqtyń jan-júregi, bas Ordasy Astana qalasynyń Orta Júz jerinde ornalasýy da Allanyń qalaýy.

Biz budan álemdi bilegen qazaq qaǵanatynan bólingen ekinshi  qaǵanattyń Kún (Ǵun) qaǵanaty dep atalǵanyn kóremiz. 

Demek, entsiklopediiadaǵy «Orta júz – qazaq halqynyń etnikalyq quramyna engen rýlar men taipalardyń saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni birlestigi. Ortalyq jáne soltústik shyǵys Qazaqstandy mekendegen qazaq taipalarynyń odaǵy bolǵan» degen tujyrymǵa da «TÝYSTYQ»  degen sóz qosyp «odaǵy bolǵan» degendi múldem alyp tastaý kerek. Sebebi, qany bir, jany bir, júregi bir, tilegi bir, ara jigi ashylmaǵan týys adamdardyń Odaq qurýy aqylǵa simaidy. Adam ózimen týys, qandas-baýyrlarymen odaq qurmaidy. Sebebi, Odaq búgin bar, erteń joq (Keshegi KSRO siiaqty). Odaq syrt elmen qurylady.

Qazaqtyń ortanshy uly Arǵun (Kún) qaǵanatynan qalǵan toponomikalyq aiǵaqtamalar: Kavkazda Sýnno ózeniniń boiyna Arǵyn aýyly ornalasqan, osy ózenge Arǵyn shatqalyn boilai aǵatyn Arǵyn ózeni kelip quiady. Amýr ózenine quiatyn Býriatiiadaǵy ózen aty da Argýn (Arǵyn) dep atalady. Altaida Qatyn ózeniniń oń salasyn quraityn Arǵurt (Arǵyn jurt) ózeni bar. Atam Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasynda «t» árpimen bitý kópshe jalǵaýdy, «n» árpimen bitý jekeshe jalǵaýdy bildiredi. Áigili Shyńǵys qaǵannyń rýy Qiian men Qiiatty eske alyńyz. Endi osynyń ústine Balqash-Alakól oiysyndaǵy Lepsi men Aiagóz ózenderiniń tómengi aǵysy aralyǵyndaǵy Arǵanaty taýyn, Tarbaǵatai jotasynyń soltústik-batys bóligindegi Jaqsy Arǵanaty taýyn, qazirgi Jezqazǵan oblysyna qarasty Torǵai men Aqmola oblystarymen túiisetin aimaqtyń  Arǵanaty (Arǵyn Ata), Túrkimenstannyń Shardjoý oblysyndaǵy bir aýdannyń Darǵanaty dep atalatynyn qosyp qoisańyz tipti de jańylyspaisyz. Qazaqtyń tarihy bir aýyz sózinde. Olardyń basynda Kún, Arǵun, Arǵanaty, Arǵurt atalyp álemdi bilegen Uly qaǵanattyń ydyrap, sońynda nege Arǵyn atalyp ketkenin saralaýdy ózderińizge qaldyrdym.

KIShI JÚZ – BEKARYS – ALShYN: Kishi Júz rýlary aty aityp turǵandai, Qazaqtyń úsh ulynyń eń kishisi, iaǵni Qazaq atamyzdyń qarashańyraǵynyń iesi. Eki aǵasynyń (Uly júz ben Orta Júzdiń) kenje inisi. Olar Bekarys dep ataldy. Al, Kishi Júz-Bekarystyń, sonymen qatar búkil qazaqtyń  qarashańyraǵy On eki ata Baiuly, On eki ata Baiulynyń qarashańyraǵy Adai, Adaidyń qarashańyraǵy Muńal bolyp tabylady (álemge áigili Shyńǵys qaǵannyń rýy osy).  Atam Qazaqtyń Ata saltynyń, dástúriniń, ádet-ǵuryptarynyń, tili men dininiń, búkil shejire dereginiń Mańǵystaýlyq Adailarda tolyqtai saqtalýynyń syry osy. Atasynyń bar bilgenin jáne onyń urpaqtaryna arnaǵan amanatyn tek qana kenje ul alyp qalady emes pe?! Jaýlarymyz Qazaqty qarashańyraǵynan, al Adailardy Aǵalarynan aiyrmaq bolyp, Mańǵystaýdy san ret ózge elderge (birese Orysqa, birese Kavkazǵa, birese Túrikpenge, tipti muraǵattar da Keńes biliginiń Adailardy derbes ult, derbes memleket dep tanyǵany jaily derekter saqtalǵan) qosyp jiberse de, biz bólek ult emespiz, biz qazaqtyń Qarashańyraǵymyz, Aǵalarymyzdan ólsek te airylmaimyz dep, qandy-qyrǵyn soǵyspen Aǵalaryna qaita qosylyp otyrǵan. Atalarymyzǵa 1920 jyldary óz atamekenderi Mańǵystaý men Ústirtti Túrikmenistannan alyp qazaqqa qaita qosý ońaiǵa soqpaǵan. Mańǵystaýdy Túrikmenistanǵa qosýdyń sońy úlken janjalǵa ulasyp, arty san ret jan alysyp, jan berisken shaiqastarǵa ulasqan. Máskeýden jer máselesin sheshýge kelgen komissiia jumys jasap jatqan sátter de biz Mańǵystaýdy túrikpenge bermeimiz, olardy Mańǵystaýǵa ólsek te kirgizbeimiz  dep, Adaidyń muzdai qarýlanǵan bes myń qol jasaǵynyń shekarada turǵanyn jergilikti halyq jaqsy biledi. Budan asqan baýyrmaldyq pen Aǵalaryna degen adaldyq bolýy múmkin be?! Biz qazir osyndai baýyrmaldyqtyń qadirin bilip júrmiz be?

Kishi júz rýlary Alshyn atasynyń tóńiregine toptasyp, Batys Qazaqstan óńirin, Edil, Jaiyq, Torǵai, Tobyl ózenderiniń atyrabyn, Mańǵystaýdy, Qasbi, Aral teńizi jaǵalaýlaryn, Syrdariia ózeniniń tómengi aǵysyn mekendegen.

Atalarymyz Uly Júzimizdi ońtústik-shyǵysymyzǵa, Orta júzimizdi ortalyǵymyz ben soltústigimizge, Kishi Júzimizdi batysymyzǵa ornalastyrypty. Qandai kóregendik, qandai danalyq deseńizshi! Qazaqtyń úsh ulynyń úlkeni shyǵysta, ortanshysy tústikte, kenjesi batysta bolyp, ózderiniń dúniege kelý retine sáikes shyqqan kúnniń jaryǵyn birinshi bolyp Uly Júz kórse, Kishi Júz jasyna sáikes eń sońynan kórip tur.

Kishi Júz - Bekarystan Alshyn men Kenshin. Alshynnan Alty ata Álim men On eki Ata Baiuly, Kenshinnen Jetirý taraidy. Sonda alty tańbaly - Alty ata Álim úlkeni, ortanshysy jeti tańbaly - Jetrý, kenjesi on eki tańbaly - On eki Ata Baiuly. On eki Ata Baiuldarynyń kenjesi Adai. Adai osylaisha, qazaqtyń rýlyq shejiresiniń eń sońynda tur. Bul qarashańyraq iesi degen sóz. Osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy, Adai Ata men Adam Atanyń Ada (Ata) degen bir túbirden bolýy, tańbasynyń «Til» jáne «Jebe» bolýy, Adailardyń As-sadaqalarynda qazaqtyń barlyq rýlarynyń jasy úlkenderine arnaiy Ata shapan jabatyndary, Atam Qazaqtyń Ata salty men dástúriniń, tili men dininiń, shejire-dastandarynyń (mysaly, bir ǵana «Qyrymnyń qyryq batyry» dastanynyń ózi nege turady) tolyqtai saqtalyp, búgingi kúnge jetýi bolmaq. Bul Qazaq atamyz osy Adaidyń shańyraǵynda, adam balasyna Allataǵala yqtiiar etken barlyq syi-qurmetke bólenip ǵumyr keshti degen sóz.

Barshamyzǵa belgili jer betindegi búkil adamzat balasy Uly Jaratýshy - Allanyń alǵashqy jaratqan sanaly tirshilik iesin (maimyldy (aiýandy) Ata dep moiyndap júrgenderdi esepke almaǵan da) «Adam» jáne «Man» dep tek qana eki esimmen ataidy. Adam atamyz ben Aýa anamyzdyń atyn (qarashańyraǵyn) Adai (Ad ata, Ai ana) ustap otyrsa, Man atamyzdyń atyn sol Mandardyń qystaýy bolǵan Manqystaý ustap otyr. Qazaq degen atpen búgingi kúnge jetken Áz Áýlieniń de molasy osy Mańǵystaýda. Qoi men qoishynyń piri Shopan Atanyń da molasy osy jerde. Eski kitaptar «Avesta», «Taýrat», «Zabýr», «Injil» t.t. aýyzdarynyń sýy quryp sýretteletin Álemniń astanasy «Temir munaraly Qana qalasynyń da» orny osy Mańǵystaýda. «Súmbe Temir Alań (Temir munaraly qala)» dep atalady. Osy kitaptar da jazylǵan Uly Jaratýshy – Allanyń adamǵa alǵashqy aian bergen jeri Sinai taýy da, túieli aýyly da osy jerde. Syndy taýy, Syndy asýy, Syndy qudyǵy, Qaratúie-Manata dep atalady. Sin (Ábý Áli Ibn Sina (Avitsenna)), Syn (Syna jazý, syni  kózqaras), Shyn (Ras, Aqiqat, Shynar), Shyń (taýdyń shyńy) sinonim. Qazaqtyń uly qaǵany Temirdiń – Shyńǵys degen laqap at alýy da osydan. Shyńymyz osy Shyń, ekinshi býyndaǵy Qysymyz Mańqystaý degendegi «Qys». Alǵashqy ot jaǵylǵan jer de osy jerde. Adai Ata - Otpan taý dep atalady. Týystyǵy bólinbegen jeti atalyq júieden bólinip, balamasy Sadaqpen birge qoramsaq ta saqtaýly turǵan Jebeniń Adyrnadan atylyp, oqqa (Oǵyzǵa, oq pen qyzǵa) ainalǵan jeri de osy Mańǵystaý. Oǵlandy taýy, Oǵlandy qorymy dep atalady. Ol qaýymda Adaidyń uranyna shyqqan Áýlie Beket - Pir Ata jerlengen. Bulardyń bári de Man Ata ziratyna jaqyn mańda ornalasqan.

Áńgimeniń qysqasy, Mańǵystaýlyq Adailar - Ata shejiremizdi tolyqtai saqtap búgingi kúnge jetkizip otyr.

Kishi Júzdi quraityn rýlar:

1. Alty tańbaly Alty Ata Álim. Olar: Shekti, Shómekei, Tórtqara,  Kete, Qarakesek jáne

Qarasaqal.

2. Jeti tańbaly Jetirý: Tabyn, Tama, Jaǵalbaily, Tileý, Kerderi, Kereiit jáne Ramadan.

3. 12 Ata Baiuly: Alasha, Baibaqty, Qyzylqurt, Masqar, Sherkesh, Ysyq, Tana, Jappas, Esentemir, Berish, Taz, kenjesi Adai.

Shejireni zertteý barysynda bul quramnyń 13 nusqasyn taptym. Mynaý sonyń eń ejelgisi bolýy kerek:  «Qydyrsyiyq, Baqytsyiyq, Sultansyiyq, Jappas, Berish, Adai, Esentemir, Taz, Altytaban, Altybasar, Dýatimes, Qulaqasqa». Demek, 12 Atanyń quramyn atalarymyz zaman talabyna sai ózgertip otyratyn bolǵan. Keleshek te buǵan arnaiy maqala arnaityn bolamyz.

Eń bir keremeti aldyndaǵy eki aǵasy Qazaq Atasynyń kenje uldary Bekarysty - KIShI JÚZ (jasy kishi inim) dep atap, Atamyzdyń qarashańyraǵy dep, olarǵa árqashanda qamqorlyqtaryn jasap otyrǵan. Qandai ma bir qiyn jaǵdailar bolmasyn Atalarynyń shańyraǵy kúirep ortaǵa túsúine jol bermegen.

Mine osylaisha, osy Úsh Júzimizge qaraityn rýlardyń (Atalardyń) arasy birneshe myńdaǵan  jyldarǵa sozylsa da olardyń arasyna esh bir jaý syna qaǵa almaǵan.

Demek, entsiklopediiadaǵy «Kishi júz – Qazaqstannyń batys aimaǵyn mekendegen rýlar men taipalar odaǵy. Qazaq halqynyń etnikalyq quramyna enedi» degen uǵymdy «Kishi Júz – Alshyn – Bekarys qazaqtyń kenjesi, Qazaqtyń qarashańyraǵynyń iesi bolyp tabylady» dep ózgertý kerek.

Qarashańyraq kieli, murager, bas shańyraq degen uǵymdardy beredi. Ulttyq Ata saltymyzda qarashańyraq uǵymy óte ádil sheshimin tapqan. Mysaly: bir ákeniń úsh uly bar delik. Kúnderdiń kúninde úlken eki ulyn úilendirip, jeke otaý tigip bólek shyǵarady. Al kenje uly áke-sheshesiniń qolynda, qarashańyraq nemese bas shańyraqta qalady. Negizgi murager kenje ul bolady. Atadan, ákeden qalǵan qarashańyraqqa murager bolǵandyqtan kenje uldyń jasy kishi bolsa da, joly úlken bolady. Qazaqtyń ulttyq ideologiiasynyń negizinde mine osyndai qarapaiym ǵana otbasylyq qaǵida jatyr.

Qazaqtyń Úsh júzi – qarapaiym qazaq otbasynyń úlkeitilgen nusqasy. Qazaq sózindegi «Otan otbasynan bastalady», «Otbasy shaǵyn memleket» deitinderiniń syry osy.

Qazaqtyń úsh júzi  - úsh balasy. Úsh júzge kiretin rý-taipalar sol úsh Atadan, úsh Anadan ósip óngen urpaqtar, bári ózara týys, bir atadan taraidy. Aqiqaty, Qazaq rýǵa, taipaǵa, júzge bólinbeidi, qazaq sol rý, taipa, júzderden quralady.

Búkil álem elderi men memleketteri bastaýyn Atam Qazaqtyń «bir rýly elinen» alady.

Búkil álem elderi óz tekterin qazaqtyń Úsh Júzine kiretin rýlardyń ishinen tapsa, búkil qazaq rýlary óz tekterin Qazaqtyń qarashańyraǵy Adai shejiresiniń ishinen tabady.

«Atasy alys bolǵanmen, Jamiǵi Qazaq bir týǵan» dep Bazar jyraý (1842-1911) atamyz jyrlaǵandai, aramyz alys bolǵanmen, búkil qazaq bir Atanyń urpaǵymyz: bir - birimizge Ata men áje, áke men sheshe, aǵa men jeńge, ini men qaryndas, naǵashy men jien, qudandaly jekjatpyz, qandas baýyrmyz, týyspyz, dospyz. Uly Atalarymyz bizge úlkendi de, kishini de ózińniń týǵan atańdai kór dep Adam (Atam, Atam meniń); Jáke, Sáke, Máke degen de óz ákeńdei qurmet kórset dep otyr. Abai atamyzdyń «Adamzattyń bárin súi, Baýyrym dep» otyrǵany da osy ósiet.

Qazaqtyń Ata salty boiynsha bir atanyń balalary atalary men ákeleriniń aitqanyn tyńdaǵan. Atalarynyń aitqan ósietterin kóziniń tirisi túgili, baqilyq bolǵannan keiin de eki etpegen. Eshqaisysy qazirgi keibir jetesizder siiaqty qariialarymyzdyń kózin baqyraityp qoiyp, «Shal», «Ái, shal!» dep sóilemegen,  ata-analaryn qarttar úiine tapsyrmaǵan. Tapsyrmaq túgili qazaq ta ondai túsinik te bolmaǵan.

Balalardyń jasy kishileriniń barlyǵy úlken aǵasyna baǵynǵan. Ata-analary úlkenine kishilerine qamqor bolýdy, kishilerine aǵalarynyń aitqanyn tyńdap, baǵynyshta bolýdy mindettegen. Áke baqilyq bolǵan jaǵdai da, úi-ishiniń biligi úlken ulǵa aýysyp, ol Taq murageri atanǵan. Sonaý yqylym zamandardan beri bul qaǵidanyń arty osylai jalǵasyp keledi. Al Atasynyń shańyraǵy (úii-jaiy, bar jiǵan tergeni men shejiresi) kenje ulda qalyp otyrǵan. Osy qaǵidaǵa sáikes, týmalas baýyrlar bir-biriniń otbasyn eshqashan qamqorsyz qaldyrmaǵan, jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵytpaǵan.

Bekarys Atamyzdyń atynan Mańǵystaýda Beki atty jer men eldi meken, Kaspii-Aral aimaǵy Jem boiynda Qazybek (Qazaqtyń begi) degen jer, Qazaqtyń Qap taýynda Qazybek taýy men Qazybek eldi mekeni, búkil Aziia men Evropa elderin san myńdaǵan jyldar boiy «ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda» ustaǵan Bek (Begler Bek) degen ulyq laýazym,  Qazybek (Qaz daýysty Qazybek), Beket, Beken, Beksultan t.t. esimder qalypty. Eki sany qazaqtyń sandyq ataýy. Bekiniń túbiri «eki» bolatyny osydan.

Qazaq balasy Qudaidan qorqyp, «Ata» sózine toqtap, «Ana» sózine ilanatyn. Ana atymen «Ant» etiletin. Antyn (ýádesin) buzǵandarǵa qarǵys aitylyp, olar ólgende de bólek jerlenetin. Ejelgi qazaqtar Aǵany syilap, inige izet qylatyn, kórshimen tatý, aǵaiynmen aýyzbirshilikte bolýdy qadir tutatyn. «Jaqynyńdy jattai syila, jat janynan túńilsin» deitin. Bul jastaiynan sanalaryna sińirilip, óse kele aǵaiyn-týmaǵa, elge, Atameken-týǵan jerge degen úlken  mahabbatqa ulasatyn. Osyndai uly qasietterdiń barlyǵyna ie Kúltegin atamyz altyn taqtyń qyzyǵyna berilmei, sheksiz biliktiń sum shyrmaýyna boi aldyrmai, jalǵyz aǵasy Bilgeniń basynan sózin asyrmai, jolyn syilap, qurmetin eshqashan aiamaǵan, aǵasymen taqqa talaspaǵan.  Sondyqtan,  artyńda iniń bolsa osy Kúltegindei-aq bolsyn degen urpaqqa úlgi bolǵan ulaǵatty ósiet qalǵan. 

Baýyrynyń qazasyna qabyrǵasy sógilgen Bilge qaǵan «Kók túriktiń kók semseri» atanǵan asyl azamatyn adamzat balasy máńgi jadynda saqtap, urpaǵyna úlgi etý úshin Qytaidyń kók tasyn aldyryp, sol tasqa ómir jolyn, erlikterin, bolashaqqa degen tilegin qosa jazyp ketti. Bul urpaq úshin baǵa jetpes asyl mura, qasietti amanat edi.

Týra osyndai jaǵdai álemge aty áigili qazaqtyń uly qaǵany Shyńǵyshan atamyzdyń úlken uly, iaǵni taq murageri Joshydan taraǵan Kerei men Jánibekte de qaitalanǵan. Jánibek te týra Atalary siiaqty nemere aǵasy Kereidiń basynan sózin asyrmai, jolyn syilap, qurmetin eshqashan aiamaǵan, aǵasymen taqqa talaspaǵan. 

Nemese, Kenesary men Naýryzbaidy alaiyq, Kenesary qoly qyrǵyz manaptarymen bolǵan sońǵy shaiqastaǵy qorshaýdy buzyp shyǵar sát te Kenesary jaralanyp qolǵa túsedi. Al Naýryzbai qorshaýdy buzyp shyǵady. Aǵasyn at ústinen kóre almaǵan Naýryzbai,  qaita ainalyp qaptaǵan jaýǵa qarsy soǵys salady. Alai da, jaý kóptigin jasap Naýryzbai da jaralanyp qolǵa túsedi. Sonda Kenesary inisine, «Baýyrym! Beker oraldyń, endi bular ekeýmizdi de aman qaldyrmaidy. Sebebi, Aǵasyn joqtaityn, Aǵasy úshin janyn qiiatyn, Aǵasyn qutqarmai attan túspeitin  dalanyń kókjal arlany Sen tiri júrgeniń de Maǵan olar eshteńe istei almaityn edi» degen eken.

«Halyq ańyzy: “Naýryzbaidyń ózi baryp qolǵa túskende, Kene ókinishpen barmaǵyn shainapty”, - desedi. Sóitse, soǵystyń zardabynan seskengen qyrǵyzdar, Keneni bosatpaq bolyp otyr eken. Naýryzbai qolǵa túsken soń ekeýin de óltirgen.

Zertteýshiler Aǵybaidyń qoldy bos qyrǵynnan, ólimnen qutqaryp qalǵanyn aitady. Tórelerdi tutqynnan bosatyp alamyz degen oiy bolǵanyn jazady. Alaida, qazaq áskeriniń eki birdei tóresi qolǵa túskennen keiin qyrǵyzdar ekeýiniń de basyn aldy. Qazaq sońǵy hanynan solai aiyryldy. Al Aǵybai batyrdyń ózeginde ókinish ketti…» («Aǵybai batyr Kenesaryny qyrǵyzdardan nege qutqarmady?»)

Nemese, kúni keshegi 5 naýryz 2016 jylǵy Qytaida ótken Álemdik erejesiz jekpe-jekte finalǵa shyqqan Aibek Nurseiit pen Qytai qazaǵy Ǵabit Turǵanbekti alaiyq. Eki baýyr búkil Qytai, búkil álem elderi aldynda óz týmalasyna qol jumsamady. Qandas-baýyry úshin ekeýi de álem chempiony degen ataqtan da, san milliondaǵan dollar aqshadan da bas tartty. Eki batyrymyzdyń bul erligi urpaǵymyzǵa úlgi bolyp, el jadynda máńgi saqtalary sózsiz.

Qazaqtyń ulttyq ideologiiasyna negizdelgen eski áńgimelerdiń birin de bir áiel, inisi jáne balasy úsheýi tutqynǵa túsipti. Han áieldiń inisi men balasyn ólim jazasyna kesedi. Áiel óziniń janyn alyp, inisi men balasyn tiri qaldyrýdy suraidy. Áieldiń jankeshti sózine razy bolǵan han, ekeýiniń birine raqymshylyq jasap, tańdaý erkin áieldiń ózine qaldyrady. Áiel esh oilanbastan, inisin tańdaidy. Buǵan tańdanǵan han sebebin suraidy. Sonda áiel, biz bir atadan, bir anadan edik. Inim ólse onyń ornyn eshkim basa almaidy. Inim Atam men Anamnyń kózi ǵoi.  Al, balama kelsek, áli basym jas, Alla qalasa balany taǵy týyp alamyn degen eken. Áieldiń sózine razy bolǵan han, úsheýine de raqymshylyq jasapty.

Qazaq halqy baýyrdyń baýyrmaldyǵyn bárinen de joǵary baǵalaǵan. Jaýgershilik zaman. Qalmaqtardan qashyp kele jatqan bir atamyz jolda jaiaýlatyp qashyp bara jatqan inisin kóredi. Sol kezde artynda otyrǵan balasyna burylyp: «Atasy bólek attan tús, atasy bir kel atqa min» – dep, attyń artynda otyrǵan balasynyń ornyna inisin otyrǵyzyp jaýdan aman alyp shyǵady. Qashyp qutylǵan soń, álgiden munyń qalai? – dep suraǵanda «Áiel bala-shaǵa tabylady. Al aǵa-ini tabylmaidy – degen eken. 

Atalarymyz jai ýaqytta «Aǵaiynnyń» aty ozǵansha, aýyldastyń taiy ozsyn dep tileý aitqan. Qapelimde jaý kelip qalǵanda, «Atasy basqa attan tús!» dep óz belinen shyqqan balasyn tastap ketip, týǵan inisin artyna mińgestirgen jaǵdailar kóp bolǵan.

Osyndai jaǵdailar qaitalana kele, «Atasy basqa attan tús, Atasy bir, atqa min» degen maqalǵa ainalǵan.

Qazirgi keibir jetesizderdiń Aǵalaryna «shal!», «Ái, shal!» dep menmensip sóileýi, áielderine «Men seni týǵan anamnan da jaqsy kóremin» dep, Ata-analaryn qarttar úiine tapsyratyndardyń kezdesýi ashy da bolsa búgingi kúnniń shyndyǵy bolyp tur.

Búkil álem tarihshylary Shyńǵys han sarbazdarynyń tutqynǵa túspegenderin jáne birde-bir jaraly sarbazyn jaý qolyna tastap ketpegenderin aýyzdarynyń sýy quryp jazady. Olar osynyń sebebin Shyńǵyshan óte qatal bolǵan, bir jaýynger tutqynǵa tússe sol ondyqty, ondyq tússe júzdikti túgelimen ólim jazasyna kesken, osy jazadan qoryqqannan sarbazdarynyń óligin jaý qolyna qaldyrmaǵan dep jazdy.

Alaida, munyń aqiqaty múldem basqa edi. Shyńǵys qaǵan sarbazdarynyń quramy: ondyǵy da, júzdigi de, myńdyǵy da rýlas, týmalastardan turatyn. Birge týǵan týmalastar biri úshin bári janyn qiiatyn, týmalastary jaralysyn da, mert bolǵandaryn da jaý qolynda qaldyrmaityn edi. Budan asqan baýyrmaldyq pen ulttyq ideologiianyń bolýy múmkin be? Qazaq tarihynda mundai mysaldardy myńdap, milliondap keltirýge bolady.    

Olar Atam Qazaqtyń «Malym janymnyń sadaǵasy, Janym arymnyń sadaǵasy» degen eń uly qaǵidasyn basshylyqqa alyp, jandaryn qandas baýyrlary úshin qiia bildi. Arlaryn (Ar-iman, týǵan eli, atameken-týǵan jeri jáne otbasyn) qorǵai bildi. Qazaq balasy úshin budan asqan baqyt pen abyroi bolýy múmkin be?

Qazaq, Qazaq bolǵaly qazaqtyń úsh Arysy birimen-biri baýyr edi. Olar Uly Dala dep atalatyn alyp taiqazanda birge qainady. Tini, Dili, Dini, Tili bir boldy. Ózderin «Qarǵa tamyrly qazaqpyz» dedi. Bir-birinen enshi alyspady. Dastarhany bir edi. Alty ailyq jolǵa shyqsa da ózderimen bir japyraq nan alyp shyqpady. Sebebi, qai úige barsa da aldynan qonaqasy kútip turdy. Túrme-zyndan salmady. Sebebi, olardyń arasynda qylmys jasaityn adam bolmady. Qazaqty osy qasietinen ajyratyp úsh baýyrdyń ara jigin ajyratyp, aralaryna ot jaǵý úshin jaýlarymyz talai-talai qiturqy áreketterge barǵan. Alaida Uly Atalarymyz ondailardyń aldyna «Aǵasy bardyń jaǵasy bar, inisi bardyń tynysy bar», «Bólingendi bóri jeidi», «Júzge bólingenniń júzi kúisin», «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» degen bir aýyz sózben alynbas qamal salyp ketken. Barlyq qazaq balasyna osy qamaldy qorǵaýy lázim. Myna soltústiktegi kórshimizdiń ózderin Velikaia Rýs (Uly júz), BeloRýs (Orta júz), MaloRossiia (Kishi júz) degen ataýdy bizden "enshilep" alǵanymen týystyqty saqtai almai  biriniń qanyn biri sýdai shashyp jatqany bizge sabaq bolmaǵy lázim.

Qonaqasy demekshi, Ata-babalarymyzdan qalǵan mynadai ańyz bar: «Atamyz Qazaq óziniń úlken uly Aqarysty ( Uly júzdiń atasy), ortanshy uly Janarysty ( Orta júzdiń atasy), kenje uly Bekarysty (Kishi júzdiń atasy) enshi berýge shaqyrypty. Sol uly atamyz óziniń bar bailyǵyn (mal-múlkin) tórt bólikke bólgen eken deidi. Onyń úsh bóligin atalǵan úsh balasyna enshige beripti. Tórtinshi bóligin taǵy da úshke bólip, ony balalaryna enshi ústine qosypty. Esterińde bolsyn, burynǵy ótken ata-babalarymyz aq bilektiń kúshimen, aq naizanyń ushymen qorǵap Senderge ulan-baitaq jer qaldyrdy. Ony úsheýińe taǵy bólip beremin. Ońtústik-shyǵysty Aqarys, sen ielen. Ol uly júz dep atalsyn. Ortalyq jáne soltústikti Janarys, sen ielen. Ol Orta júz dep atalsyn. Batys jaqty Bekarys, sen basqar. Ol Kishi júz dep atalsyn. Ondaǵy oiym mynadai. Sender enshi alyp bólek úi bolyp shyqqanmen, týystyq qatynastaryń, yntymaqtaryń men dám-tuzdaryń bólinbesin. Senderdiń urpaqtaryń saparǵa shyqqanda jolǵa azyq-túlik alyp júrmesin. Árbir qazaq balasy kez kelgen úiden aqysyz qonaqasy ishetin bolsyn. Olar jolda shóldep, sýsap, qarny ashyp júrmesin. Meniń senderge bergen tórtinshi enshim sol. Sol Enshimdi meniń keler urpaqtarym ǵasyrdan ǵasyrǵa jetkizip, meniń osy ósietimdi buljytpai saqtasyn!» - dep batasyn bergen eken.

Uly Atalarymyzdyń barlyq bolmysy, ómir súrý qaǵidalary qorshaǵan ortamen, tabiǵatpen úilesimde boldy. Shyqqan kúndi - jastyq shaqqa; tús kezin - jigittik, eseiýge;  kesh túsýdi – qarttyqqa balaǵan. Jáne ózderiniń tabiǵattyń ajyramas bólshegi ekendigin aiqyn túsingen. Uly Jaratýshy - Allanyń jaratqan barlyq tirshilik ieleri ómir súrýge quqyly dep eseptep, olarǵa qiianat jasamaýdy urpaǵyna amanat etken. Tabiǵatty da solai aialaǵan. Urpaǵyna «Gúldi jul ma, bir gúldi julsań on gúl shyqpaidy» degen ulaǵatty ósiet qaldyrǵan. Uly dalanyń tól perzentteri Qazaq bolmysynyń eń bir keremeti olardyń boiynda jasandylyqtyń, jalǵandyqtyń bolmaýy. Naǵyz qazaq balasynyń perishtedei pák bolýy.

Mine osy qaǵidaǵa sai Adamǵa qandas-baýyrdan jaqyn eshkim joq. Demek, búgingi tańda qazaqqa qazaqtan jaqyn eshkim joq. Bola da almaidy.

Barshamyzǵa belgili, Mańǵystaý túbegi suǵyna kirip turǵan teńiz Kaspii dep atalady.  Kaspiidiń túpki maǵynasy Qas bi. Ol óz kezeginde Qaz bidiń laqap aty, iaǵni sinonim. Sonda «Qaz» degenimiz búkil álem elderi mádenietiniń eń biik shyńy bolsa, «Qas» degen sóz kez-kelgen uǵymdardyń eń biik shyńy. Qazaqtyń sózdik qoryndaǵy Qas Saq, Qas batyr, Qas mergen, Qas aqyn, Qas sheshen, Qas tulpar, Qas dúldil, Qas sheber, Qas qaǵym, Qas arý, Qas sulýlar osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy. Qazaqtyń «qasietti, qasietsiz adam» degen uǵymdarynyń da shyǵý tegi osy. Endi osylardyń qasyna Qazdy da (aspanda ushatyn, syńary úshin janyn qiiatyn, kieli arý qus) qosyp qoiyńyz. Úndi halqynyń eń ejelgi «Maharabhata» dastanynda Ariilerdiń aspanǵa ushatyny, olar mingen ushaqtyń Bi Man (Biman) atalatyny jyrlanǵan. Al, «Bi» degen sózdiń maǵynasy barshamyzǵa belgili bolsa kerek. Shynynda da, eń birinshi tili shyǵyp, álemge úlgi bolǵan dana eldiń Qas bi atanbai basqasha atalýy múmkin de emes qoi. Bul daýǵa jatpaityn tujyrym. Ejelgi qazaqtar jaqsylyqqa jarysýdan aldaryna jan salmai, báigeden kelip, oǵan búkil álemdi moiyndatyp baryp osyndai eń qurmetti ataýlarǵa ie bolǵan. Áitpese, teńizdiń ataýy Qas bi dep atalmaǵan bolar edi.

Joǵary da kórsetilgenderden shyǵatyn qorytyndy, Qazaqtyń ulttyq ideologiiasynyń negizinde Uly Jaratýshy - Allanyń ózimen ýahi etilgen mahabbat pen meiirim degen sezim jatyr.

Qazaq ta «Atamzaman» jáne «Aqyrzaman» degen eki sóz bar. Qazaqtyń Ata joly búkil álemde ondaǵan myń jyldar boiy saltanat qurdy. Atalar zamanyn da erlerimiz eki sóilemei, bir aýyz sózge toqtap, aryn qorǵap, ádildikti pen adaldyqty tý etip, eshkimniń ala jibin attamai, tek qana jaqsylyqqa jarysyp ǵumyr keshti. Qázirgi qoǵam nege sonshama ózgerip ketti? Nege únemi eki sóileimiz? Nege sózge toqtamaityn boldyq?  Nege qoǵamdy aqsha men qarý bilep ketti? Ata men Aǵany syilaýdan, aq nekeden, otbasymyzǵa adal bolýdan nege jeridik? «Azamattyq neke» deitin pále qaidan shyqty?  Aqiqat pen ádildik nege aiaq asty bolyp jatyr? Adam ómiri nege qunsyzdanyp ketti? Mine osynyń bárin «genderlik» degen sumpaiy saiasat iske asyryp zaiyrly qazaq qoǵamyn «Aqyrzamanǵa» (áielder bileitin zamanǵa) qarai óte shapshań jyldamdyqpen súirelep keledi. Mundai jaǵdai burynda da san ret bolǵan. Atalarymyz el biligin talai ret áielderge berip, aýyzdary kúigen. Áitpese, Uly atalarymyz «Áiel bilegen kósh ońbaidy» dep shegelep aityp ketpegen bolar edi. «Erdiń eki sóilegeni ólgeni» (maqal). Qazirgi álem biligin de júrgenderdiń neshe sóileitinin sanap ta taýysa almaspyz...

«Genderlik saiasat» bar-joǵy 25 jylda elimizdiń  astan-kesteńin shyǵardy. «Qyryq úiden tyiym alyp», Atasynyń qasynda qaq tórde otyratyn qazaq qyzyn abyroisyzdyqqa uryndyryp, aryn saýdaǵa salyp, tánin satqyzdy, kóshe de oramalsyz, «jeńil» kiimmen júrgizdi, shashyn qyryqtyrdy, qara jamyldyrdy, sahnaǵa jalańash shyǵaryp, tánin kórmege qoidy, anaiy klipter túsirgizdi, erlerdiń qamqorlyǵynan aiyrdy, áielderdi jesir, balalardy jetim qaldyrdy, satýǵa shyǵardy, súr boidaqtar men kári qyzdardy kóbeitti, qytai, orys, negr t.b. baiǵa tigizdi, essiz áielderdi otbasy biligine talastyryp, balalaryna «papam mamamnyń tuńǵysh balasy» degizdi. Kelinderdi kerdeń qaqqyzdy, Ata-analaryn qarttar úiine tapsyrtqyzdy. Erlerimizdi ez qyldy, eki sóiletti, jasyqtaryn kóleńkesinen qorqatyn sýjúrek qoianǵa ainaldyrdy. Jerimizdi, astyńǵy jáne ústińgi bailyǵymen qosa satýǵa shyǵardy. Bilikte aralasqandardy paraqor men jemqorǵa ainaldyrdy. El aǵalarynyń: Atanyń, Aǵanyń, jasy úlkenniń aitqanyn eshkim tyńdamady, sózine qulaq aspady, qarsylyq bildirse atty, túrmege qamady. «Qorqaqty qýa berse, batyr bolatynyna» jáne «Atańa ne qylsań, aldyńa sol keletinine» sanalaryn jetkizbedi...

Eshkim máńgilik emes. Búkil ǵalamdy alsańda, qanshama bailyq jisańda ana dúniege ózińmen birge eshteńe de alyp kete almaisyń. Artyńda ónegeli isiń men ilim, ólmeitin sóziń, sóziń men isińdi óltirmei atyńdy Ata dep ardaq tutatyn sanaly urpaq qaldyrý barlyq qazaq azamatynyń eń abyroily boryshy. Bul paryzǵa sońǵy eki myńjyldyqta qazaqtyń uly qaǵany Shyńǵys hannan artyq adal bolǵan adam joq. Qazirgi bilik basynda júrgenderdiń baǵasyn keler urpaq beretin bolady. Berip te júr...

Áiel ermen eshqashan teń bola almaidy. Sebebi, Uly Jaratýshy - Alla ekeýine eki bólek mindet júktegen. Erlerge áielder men balalarǵa qamqor, qorǵan, asyraýshy bolýdy, áielderge erleriniń qamqorlyǵyn da bolyp, dúniege urpaq ákelýdi jáne olardy eli men jerin qorǵaityn asyl azamat etip tárbieleýdi mindettep, aralaryn mahabbatpen jalǵaǵan. Uly Atalarymyz ben Analarymyzdyń qyzdaryna "otbasynyń uiytqysy bolýdy, erlerin pir tutýdy jáne baqytyn otbasynan taýyp, bir rýly elge Ana bolýdy" ósiet etýleriniń syry osy. «Barǵan jerińe tastai batyp, sýdai siń» (Bata). Qyzdarymyz qazir osy ósietti oryndap júr me?

Sonaý túptegi Adam Ata men Aýa Anadan bergi jetpis myń jyl boiy úzilmei jalǵasyp kele jatqan Ata saltymyz: Ata syilaý, Bata berý, Toi jasaý, quda túsý, syrǵa salý, shańyraq kóterý, nárestege at qoiý, shildehana jasaý, besikke salý, shashyn alyp, tusaý kesý, súndetke otyrǵyzý, naýryz toiyn toilaý, qonaǵyn qudaiyndai syilaý, shashý shashý, erýlik berý, jerleý rásimderin ótkizý, Ata-babalaryna arnap as berý, qabirine baryp ziiarat etip, shyraq jaǵý  t.t. qazaqtyń ulttyq ideologiiasynyń negizi jáne olardy múltiksiz saqtaý árbir qazaq azamatynyń abyroily boryshy. Bútkil jer betinde bizdiń bul salttarymyzdy qoldanbaityn el joq.

Mine osy jerde sol ejelgi Atalarymyz alǵan báigeni qaita alýǵa múmkinshiligimiz bar ma?, joq pa? degen suraqtyń ózinen-ózi týyndap turǵany anyq.

Ondai múmkinshiligimiz mol jáne ol qanymyzda bar dúnie bolǵandyqtan Biz úshin   qiyndyqqa túspeidi. Tek qana, barlyq qazaq  balasy joǵaryda aitylǵandardy jan-júregiń arqyly sezinip, Uly Atalarymyz siiaqty jaqsylyqqa jarysyp, «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol» shyǵaryp mynadai negizgi baǵyttar da jumystansaq jetip jatyr.

BIRINShI, Biz qazir joǵaryda kórsetilgendei, ejelgi ulttyq bolmysymyzdan ajyrap, ker zamanǵa tap bolyp otyrǵan jaǵdaiymyz bar. Budan qutylýdyń jalǵyz joly jan tárbiesimen ainalysyp, dástúrli dinimizdi (Qoja Ahmet Iassaýi men Áýlie Beket - Pir Ata jolyn, iaǵni sopylyq ilimdi) qalpyna keltirýimiz qajet. Uly Atalarymyzdyń «Tili ekeýdiń dini ekeý, dini ekeýdiń sońy qurdym» degen ósietin eshqashan jadymyzdan shyǵarýǵa bolmaidy. Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasy 7-shi babynyń 2-shi tarmaǵyn múldem alyp tastaý qajet jáne sonymen qatar QR «Tilder týraly zańy» qaita qaralyp, ol zań «Memlekettik til týraly zań» dep atalyp ANA TILIMIZ elimizde tolyq saltanat qurýǵa tiis. Ulttyq memleket bolyp uiysýdyń basty sharty osy. Diasporalardyń Qazaqqa ókpeleýge esh quqyǵy joq. Qazaqstan biligi men bailyǵyna talasyp júrgen orystardyń da, aǵylshyndardyń da, jebireilerdiń de t.t. báriniń tarihy otandary bar. Al, Bizdiń artymyzda  eshkim joq. Demek, Bizge sheginetin jer joq. Osyny túsinip, osy úshin kúrespegen qazaq, qazaq emes. «Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn» degendei, osyny moiyndap, qoldamaǵan ózge ult ókilderi, qazaqqa dos emes.

Búgingi keibir «bilgishterdiń» Atalarymyzdyń attaryn umytsaq, «rýshyl bolmaimyz» degenderi jeńildetip aitqanda, qazaqqa dostyq oilaityn adamdardyń sózi emes. Tegimizdi (rýymyzdy) umytqannan jetistikke jetsek, qalǵan ulttarǵa qara kórsetpei ketetin ýaqytymyz boldy. Al, Biz bolsaq kún ozǵan saiyn «genderlik saiasattyń» jetekshiligimen  azǵyndyqtyń batpaǵyna belshemizden batyp baramyz. Úsh júz jylǵa jýyq basynda patshalyq, keiinnen Keńestik bilik qazaqtyń rýlyq shejiresine, Ata salty men dástúrine, Ana tili men dinine barynsha jaý bolyp, tamyryna balta shabýǵa tyrysty. Qarapaiym qaǵida, Dushpany jek kórgen dúnie sol eldiń baǵa jetpes asyly bolyp tabylady. Demek, jaý bizdiń ulttyq bolmysymyzdan neni kórgisi kelmese, biz ulttyq múdde turǵysynan solardyń bárin túgendep oryn-oryndaryna qoiýymyz qajet. Eń bastysy, olar Alash arystaryn ultshyl dep aiyptady. Demek, bárimiz Atalarymyzdy tanyp, túgel ultshyl bolýymyz kerek.

EKINShI, qazaq elin ár túrli daǵdarystardan aman alyp shyǵý, nemese tipti ondailarǵa uryndyrmaý úshin qazaqtyń árbir otbasy qarajaty  jetse barlyq balalaryn, jetpese ár otbasydan, tipti bolmasa jaqyn  týystar birigip aralarynan qazaqtyń ulttyq qasietin boilaryna tolyq sińirgen, eń talantty bir balasyn bilim báigesine qosýlary kerek. Atalarymyz bul qaǵidany ejelden bilgen. Áitpese, «Bilekti birdi, bilimdi myńdy jyǵar» dep aitpaǵan bolar edi. Bul bizdiń ejelgi ata-babalarymyzdai, álem mádenietiniń qaq tórinen ózimizge tiesili orynymyzdy iemdenýimizdiń kepili bolmaq.

Alash arysy Mustafa Shoqaidyń «Bala qai tilde bilim alsa, sol ultqa qyzmet etedi» degen danalyq sózin eshqashan esten shyǵarýǵa bolmaidy.

ÚShINShI, memleket quraýshy ultty qadirlemeitin, memlekettik tildi bilmeitin, adami qasieti tómen, qarabasynyń qamynynan asa almaityn jemqor, paraqor, nápsiqumar, Ata-Analaryn qarttar úiine tapsyryp, otbasyn tastap ketken meiirimsiz jandardy biliktiń esh bir satysyna, tipti brigadir etip te aralastyrýǵa bolmaidy. Atalarymyz «Ataǵa qarap ul óser, Anaǵa qarap qyz óser» dep beker aitqan joq. Adam el bileý úshin, birinshi otbasyn qurýdy, olarǵa durys tárbie berýdi  jáne jaǵymdy is-áreketimen elge, urpaqqa úlgi bola bilýdi meńgerýi kerek. Bilik satysyna kóterilgen barlyq laýazym ieleri elge jaqsylyq jasaýdan dúbirli jarysqa túskenin sezinýleri   qajet. Al, bizde olar qazyna múlkin jymqyrý men para alýdan jáne jaǵympazdyqtan jarysqa túsip júr...

TÓRTINShI, elimizde qabyldanǵan barlyq zańdar myna ulanǵaiyr jer men eldiń birden – bir iesi óz Atameken-týǵan jerlerinde otyrǵan qazaq halqyna qyzmet etýge tiis. Búkil eldiń zańyn azǵana «qaltaly jandar» men «kelimsekterdiń (diaspora)» múddesine jyǵyp berip, ony «politsiia memleketin» qurý arqyly qorǵaimyn dep oilaýdyń ózi aǵattyq. Ádiletsiz zańdardyń elimizdi tyǵyryqqa aparyp tireitinin eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek. Qazaq teńdikke kónse de, kemdikke kónbeidi. Jeltoqsan, Jańaózen, Atyraý bizge máńgi sabaq bolýǵa tiis.

BESINShI, Qazaqtyń uly da, qyzy da tek qana ózim bilemin degen "ózimshildik" pen qarabastarynyń qamyn oilaýdan arylýlary qajet. Sebebi,

a. Súr boidaq pen kári qyz Ata men Ananyń, búkil týystarynyń jan azaby, ásirese Ananyń (Kez kelgen Ata-Ana balalaryn úilendirip, balalary aldyndaǵy boryshtaryn atqarýdy armandaidy);

á. Atasy men Anasyn nemere súiý degen eń bir tátti armanynan aiyrady;

b. Óziniń keleshegine balta shaýyp, artyna urpaq qalmaý qaýibin kúsheitedi (áiel balasynyń urpaq ákelý ǵumyry shekteýli, qyryqtan asqasyn áiel balasynyń múmkinshiligi az bolady, tipti kóp jaǵdailar da ákele de almaidy);

g. Otbasynyń balaly bolmaýy kóp jaǵdaidailarda jubailardyń ajyrasýlaryna da sebep bolyp jatady.

Dúniede artyńa iz (shańyraǵyńa, barlyq jiǵan tergenińe ie bolyp qalatyn ul) qaldyrmai urpaqsyz ómirden ótý «qýrap qalǵan qý aǵashpen» teń. Qazaq úshin budan asqan qasiret bolýy esh múmkin emes.

Demek, ul da, qyz da tek qana qarabastarynyń qamy (jan tynyshtyǵy) úshin emes, ózderiniń Atalary men Analary, ákeleri men shesheleriniń, barlyq týystardyń qamyn kóbirek oilap, tezirek otbasyn quryp, dúniege urpaq ákelýleri kerek. Bul Seniń elińe qosqan qomaqty úlesiń bolmaq. 

 Bul máseleni tiimdi sheshý ejelgi Ata saltymyz ben dástúrimizge sai, tekti otbasymen "quda túsý", "jeńgetailyq" t.b. institýttaryn qalpyna keltirýge jumystansaq durysy osy bolar. Jar tańdaýda qatelesýge bolmaidy.

Árbir qazaq jigitiniń sanasyna "Qazaqtyń bir qara qyzyn baqytty ete almaǵan jigit, jigit emes», qyzdarymyzdyń sanasyna "Qazaqtyń bir jigitin baqytty ete almaǵan qyz, qazaqtyń qyzy degen ardaqty atqa  ylaiyq emes» degen ulttyq ideologiiamyzdyń  basty qaǵidalarynyń birin qulaqtaryna bala jastan quia berýmiz kerek. Bizdiń kezimizde ajyrasý degen jaman ádet múldem bolmaityn. Jubailardy tek qana ólim ajyratatyn.

Qazirgi jastar úilenbei turyp bar jaǵdaidy (úi, kólik, mol qarajat t.t.) jasap alǵylary keledi. Sonyń sońynda júrgende altyn ýaqyt bosqa ótip, kóbi «anda da joq, mynda da joq» bolyp qala beredi. Atalarymyzdyń «Bas ekeý bolmai, mal ekeý bolmaidy» degen ósietin esh umytýǵa bolmaidy.

Memleket tarapynan da shara alynýy qajet. Mysaly,  boidaqtardyń janyna batatyndai etip «boidaq salyǵyn» salyp, otbasy joq, nemese otbasynan ajyraǵan jandardy biliktiń eshbir satysyna jolatpaý kerek. Bul máselemen qazaqtyń sany da kóbeiedi, ajyrasýda azaiady jáne sonymen qatar memleket qazynasyna qomaqty qarjy da túsetin  bolady. Tipti sol boidaq salyqtan túsken qarajatqa jas otbasylarǵa arnap arzanǵa úi salyp berýge de bolady.

ALTYNShY, árbir qazaq azamaty (uly da, qyzy da) "MALYM JANYMNYŃ SADAǴASY, JANYM ARYMNYŃ SADAǴASY" degen eń basty qaǵidasyn eshqashan jadtarynan shyǵarmaýlary kerek.

Qazaqtyń ejelden kele jatqan kóziniń qarashyǵyndai qorǵaýǵa tiisti  ary men namysy mynalar:

a. Ar-imany, iaǵni Uly Jaratýshy Allaǵa degen senimi;

á. Týǵan eli;

b. Atameken - týǵan jeri. Biz qazir ony Otan degen uǵymmen aýystyrdyq.

g. Otbasy. Mine osy tórteýin  qazaqtyń uly da, qyzy da kózderiniń qarashyǵyndai qorǵai bilýleri kerek jáne urpaǵymyzdy jatpai, turmai tek qana osyǵan tárbieleýimiz qajet.

Biz qazir aýzymyzdy ashsaq boldy, «Otan otbasynan bastalady» dep sairai jónelemiz. Qazaqtyń ejelgi qaǵidasyna salsaq, Otan degen uǵym  biz qozǵap otyrǵan máseleniń mánin túbegeili ashpaidy. Sebebi, Otan degen sóz joǵary da aitqanymdai otbasy degen sózden shyǵady. Demek, otbasyń qaida bolsa Otanyń sonda.  Qazirgi sheneýnik bailardyń elden urlap jinaǵan barlyq dúnie-múlki men otbasyn «arqalap» alyp shetelderge qashyp júrgenderiniń syry osy. Demek, tek Otan qorǵaimyz degen sóz, túbinde dáiegi joq jalań sóz.

Demek, qazaq balasynyń eń birinshi qorǵaýǵa tiis ary «Atameken-týǵan jeri». Sebebi, Atamekendi, iaǵni Atam, ákem jáne meniń týǵan jerim men solardyń molasy jatqan jerdi eshkimge sata da, eshqaida arqalap alyp ta kete almaisyń. Ol seniń júregińde máńgi jatýǵa jáne ol kózińniń qarashyǵyndai qorǵalýǵa tiis. Bul jaǵdaida shetel asqandardyń bári «shirigen jumyrtqaǵa» ainalady.

Úsh júz jylǵa jýyq júrgizilgen patshalyq Reseidiń, odan keiingi Keńes biliginiń jáne  solardyń jolyn aina qatesiz jalǵastyrǵan Qazaqstannyń orys tildi biligi uiymdastyrǵan ýrbanizatsiia saiasatynyń kesirinen, aýyl qazaqtarynyń Ata-babalarynyń molasy jatqan kieli topyraǵynan ajyrap ketkeni eshqandai da qupiia emes. Biz bul saiasattan qazaq jerin satýǵa shyǵarýdyń alǵy sharttaryn kimderdiń jasap berip otyrǵanyn aiqyn kóremiz.

JETINShI, Úkimetimiz tarapynan shetelderdegi qandas baýyrlarymyzdyń elge oralýyna tolyqtai jaǵdai jasalýǵa tiis. Mundai jaǵdaida úkimetimiz bizdiń de, taǵdyr tálkegimen shette júrgen qandastarymyzdyń da alǵysyna keneler edi. «Alǵys penen Er kógerer» (maqal). Bul shara  birinshi kezek te qazaǵy ózge óńirlerge qaraǵanda kóbirek orystanyp ketken soltústik aimaqtarymyzdy qamtýy kerek.

SEGIZINShI, urpaqtarymyzdyń sanasyna Qudaidan qorqýdy, birin-biri Atasyndai, Ákesindei qurmetteýdi, Abai atamyz aitqandai «Adamzattyń bárin súi baýyrym» dep súiýdi boilaryna sińirýimiz úshin eń birinshi kezek te búgingi aǵa býyn osyǵan úlgi bola bilýi qajet.

TOǴYZYNShY, Allanyń joly Haq jol. Uly Jaratýshy – Alla Adam balasyn mahabbat pen meiirimnen jaratqan.  Uly Alla bizderdi myna dúniege birin-biri jek kórsin, ǵaibattasyn, qorlasyn, zorlasyn, tonasyn, urlasyn, para alsyn, assyn, atsyn, óltirsin dep jibergen joq. «Sýdyń da suraýy bar». Atalar sózinde, «bireýge jasaǵan qiianatyń úshin jetinshi urpaǵyńa deiin jaýap beresiń» delingen. Demek, ulttyq memleketimiz Haq joldan aýytqymai árqashan da Aqiqat pen Ádildikti bárinen joǵary qoiýǵa  mindetti. Ul – qyzdarymyz ejelgi Uly Atalarymyzdyń jolyn qýyp Allanyń Aq jolynda jandary «Qarqaraǵa (aqiqatqa) jetkenshe» shydaýdy meńgerýge tiis.

ONYNShY, Qoǵamdy Allanyń Aq jolynan adastyrmaityn Temir Qazyq: ozyq oi, aqyl, bilim men ǵylym jáne sopylyq ilimniń shariǵat, tarihat, aqiqat jáne maǵripat atty tórt satysynan ótip baryp tujyrymdalǵan  tarihtyń taǵlymy. Ata tarihtyń jaqsysyn da, jaǵymsyzyn da bilip, zerdelep, jaqsysyn jalǵastyryp, jaǵymsyzynan qashýǵa tiispiz.

Biz sanamyzdy tiriltip, tarihymyzdy túgendep osy sharalardy iske asyra alsaq, Atam Qazaqtyń «At ainalyp qazyǵyn tabar, er ainalyp elin tabar» degen maqalynda aitylǵandai búkil álem elderin «Bizder qazirgi Qazaqstan aýma­­ǵynan shyqqanbyz, álemdegi eń kóne ha­lyq qazaqtardan taraǵanbyz» dep moiyndatatyn bolamyz.

Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý

Ult portaly