قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگيياسى

قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدٸ «اشسا الاقانىن دا, جۇمسا جۇدىرىعىن دا» ۇستاپ تۇرعان باستى يدەولوگييا «اقشا» جەنە «قارۋ» دەگەن ەكٸ اۋىز سٶز. قازٸر بەرٸن, تٸپتٸ اردى دا, جەردٸ دە, تٸلدٸ دە, دٸندٸ دە, ادامدى دا  ساتىپ جٸبەرۋگە دە, ساتىپ الۋعا دا, ساتپاسا تارتىپ الۋعا دا ەبدەن بولاتىن بولدى. كٷنٸ كەشەگٸ قازاق قوعامىن دا, قىلمىس بولىپ سانالاتىن سۇمپايى دٷنيەلەر بۇل كٷندە ٷيرەنشٸكتٸ جاعدايعا اينالعان.  ەلەمدٸك ەڭ بەدەلدٸ ۇيىم بولىپ سانالاتىن بۇۇ-نىڭ دا بۇعان تٶرەلٸك ايتىپ «ەي, دەيتٸن ەجە, قوي دەيتٸن قوجا» بولار قاۋقارى قالماعان.

قازٸرگٸ قازاقستان بيلٸگٸ دە وسى جولعا تٷسٸپ الىپ, تەك قانا ەكونوميكا دەپ باسقا سالالاردىڭ اقساۋىنا جول بەردٸ. ەسٸرەسە, يدەولوگييا سالاسىن. ورىس تٸلدٸ بيلٸگٸمٸز 25 جىل بويى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق يدەولوگيياسىن ايقىندامادى. "جامان ٷيدٸ قوناعى بيلەيدٸ" دەپ قازاق ماقالىندا ايتىلعانداي, ەركٸم ويىنا نە كەلسە, سونى ٸستەيتٸن اشىق-شاشىق جاتقان مەملەكەتكە اينالدى.

تاريحقا ٷڭٸلسەك, سوناۋ ادام اتا مەن اۋا انادان بەرٸ سانسىز قاعاناتتار قۇرىلىپ, بيلەۋشٸلەرٸ قاعان دەپ اتالعان ەكەن. مىسالى, قازاق قاعان, الاش قاعان, مٶدە قاعان, وعىز قاعان, مۇقان قاعان, ەدٸل قاعان, بۋمىن قاعان, ەستەمي قاعان, بٸلگە قاعان, قادىر قاعان, شىڭعىس قاعان ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. قاعان بيلٸگٸن بٷكٸل ەلەم مويىنداعان. سوندا بٷكٸل ەلەمنٸڭ باسىن قوسقان «قانداي قۇدٸرەت كٷش?», «قانداي يدەولوگييا?» دەگەن سۇراققا تالايلاردىڭ باسىن قاتىرعانى انىق.  بۇل جەردە تاعى بٸر اسا كٶڭٸل اۋداراتىن جاعداي, وسى قاعانداردىڭ ارالارىن بٸرنەشە مىڭجىلدىقتاردىڭ بٶلٸپ جاتقاندىعى جەنە ەربٸر ۇلى قاعاناتتاردىڭ بٸرنەشە عاسىرلار بويى عۇمىر كەشكەندٸگٸ.

قازاق ۇلتىنىڭ جٷزدٸك, رۋ-تايپالىق جٷيەسٸ — قازاق قوعامىنىڭ نەگٸزٸ.  بۇل جٷيە باستاۋىن ادام اتا مەن اۋا انادان الىپ, سودان بەرٸ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدٸ. جٷزدەردٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸ جەنە ونىڭ ٸشكٸ مازمۇنى جٶنٸندە عالىمدارىمىز كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ورتاق پٸكٸرگە كەلە الماعان. كەلٸڭٸز, بٸرگە سارالاپ كٶرەلٸك:

قازاق حالقىنىڭ جادىندا مەڭگٸلٸككە ساقتالعان رۋلىق شەجٸرە مەن داستاندارىندا, ەپوستىق جىرلارى مەن ٶسيەتتەرٸن دە بٷگٸنگٸ قازاق بالاسىنىڭ بارلىعى قازاق دەگەن بٸر اتادان ٶسٸپ-ٶنگەندٸگٸ جەنە ولاردىڭ «ەز ەۋليە» دەپ اتالعاندىعى «تايعا تاڭبا باسقانداي» ەتٸپ ايقىن جازىلعان.

شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا ەز ەۋليەنٸڭ «ٷش جٷز» دەپ اتالاتىن ٷش بالاسى بار. بۇلار حالىق اراسىندا «ۇلى جٷز – اعارىس - ٷيسٸن», «ورتا جٷز – جانارىس - ارعىن», كٸشٸ جٷز – بەكارىس - الشىن» دەپ تە اتالا بەرەدٸ. جٷز – تۋىستىعى بٶلٸنبەيتٸن جەتٸ اتالىق جٷيەگە نەگٸزدەلگەن اتامىزدىڭ اتى. بالاماسى – ساندىق اتاۋ, ەلدٸڭ بەت-جٷزٸ, باعىت-باعدارى (جٷزٸن قىبلاعا قاراتۋ), جاماندىق اتاۋلىنىڭ جەلكەسٸن قيياتىن  قىلىشتىڭ جٷزٸ. تاعى بٸر ماعىناسى ورتالىق وردا.  ولار ۇلى وردا, ورتا وردا, كٸشٸ وردا دەپ تە اتالا بەرەدٸ.

رۋلىق شەجٸرەمٸزدٸڭ قازاقتى ٷشكە بٶلۋ سەبەبٸ, بۇل اتاۋ قازاق  رۋلارى اتالارىنىڭ تۋىستىق تەگٸنە, دٷنيەگە كەلۋ جاسىنا, قالىپتاسۋى مەن ورنالاسۋىنا  بايلانىستى ٷش كەزەڭگە بٶلٸنگەن.

ۇلى جٷز – اعارىس – ٷيسٸن: ۇلى جٷز - قازاقتىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ دٷنيەگە كەلگەن ٷلكەن ۇلى, ياعني تاق مۇراگەرٸ بولعاندىقتان, ولار ەڭ ۇلى, ياعني ەكٸ ٸنٸسٸنٸڭ (ورتا جٷز بەن كٸشٸ جٷزدٸڭ) اعاسى, اعا ارىسى (اعارىس) اتالعان. ۇلى جٷزگە جاتاتىن بارلىق  رۋلار ٷيسٸندەرمەن قاتار دٷنيەگە كەلگەن.  ولار ەڭ العاش ٷيلەنٸپ, ٷي سالعان ٷيسٸندەردٸڭ اينالاسىنا توپتاستى. ال, ٷي دەگەنٸمٸز, كەدٸمگٸ ٷي. ٷلكەن ۇل ٷيلەنگەننەن كەيٸن, ەنشٸسٸ بەرٸلٸپ, وتاۋى (ٷيٸ) تٸگٸلٸپ, بٶلەك شىعارىلادى ەمەس پە? بۇل جەردە دە تۋرا سونداي جاعداي, ەشقانداي ايىرماسى جوق. ال, "سٸن" - دەگەنٸمٸز سەن قازاقتىڭ وتاۋ تٸككەن ەڭ العاشقى ٷيٸسٸڭ دەپ تۇر.

بٸز قازاق مال باققان ەلمٸز, ەڭ العاش دالانىڭ جابايى اڭدارىن قولعا ٷيرەتكەن ەلمٸز. قازاقتىڭ بارلىق سٶزٸندە شوپان اتانى قوي مەن قويشىنىڭ, قامبار اتانى جىلقىنىڭ, ويسىل قارانى تٷيەنٸڭ, زەڭگٸ بابانى سيىردىڭ, سەكسەك اتانى ەشكٸنٸڭ پٸرٸ (ۇستازى) دەپ اتايدى.

قازاقتىڭ ٷش بالاسىنىڭ ٷلكەنٸ (تۇڭعىشى) وسىلاردىڭ بەرٸن ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ ٸسكە اسىردى. قازاق مەتەلٸندەگٸ «ۇلى جٷز-ٷيسٸندٸ قاۋعا بەرٸپ مالعا قوي» دەگەنٸ ەشقانداي قورلاۋ سٶز ەمەس, بۇل بٷكٸل قازاق بالاسىنىڭ ولاردىڭ «اۆتورلىق قۇقىعىن» مويىنداعاندىعى. 

ەكٸنشٸدەن, «وتان وتباسىدان باستالادى», «وتباسى شاعىن مەملەكەت» دەيمٸز. بۇل جەردە دە «ٷيسٸندەر» اۆتورلىق قۇقىقتارىن ساقتاپ وتىر. سەبەبٸ,  ٷيٸ جوق ادام وتباسىن قۇرا المايدى. بٸز كٷنٸ بٷگٸندە دە وتباسى, وشاق باسىمىزدى قورعايتىن مەكەن-جايىمىزدى ٷي (جاي) دەپ اتايمىز. بٷكٸل قازاققا, بٷكٸل ەلەمگە وتباسىن قۇرىپ, ونى ٷي سالىپ قورعاۋدى ٷيرەتكەن سولار بولاتىن. بۇل كٸمدە-كٸم «مىڭ جەردەن, باسىن تاسقا ۇرسا دا» سولاي. بۇل جەردە ٷيسٸن اتامىزدىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن ەشكٸم تارتىپ الا المايدى. ول ۇلى جاراتۋشى-اللادان بولماسا, ادام بالاسىنىڭ قولىنان كەلمەيدٸ. 

ٷشٸنشٸدەن, اتالارىمىز اقيقاتتى اعادان ٸزدە, اقيقاتتى سولار بٸلەدٸ دەگەن. اقيقات پەن اعانىڭ سٶز تٷبٸرلەرٸ «اق (اع)» بولاتىنى وسىدان. ۇلى جٷزدٸڭ - اعا ارىس دەپ اتالاتىنى دا وسىدان. «سۋ اقپايتىن با ەدٸ ساعادان, سٶز باستالمايتىن با ەدٸ اعادان» دەيتٸندەرٸ دە وسىدان. ساعا – قىسقارتىلعان سٶز. تولىق ماعىناسى ساق اعا.

بٸزگە, ياعني بٷگٸنگٸ قازاققا كەرەگٸ اعالارىمىز (ۇلى جٷزٸمٸز, اعا ارىسىمىز) بٷكٸل قازاقتىڭ ارىن سول ەجەلگٸ اتالارىنداي قورعاپ, ەكٸ ٸنٸسٸنٸڭ الدىنداعى اعالىق مٸندەتتەرٸنە ادال بولسا ەكەن دەيمٸز. اعالارىمىز «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار», ٸنٸلەرٸ «ٸنٸسٸ باردىڭ تىنىسى بار» دەگەن قازاق ماقالىنا ساي بولسا ەكەن دەيمٸز.

ۇلى جٷزگە: البان, دۋلات, وشاقتى, سۋان, شاپىراشتى, ىستى, سارىٷيسٸن, قاڭلى, جالايىر, سٸرگەلٸ,  شانىشقىلى, قاتاعان جاتادى (ەنتسيكلوپەدييالىق دەرەكتەن). كەيبٸر دەرەك تە قاتاعاننىڭ ورنى شاقساممەن اۋىستىرىلادى. تاعى بٸر دەرەك تە قاتاعان مەن شاقسام دا قوسىلىپ شانىشقىلى اتالماي قالادى. «قازاق جٷزدەرٸ» ەنتسيكلوپەديياسىندا قاتاعان دا, شاقسام دا قوسىلماي 11 رۋ اتالادى. كەلەر ۇرپاقتىڭ شاتىسپاۋى ٷشٸن ۇلى جٷزدٸڭ كٶنەكٶز قارييالارى وسى مەسەلەنٸ رەتتەپ, نەگە بۇلاي ەكەندٸگٸنە تيياناقتى تٷسٸنٸك بەرگەندەرٸ جٶن بولار ەدٸ.     

ەربٸر قازاق جٷزٸنٸڭ تاريحي قالىپتاسقان اۋماعى بار. ۇلى جٷز بٸرلەستٸگٸ جەتٸسۋ جەرٸندە, شۋ جەنە تالاس, سىر, ٸلە ٶزەندەرٸنٸڭ كەڭ القاپتارىندا ٶتە كٶنە زاماننان قالىپتاسقان.

بٸز بۇدان ەلەمدٸ بيلەگەن قازاق قاعاناتىنان بٶلٸنگەن تۇڭعىش قاعاناتتىڭ ٷيسٸن قاعاناتى دەپ اتالعانىن كٶرەمٸز. 

ەنتسيكلوپەديياداعى «ۇلى جٷز — قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا ەنگەن رۋلار مەن تايپالاردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني بٸرلەستٸگٸ» دەگەن تۇجىرىمعا «تۋىستىق» جەنە «ۇلى جٷز - قازاقتىڭ ٷلكەن ۇلى, ياعني ەكٸ ٸنٸسٸنٸڭ اعاسى بولىپ تابىلادى» - دەپ قوسۋدى ۇسىنامىن.

ورتا جٷز – جانارىس – ارعىن: ولار قازاقتىڭ ەكٸ ۇلىنىڭ ورتاسىندا دٷنيەگە كەلگەندٸكتەن ورتا جٷز دەپ اتالعان. بۇل ەلدٸڭ جانى تۋرا ادام سيياقتى باسىندا دا, اياعىندا دا ەمەس, جٷرەگٸندە بولادى دەگەن سٶز. «جان جٷرەگٸم», «جان استانا», «جانىم جانارىم» دەيتٸندەرٸمٸزدٸڭ سىرى وسى. ولار ٷيسٸننەن كەيٸن دٷنيەگە كەلگەندٸكتەن ورتا جٷز  - ارعىن دەپ تە اتالا بەرەدٸ.

ورتا جٷزدٸ ارعىن, نايمان, قىپشاق, قوڭىرات, كەرەي, ۋاق قۇرايدى. ولار قازاقتىڭ ورتانشى ۇلدارى (ۇرپاقتارى).

ورتا جٷز  بٸرلەستٸگٸ سارىارقا اتىرابىندا, ياعني سولتٷستٸك, ورتالىق جەنە شىعىس قازاقستان, وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ تۇسىندا ارعىن تايپاسىنىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ ورنالاسقان.

بۇل جەردە اسا كٶڭٸل بٶلەتٸن جاعداي, ولاردىڭ ورتا جٷز دەپ اتالۋى. ورتانىڭ تٷپكٸ ماعىناسى وردا. ولار توپان سۋدان امان قالىپ قازاق ورداسى تٸگٸلگەن قازىعۇرتتى كٷنٸ بٷگٸندە دە مەكەندەپ, قازىق جۇرتىمىز اتانىپ  وتىر.

ورتا جٷز قازاق وردالارىنىڭ ٸشٸندەگٸ تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل ەڭ باقىتتى وردا. «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار» دەگەندەي الدىندا اعاسى, «ٸنٸسٸ باردىڭ تىنىسى بار» دەگەندەي ارتىندا ٸنٸسٸ بار.

ارعىندار (ارعۇندار) جەنە ونىڭ اينالاسىنا توپتاسقان رۋلار باستاۋىن كٷن (عۇن) قاعاناتىنان الادى. ارعىن  - ارعى كٷن دەگەن دە ماعىنا بەرەدٸ. ورتالىق وردا اتى ايتىپ تۇرعانداي تەك قانا ەرتەڭنەن ەمەس, ارعى كٷندەردەن دە (ارعى جىلداردان دا, ارعى عاسىرلاردان دا) ٷمٸت كٷتتٸرٸپ, ەدٸلەت ٷشٸن ارىن جاندارىنان ارتىق ساناپ, بٷكٸل ادامزات بالاسىنىڭ جاقسىلىققا جارىسۋىنا  ۇيىتقى بولىپ كەلەدٸ.

«سەندەر اتادان تۋىس ەكەندٸكتەرٸڭدٸ بٸلەسٸڭدەر دە ونىڭ ٶسيەتٸن بٸلمەيدٸ ەكەنسٸڭدەر,— دەيدٸ قازىبەك.— اتالارىڭ «ۇلى جٷزدٸ قاۋعا بەرٸپ مالعا قوي, كٸشٸ جٷزدٸ نايزا بەرٸپ جاۋعا قوي, ورتا جٷزدٸ قامشى بەرٸپ داۋعا قوي دەگەنٸ قايدا? جىعىلسام, سٷرٸنسەم الدىمدا سٷيەنەر  اعام, ارتىمدا ٸنٸم بار, بيلٸك جٶنٸ مەنٸكٸ ەمەس پە?» — دەدٸ قازىبەك.

بۇل سٶزگە ەكٸ جاعى دا توقتاپ, بيلٸكتٸ قازىبەككە بەرەدٸ» (ورتا جٷزدٸڭ اتاقتى بيٸ قاز داۋىستى قازىبەكتٸڭ تٶلە بيگە بەرگەن جاۋابىنان).

داۋدى دانالاردىڭ دانالارى عانا ەدٸلدٸكپەن شەشە الاتىندىعىنا قانداي داۋ بار.

«عۇندار! ازاماتتىڭ اق ٶلٸمٸ – بورىشىن ادال اتقارعانى. قىزىل قانىڭدى اق جولدا تٶكپەسەڭ, ەڭسەڭدٸ باستىرىپ, ەزگٸدە جٷرسەڭ, ەر اتىڭنان نە پايدا? ٶر كەۋدەنٸ اياققا باستىرىپ, ٶز قۇتىن ٶزٸ قاشىرىپ ساسقان ادام ساناتتا جوق. باسىڭدى بۇعىپ, بۇقپالاپ كٶرگەن كٷنٸڭ كٸمگە ٶنەگە, كٸمگە بولار عيبرات?» (كٷن قاعانى ەدٸل).

قازاق قوعامىنىڭ اللانىڭ  اق جولىنان اۋىتقىماۋىنا ٷلگٸ-ٶنەگە بولۋ ورتا جٷز رۋلارىنا امانات ەتٸلگەن. قازاقتىڭ جان-جٷرەگٸ, باس ورداسى استانا قالاسىنىڭ ورتا جٷز جەرٸندە ورنالاسۋى دا اللانىڭ قالاۋى.

بٸز بۇدان ەلەمدٸ بيلەگەن قازاق قاعاناتىنان بٶلٸنگەن ەكٸنشٸ  قاعاناتتىڭ كٷن (عۇن) قاعاناتى دەپ اتالعانىن كٶرەمٸز. 

دەمەك, ەنتسيكلوپەديياداعى «ورتا جٷز – قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا ەنگەن رۋلار مەن تايپالاردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني بٸرلەستٸگٸ. ورتالىق جەنە سولتٷستٸك شىعىس قازاقستاندى مەكەندەگەن قازاق تايپالارىنىڭ وداعى بولعان» دەگەن تۇجىرىمعا دا «تۋىستىق»  دەگەن سٶز قوسىپ «وداعى بولعان» دەگەندٸ مٷلدەم الىپ تاستاۋ كەرەك. سەبەبٸ, قانى بٸر, جانى بٸر, جٷرەگٸ بٸر, تٸلەگٸ بٸر, ارا جٸگٸ اشىلماعان تۋىس ادامداردىڭ وداق قۇرۋى اقىلعا سيمايدى. ادام ٶزٸمەن تۋىس, قانداس-باۋىرلارىمەن وداق قۇرمايدى. سەبەبٸ, وداق بٷگٸن بار, ەرتەڭ جوق (كەشەگٸ كسرو سيياقتى). وداق سىرت ەلمەن قۇرىلادى.

قازاقتىڭ ورتانشى ۇلى ارعۇن (كٷن) قاعاناتىنان قالعان توپونوميكالىق ايعاقتامالار: كاۆكازدا سۋننو ٶزەنٸنٸڭ بويىنا ارعىن اۋىلى ورنالاسقان, وسى ٶزەنگە ارعىن شاتقالىن بويلاي اعاتىن ارعىن ٶزەنٸ كەلٸپ قۇيادى. امۋر ٶزەنٸنە قۇياتىن بۋرياتيياداعى ٶزەن اتى دا ارگۋن (ارعىن) دەپ اتالادى. التايدا قاتىن ٶزەنٸنٸڭ وڭ سالاسىن قۇرايتىن ارعۇرت (ارعىن جۇرت) ٶزەنٸ بار. اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىندا «ت» ەرپٸمەن بٸتۋ كٶپشە جالعاۋدى, «ن» ەرپٸمەن بٸتۋ جەكەشە جالعاۋدى بٸلدٸرەدٸ. ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعاننىڭ رۋى قييان مەن قيياتتى ەسكە الىڭىز. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە بالقاش-الاكٶل ويىسىنداعى لەپسٸ مەن اياگٶز ٶزەندەرٸنٸڭ تٶمەنگٸ اعىسى ارالىعىنداعى ارعاناتى تاۋىن, تارباعاتاي جوتاسىنىڭ سولتٷستٸك-باتىس بٶلٸگٸندەگٸ جاقسى ارعاناتى تاۋىن, قازٸرگٸ جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى تورعاي مەن اقمولا وبلىستارىمەن تٷيٸسەتٸن ايماقتىڭ  ارعاناتى (ارعىن اتا), تٷركٸمەنستاننىڭ شاردجوۋ وبلىسىنداعى بٸر اۋداننىڭ دارعاناتى دەپ اتالاتىنىن قوسىپ قويساڭىز تٸپتٸ دە جاڭىلىسپايسىز. قازاقتىڭ تاريحى بٸر اۋىز سٶزٸندە. ولاردىڭ باسىندا كٷن, ارعۇن, ارعاناتى, ارعۇرت اتالىپ ەلەمدٸ بيلەگەن ۇلى قاعاناتتىڭ ىدىراپ, سوڭىندا نەگە ارعىن اتالىپ كەتكەنٸن سارالاۋدى ٶزدەرٸڭٸزگە قالدىردىم.

كٸشٸ جٷز – بەكارىس – الشىن: كٸشٸ جٷز رۋلارى اتى ايتىپ تۇرعانداي, قازاقتىڭ ٷش ۇلىنىڭ ەڭ كٸشٸسٸ, ياعني قازاق اتامىزدىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ. ەكٸ اعاسىنىڭ (ۇلى جٷز بەن ورتا جٷزدٸڭ) كەنجە ٸنٸسٸ. ولار بەكارىس دەپ اتالدى. ال, كٸشٸ جٷز-بەكارىستىڭ, سونىمەن قاتار بٷكٸل قازاقتىڭ  قاراشاڭىراعى ون ەكٸ اتا بايۇلى, ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ قاراشاڭىراعى اداي, ادايدىڭ قاراشاڭىراعى مۇڭال بولىپ تابىلادى (ەلەمگە ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعاننىڭ رۋى وسى).  اتام قازاقتىڭ اتا سالتىنىڭ, دەستٷرٸنٸڭ, ەدەت-عۇرىپتارىنىڭ, تٸلٸ مەن دٸنٸنٸڭ, بٷكٸل شەجٸرە دەرەگٸنٸڭ ماڭعىستاۋلىق ادايلاردا تولىقتاي ساقتالۋىنىڭ سىرى وسى. اتاسىنىڭ بار بٸلگەنٸن جەنە ونىڭ ۇرپاقتارىنا ارناعان اماناتىن تەك قانا كەنجە ۇل الىپ قالادى ەمەس پە?! جاۋلارىمىز قازاقتى قاراشاڭىراعىنان, ال ادايلاردى اعالارىنان ايىرماق بولىپ, ماڭعىستاۋدى سان رەت ٶزگە ەلدەرگە (بٸرەسە ورىسقا, بٸرەسە كاۆكازعا, بٸرەسە تٷرٸكپەنگە, تٸپتٸ مۇراعاتتار دا كەڭەس بيلٸگٸنٸڭ ادايلاردى دەربەس ۇلت, دەربەس مەملەكەت دەپ تانىعانى جايلى دەرەكتەر ساقتالعان) قوسىپ جٸبەرسە دە, بٸز بٶلەك ۇلت ەمەسپٸز, بٸز قازاقتىڭ قاراشاڭىراعىمىز, اعالارىمىزدان ٶلسەك تە ايرىلمايمىز دەپ, قاندى-قىرعىن سوعىسپەن اعالارىنا قايتا قوسىلىپ وتىرعان. اتالارىمىزعا 1920 جىلدارى ٶز اتامەكەندەرٸ ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرتتٸ تٷرٸكمەنٸستاننان الىپ قازاققا قايتا قوسۋ وڭايعا سوقپاعان. ماڭعىستاۋدى تٷرٸكمەنٸستانعا قوسۋدىڭ سوڭى ٷلكەن جانجالعا ۇلاسىپ, ارتى سان رەت جان الىسىپ, جان بەرٸسكەن شايقاستارعا ۇلاسقان. مەسكەۋدەن جەر مەسەلەسٸن شەشۋگە كەلگەن كوميسسييا جۇمىس جاساپ جاتقان سەتتەر دە بٸز ماڭعىستاۋدى تٷرٸكپەنگە بەرمەيمٸز, ولاردى ماڭعىستاۋعا ٶلسەك تە كٸرگٸزبەيمٸز  دەپ, ادايدىڭ مۇزداي قارۋلانعان بەس مىڭ قول جاساعىنىڭ شەكارادا تۇرعانىن جەرگٸلٸكتٸ حالىق جاقسى بٸلەدٸ. بۇدان اسقان باۋىرمالدىق پەن اعالارىنا دەگەن ادالدىق بولۋى مٷمكٸن بە?! بٸز قازٸر وسىنداي باۋىرمالدىقتىڭ قادٸرٸن بٸلٸپ جٷرمٸز بە?

كٸشٸ جٷز رۋلارى الشىن اتاسىنىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسىپ, باتىس قازاقستان ٶڭٸرٸن, ەدٸل, جايىق, تورعاي, توبىل ٶزەندەرٸنٸڭ اتىرابىن, ماڭعىستاۋدى, قاسبي, ارال تەڭٸزٸ جاعالاۋلارىن, سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىن مەكەندەگەن.

اتالارىمىز ۇلى جٷزٸمٸزدٸ وڭتٷستٸك-شىعىسىمىزعا, ورتا جٷزٸمٸزدٸ ورتالىعىمىز بەن سولتٷستٸگٸمٸزگە, كٸشٸ جٷزٸمٸزدٸ باتىسىمىزعا ورنالاستىرىپتى. قانداي كٶرەگەندٸك, قانداي دانالىق دەسەڭٸزشٸ! قازاقتىڭ ٷش ۇلىنىڭ ٷلكەنٸ شىعىستا, ورتانشىسى تٷستٸكتە, كەنجەسٸ باتىستا بولىپ, ٶزدەرٸنٸڭ دٷنيەگە كەلۋ رەتٸنە سەيكەس شىققان كٷننٸڭ جارىعىن بٸرٸنشٸ بولىپ ۇلى جٷز كٶرسە, كٸشٸ جٷز جاسىنا سەيكەس ەڭ سوڭىنان كٶرٸپ تۇر.

كٸشٸ جٷز - بەكارىستان الشىن مەن كەنشٸن. الشىننان التى اتا ەلٸم مەن ون ەكٸ اتا بايۇلى, كەنشٸننەن جەتٸرۋ تارايدى. سوندا التى تاڭبالى - التى اتا ەلٸم ٷلكەنٸ, ورتانشىسى جەتٸ تاڭبالى - جەترۋ, كەنجەسٸ ون ەكٸ تاڭبالى - ون ەكٸ اتا بايۇلى. ون ەكٸ اتا بايۇلدارىنىڭ كەنجەسٸ اداي. اداي وسىلايشا, قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنٸڭ ەڭ سوڭىندا تۇر. بۇل قاراشاڭىراق يەسٸ دەگەن سٶز. وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى, اداي اتا مەن ادام اتانىڭ ادا (اتا) دەگەن بٸر تٷبٸردەن بولۋى, تاڭباسىنىڭ «تٸل» جەنە «جەبە» بولۋى, ادايلاردىڭ اس-ساداقالارىندا قازاقتىڭ بارلىق رۋلارىنىڭ جاسى ٷلكەندەرٸنە ارنايى اتا شاپان جاباتىندارى, اتام قازاقتىڭ اتا سالتى مەن دەستٷرٸنٸڭ, تٸلٸ مەن دٸنٸنٸڭ, شەجٸرە-داستاندارىنىڭ (مىسالى, بٸر عانا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» داستانىنىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى) تولىقتاي ساقتالىپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتۋٸ بولماق. بۇل قازاق اتامىز وسى ادايدىڭ شاڭىراعىندا, ادام بالاسىنا اللاتاعالا ىقتييار ەتكەن بارلىق سىي-قۇرمەتكە بٶلەنٸپ عۇمىر كەشتٸ دەگەن سٶز.

بارشامىزعا بەلگٸلٸ جەر بەتٸندەگٸ بٷكٸل ادامزات بالاسى ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ العاشقى جاراتقان سانالى تٸرشٸلٸك يەسٸن (مايمىلدى (ايۋاندى) اتا دەپ مويىنداپ جٷرگەندەردٸ ەسەپكە الماعان دا) «ادام» جەنە «مان» دەپ تەك قانا ەكٸ ەسٸممەن اتايدى. ادام اتامىز بەن اۋا انامىزدىڭ اتىن (قاراشاڭىراعىن) اداي (اد اتا, اي انا) ۇستاپ وتىرسا, مان اتامىزدىڭ اتىن سول مانداردىڭ قىستاۋى بولعان مانقىستاۋ ۇستاپ وتىر. قازاق دەگەن اتپەن بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكەن ەز ەۋليەنٸڭ دە مولاسى وسى ماڭعىستاۋدا. قوي مەن قويشىنىڭ پٸرٸ شوپان اتانىڭ دا مولاسى وسى جەردە. ەسكٸ كٸتاپتار «اۆەستا», «تاۋرات», «زابۋر», «ٸنجٸل» ت.ت. اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ سۋرەتتەلەتٸن ەلەمنٸڭ استاناسى «تەمٸر مۇنارالى قانا قالاسىنىڭ دا» ورنى وسى ماڭعىستاۋدا. «سٷمبە تەمٸر الاڭ (تەمٸر مۇنارالى قالا)» دەپ اتالادى. وسى كٸتاپتار دا جازىلعان ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ ادامعا العاشقى ايان بەرگەن جەرٸ سيناي تاۋى دا, تٷيەلٸ اۋىلى دا وسى جەردە. سىندى تاۋى, سىندى اسۋى, سىندى قۇدىعى, قاراتٷيە-ماناتا دەپ اتالادى. سين (ەبۋ ەلي يبن سينا (اۆيتسەننا)), سىن (سىنا جازۋ, سىني  كٶزقاراس), شىن (راس, اقيقات, شىنار), شىڭ (تاۋدىڭ شىڭى) سينونيم. قازاقتىڭ ۇلى قاعانى تەمٸردٸڭ – شىڭعىس دەگەن لاقاپ ات الۋى دا وسىدان. شىڭىمىز وسى شىڭ, ەكٸنشٸ بۋىنداعى قىسىمىز ماڭقىستاۋ دەگەندەگٸ «قىس». العاشقى وت جاعىلعان جەر دە وسى جەردە. اداي اتا - وتپان تاۋ دەپ اتالادى. تۋىستىعى بٶلٸنبەگەن جەتٸ اتالىق جٷيەدەن بٶلٸنٸپ, بالاماسى ساداقپەن بٸرگە قورامساق تا ساقتاۋلى تۇرعان جەبەنٸڭ ادىرنادان اتىلىپ, وققا (وعىزعا, وق پەن قىزعا) اينالعان جەرٸ دە وسى ماڭعىستاۋ. وعلاندى تاۋى, وعلاندى قورىمى دەپ اتالادى. ول قاۋىمدا ادايدىڭ ۇرانىنا شىققان ەۋليە بەكەت - پٸر اتا جەرلەنگەن. بۇلاردىڭ بەرٸ دە مان اتا زيراتىنا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان.

ەڭگٸمەنٸڭ قىسقاسى, ماڭعىستاۋلىق ادايلار - اتا شەجٸرەمٸزدٸ تولىقتاي ساقتاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزٸپ وتىر.

كٸشٸ جٷزدٸ قۇرايتىن رۋلار:

1. التى تاڭبالى التى اتا ەلٸم. ولار: شەكتٸ, شٶمەكەي, تٶرتقارا,  كەتە, قاراكەسەك جەنە

قاراساقال.

2. جەتٸ تاڭبالى جەتٸرۋ: تابىن, تاما, جاعالبايلى, تٸلەۋ, كەردەرٸ, كەرەيٸت جەنە رامادان.

3. 12 اتا بايۇلى: الاشا, بايباقتى, قىزىلقۇرت, ماسقار, شەركەش, ىسىق, تانا, جاپپاس, ەسەنتەمٸر, بەرٸش, تاز, كەنجەسٸ اداي.

شەجٸرەنٸ زەرتتەۋ بارىسىندا بۇل قۇرامنىڭ 13 نۇسقاسىن تاپتىم. مىناۋ سونىڭ ەڭ ەجەلگٸسٸ بولۋى كەرەك:  «قىدىرسىيىق, باقىتسىيىق, سۇلتانسىيىق, جاپپاس, بەرٸش, اداي, ەسەنتەمٸر, تاز, التىتابان, التىباسار, دۋاتيمەس, قۇلاقاسقا». دەمەك, 12 اتانىڭ قۇرامىن اتالارىمىز زامان تالابىنا ساي ٶزگەرتٸپ وتىراتىن بولعان. كەلەشەك تە بۇعان ارنايى ماقالا ارنايتىن بولامىز.

ەڭ بٸر كەرەمەتٸ الدىنداعى ەكٸ اعاسى قازاق اتاسىنىڭ كەنجە ۇلدارى بەكارىستى - كٸشٸ جٷز (جاسى كٸشٸ ٸنٸم) دەپ اتاپ, اتامىزدىڭ قاراشاڭىراعى دەپ, ولارعا ەرقاشاندا قامقورلىقتارىن جاساپ وتىرعان. قانداي ما بٸر قيىن جاعدايلار بولماسىن اتالارىنىڭ شاڭىراعى كٷيرەپ ورتاعا تٷسٷٸنە جول بەرمەگەن.

مٸنە وسىلايشا, وسى ٷش جٷزٸمٸزگە قارايتىن رۋلاردىڭ (اتالاردىڭ) اراسى بٸرنەشە مىڭداعان  جىلدارعا سوزىلسا دا ولاردىڭ اراسىنا ەش بٸر جاۋ سىنا قاعا الماعان.

دەمەك, ەنتسيكلوپەديياداعى «كٸشٸ جٷز – قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىن مەكەندەگەن رۋلار مەن تايپالار وداعى. قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا ەنەدٸ» دەگەن ۇعىمدى «كٸشٸ جٷز – الشىن – بەكارىس قازاقتىڭ كەنجەسٸ, قازاقتىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ بولىپ تابىلادى» دەپ ٶزگەرتۋ كەرەك.

قاراشاڭىراق كيەلٸ, مۇراگەر, باس شاڭىراق دەگەن ۇعىمداردى بەرەدٸ. ۇلتتىق اتا سالتىمىزدا قاراشاڭىراق ۇعىمى ٶتە ەدٸل شەشٸمٸن تاپقان. مىسالى: بٸر ەكەنٸڭ ٷش ۇلى بار دەلٸك. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ٷلكەن ەكٸ ۇلىن ٷيلەندٸرٸپ, جەكە وتاۋ تٸگٸپ بٶلەك شىعارادى. ال كەنجە ۇلى ەكە-شەشەسٸنٸڭ قولىندا, قاراشاڭىراق نەمەسە باس شاڭىراقتا قالادى. نەگٸزگٸ مۇراگەر كەنجە ۇل بولادى. اتادان, ەكەدەن قالعان قاراشاڭىراققا مۇراگەر بولعاندىقتان كەنجە ۇلدىڭ جاسى كٸشٸ بولسا دا, جولى ٷلكەن بولادى. قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸندە مٸنە وسىنداي قاراپايىم عانا وتباسىلىق قاعيدا جاتىر.

قازاقتىڭ ٷش جٷزٸ – قاراپايىم قازاق وتباسىنىڭ ٷلكەيتٸلگەن نۇسقاسى. قازاق سٶزٸندەگٸ «وتان وتباسىنان باستالادى», «وتباسى شاعىن مەملەكەت» دەيتٸندەرٸنٸڭ سىرى وسى.

قازاقتىڭ ٷش جٷزٸ  - ٷش بالاسى. ٷش جٷزگە كٸرەتٸن رۋ-تايپالار سول ٷش اتادان, ٷش انادان ٶسٸپ ٶنگەن ۇرپاقتار, بەرٸ ٶزارا تۋىس, بٸر اتادان تارايدى. اقيقاتى, قازاق رۋعا, تايپاعا, جٷزگە بٶلٸنبەيدٸ, قازاق سول رۋ, تايپا, جٷزدەردەن قۇرالادى.

بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ مەن مەملەكەتتەرٸ باستاۋىن اتام قازاقتىڭ «بٸر رۋلى ەلٸنەن» الادى.

بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ ٶز تەكتەرٸن قازاقتىڭ ٷش جٷزٸنە كٸرەتٸن رۋلاردىڭ ٸشٸنەن تاپسا, بٷكٸل قازاق رۋلارى ٶز تەكتەرٸن قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى اداي شەجٸرەسٸنٸڭ ٸشٸنەن تابادى.

«اتاسى الىس بولعانمەن, جاميعي قازاق بٸر تۋعان» دەپ بازار جىراۋ (1842-1911) اتامىز جىرلاعانداي, ارامىز الىس بولعانمەن, بٷكٸل قازاق بٸر اتانىڭ ۇرپاعىمىز: بٸر - بٸرٸمٸزگە اتا مەن ەجە, ەكە مەن شەشە, اعا مەن جەڭگە, ٸنٸ مەن قارىنداس, ناعاشى مەن جيەن, قۇداندالى جەكجاتپىز, قانداس باۋىرمىز, تۋىسپىز, دوسپىز. ۇلى اتالارىمىز بٸزگە ٷلكەندٸ دە, كٸشٸنٸ دە ٶزٸڭنٸڭ تۋعان اتاڭداي كٶر دەپ ادام (اتام, اتام مەنٸڭ); جەكە, سەكە, مەكە دەگەن دە ٶز ەكەڭدەي قۇرمەت كٶرسەت دەپ وتىر. اباي اتامىزدىڭ «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي, باۋىرىم دەپ» وتىرعانى دا وسى ٶسيەت.

قازاقتىڭ اتا سالتى بويىنشا بٸر اتانىڭ بالالارى اتالارى مەن ەكەلەرٸنٸڭ ايتقانىن تىڭداعان. اتالارىنىڭ ايتقان ٶسيەتتەرٸن كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸ تٷگٸلٸ, باقيلىق بولعاننان كەيٸن دە ەكٸ ەتپەگەن. ەشقايسىسى قازٸرگٸ كەيبٸر جەتەسٸزدەر سيياقتى قارييالارىمىزدىڭ كٶزٸن باقىرايتىپ قويىپ, «شال», «ەي, شال!» دەپ سٶيلەمەگەن,  اتا-انالارىن قارتتار ٷيٸنە تاپسىرماعان. تاپسىرماق تٷگٸلٸ قازاق تا ونداي تٷسٸنٸك تە بولماعان.

بالالاردىڭ جاسى كٸشٸلەرٸنٸڭ بارلىعى ٷلكەن اعاسىنا باعىنعان. اتا-انالارى ٷلكەنٸنە كٸشٸلەرٸنە قامقور بولۋدى, كٸشٸلەرٸنە اعالارىنىڭ ايتقانىن تىڭداپ, باعىنىشتا بولۋدى مٸندەتتەگەن. ەكە باقيلىق بولعان جاعداي دا, ٷي-ٸشٸنٸڭ بيلٸگٸ ٷلكەن ۇلعا اۋىسىپ, ول تاق مۇراگەرٸ اتانعان. سوناۋ ىقىلىم زامانداردان بەرٸ بۇل قاعيدانىڭ ارتى وسىلاي جالعاسىپ كەلەدٸ. ال اتاسىنىڭ شاڭىراعى (ٷيٸ-جايى, بار جيعان تەرگەنٸ مەن شەجٸرەسٸ) كەنجە ۇلدا قالىپ وتىرعان. وسى قاعيداعا سەيكەس, تۋمالاس باۋىرلار بٸر-بٸرٸنٸڭ وتباسىن ەشقاشان قامقورسىز قالدىرماعان, جەتٸمٸن جىلاتپاعان, جەسٸرٸن قاڭعىتپاعان.

بەكارىس اتامىزدىڭ اتىنان ماڭعىستاۋدا بەكٸ اتتى جەر مەن ەلدٸ مەكەن, كاسپيي-ارال ايماعى جەم بويىندا قازىبەك (قازاقتىڭ بەگٸ) دەگەن جەر, قازاقتىڭ قاپ تاۋىندا قازىبەك تاۋى مەن قازىبەك ەلدٸ مەكەنٸ, بٷكٸل ازييا مەن ەۆروپا ەلدەرٸن سان مىڭداعان جىلدار بويى «اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا» ۇستاعان بەك (بەگلەر بەك) دەگەن ۇلىق لاۋازىم,  قازىبەك (قاز داۋىستى قازىبەك), بەكەت, بەكەن, بەكسۇلتان ت.ت. ەسٸمدەر قالىپتى. ەكٸ سانى قازاقتىڭ ساندىق اتاۋى. بەكٸنٸڭ تٷبٸرٸ «ەكٸ» بولاتىنى وسىدان.

قازاق بالاسى قۇدايدان قورقىپ, «اتا» سٶزٸنە توقتاپ, «انا» سٶزٸنە يلاناتىن. انا اتىمەن «انت» ەتٸلەتٸن. انتىن (ۋەدەسٸن) بۇزعاندارعا قارعىس ايتىلىپ, ولار ٶلگەندە دە بٶلەك جەرلەنەتٸن. ەجەلگٸ قازاقتار اعانى سىيلاپ, ٸنٸگە ٸزەت قىلاتىن, كٶرشٸمەن تاتۋ, اعايىنمەن اۋىزبٸرشٸلٸكتە بولۋدى قادٸر تۇتاتىن. «جاقىنىڭدى جاتتاي سىيلا, جات جانىنان تٷڭٸلسٸن» دەيتٸن. بۇل جاستايىنان سانالارىنا سٸڭٸرٸلٸپ, ٶسە كەلە اعايىن-تۋماعا, ەلگە, اتامەكەن-تۋعان جەرگە دەگەن ٷلكەن  ماحابباتقا ۇلاساتىن. وسىنداي ۇلى قاسيەتتەردٸڭ بارلىعىنا يە كٷلتەگٸن اتامىز التىن تاقتىڭ قىزىعىنا بەرٸلمەي, شەكسٸز بيلٸكتٸڭ سۇم شىرماۋىنا بوي الدىرماي, جالعىز اعاسى بٸلگەنٸڭ باسىنان سٶزٸن اسىرماي, جولىن سىيلاپ, قۇرمەتٸن ەشقاشان اياماعان, اعاسىمەن تاققا تالاسپاعان.  سوندىقتان,  ارتىڭدا ٸنٸڭ بولسا وسى كٷلتەگٸندەي-اق بولسىن دەگەن ۇرپاققا ٷلگٸ بولعان ۇلاعاتتى ٶسيەت قالعان. 

باۋىرىنىڭ قازاسىنا قابىرعاسى سٶگٸلگەن بٸلگە قاعان «كٶك تٷرٸكتٸڭ كٶك سەمسەرٸ» اتانعان اسىل ازاماتىن ادامزات بالاسى مەڭگٸ جادىندا ساقتاپ, ۇرپاعىنا ٷلگٸ ەتۋ ٷشٸن قىتايدىڭ كٶك تاسىن الدىرىپ, سول تاسقا ٶمٸر جولىن, ەرلٸكتەرٸن, بولاشاققا دەگەن تٸلەگٸن قوسا جازىپ كەتتٸ. بۇل ۇرپاق ٷشٸن باعا جەتپەس اسىل مۇرا, قاسيەتتٸ امانات ەدٸ.

تۋرا وسىنداي جاعداي ەلەمگە اتى ەيگٸلٸ قازاقتىڭ ۇلى قاعانى شىڭعىسحان اتامىزدىڭ ٷلكەن ۇلى, ياعني تاق مۇراگەرٸ جوشىدان تاراعان كەرەي مەن جەنٸبەكتە دە قايتالانعان. جەنٸبەك تە تۋرا اتالارى سيياقتى نەمەرە اعاسى كەرەيدٸڭ باسىنان سٶزٸن اسىرماي, جولىن سىيلاپ, قۇرمەتٸن ەشقاشان اياماعان, اعاسىمەن تاققا تالاسپاعان. 

نەمەسە, كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدى الايىق, كەنەسارى قولى قىرعىز ماناپتارىمەن بولعان سوڭعى شايقاستاعى قورشاۋدى بۇزىپ شىعار سەت تە كەنەسارى جارالانىپ قولعا تٷسەدٸ. ال ناۋرىزباي قورشاۋدى بۇزىپ شىعادى. اعاسىن ات ٷستٸنەن كٶرە الماعان ناۋرىزباي,  قايتا اينالىپ قاپتاعان جاۋعا قارسى سوعىس سالادى. الاي دا, جاۋ كٶپتٸگٸن جاساپ ناۋرىزباي دا جارالانىپ قولعا تٷسەدٸ. سوندا كەنەسارى ٸنٸسٸنە, «باۋىرىم! بەكەر ورالدىڭ, ەندٸ بۇلار ەكەۋمٸزدٸ دە امان قالدىرمايدى. سەبەبٸ, اعاسىن جوقتايتىن, اعاسى ٷشٸن جانىن قيياتىن, اعاسىن قۇتقارماي اتتان تٷسپەيتٸن  دالانىڭ كٶكجال ارلانى سەن تٸرٸ جٷرگەنٸڭ دە ماعان ولار ەشتەڭە ٸستەي المايتىن ەدٸ» دەگەن ەكەن.

«حالىق اڭىزى: “ناۋرىزبايدىڭ ٶزٸ بارىپ قولعا تٷسكەندە, كەنە ٶكٸنٸشپەن بارماعىن شايناپتى”, - دەسەدٸ. سٶيتسە, سوعىستىڭ زاردابىنان سەسكەنگەن قىرعىزدار, كەنەنٸ بوساتپاق بولىپ وتىر ەكەن. ناۋرىزباي قولعا تٷسكەن سوڭ ەكەۋٸن دە ٶلتٸرگەن.

زەرتتەۋشٸلەر اعىبايدىڭ قولدى بوس قىرعىننان, ٶلٸمنەن قۇتقارىپ قالعانىن ايتادى. تٶرەلەردٸ تۇتقىننان بوساتىپ الامىز دەگەن ويى بولعانىن جازادى. الايدا, قازاق ەسكەرٸنٸڭ ەكٸ بٸردەي تٶرەسٸ قولعا تٷسكەننەن كەيٸن قىرعىزدار ەكەۋٸنٸڭ دە باسىن الدى. قازاق سوڭعى حانىنان سولاي ايىرىلدى. ال اعىباي باتىردىڭ ٶزەگٸندە ٶكٸنٸش كەتتٸ…» («اعىباي باتىر كەنەسارىنى قىرعىزداردان نەگە قۇتقارمادى?»)

نەمەسە, كٷنٸ كەشەگٸ 5 ناۋرىز 2016 جىلعى قىتايدا ٶتكەن ەلەمدٸك ەرەجەسٸز جەكپە-جەكتە فينالعا شىققان ايبەك نۇرسەيٸت پەن قىتاي قازاعى عابيت تۇرعانبەكتٸ الايىق. ەكٸ باۋىر بٷكٸل قىتاي, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ الدىندا ٶز تۋمالاسىنا قول جۇمسامادى. قانداس-باۋىرى ٷشٸن ەكەۋٸ دە ەلەم چەمپيونى دەگەن اتاقتان دا, سان ميلليونداعان دوللار اقشادان دا باس تارتتى. ەكٸ باتىرىمىزدىڭ بۇل ەرلٸگٸ ۇرپاعىمىزعا ٷلگٸ بولىپ, ەل جادىندا مەڭگٸ ساقتالارى سٶزسٸز.

قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگيياسىنا نەگٸزدەلگەن ەسكٸ ەڭگٸمەلەردٸڭ بٸرٸن دە بٸر ەيەل, ٸنٸسٸ جەنە بالاسى ٷشەۋٸ تۇتقىنعا تٷسٸپتٸ. حان ەيەلدٸڭ ٸنٸسٸ مەن بالاسىن ٶلٸم جازاسىنا كەسەدٸ. ەيەل ٶزٸنٸڭ جانىن الىپ, ٸنٸسٸ مەن بالاسىن تٸرٸ قالدىرۋدى سۇرايدى. ەيەلدٸڭ جانكەشتٸ سٶزٸنە رازى بولعان حان, ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸنە راقىمشىلىق جاساپ, تاڭداۋ ەركٸن ەيەلدٸڭ ٶزٸنە قالدىرادى. ەيەل ەش ويلانباستان, ٸنٸسٸن تاڭدايدى. بۇعان تاڭدانعان حان سەبەبٸن سۇرايدى. سوندا ەيەل, بٸز بٸر اتادان, بٸر انادان ەدٸك. ٸنٸم ٶلسە ونىڭ ورنىن ەشكٸم باسا المايدى. ٸنٸم اتام مەن انامنىڭ كٶزٸ عوي.  ال, بالاما كەلسەك, ەلٸ باسىم جاس, اللا قالاسا بالانى تاعى تۋىپ الامىن دەگەن ەكەن. ەيەلدٸڭ سٶزٸنە رازى بولعان حان, ٷشەۋٸنە دە راقىمشىلىق جاساپتى.

قازاق حالقى باۋىردىڭ باۋىرمالدىعىن بەرٸنەن دە جوعارى باعالاعان. جاۋگەرشٸلٸك زامان. قالماقتاردان قاشىپ كەلە جاتقان بٸر اتامىز جولدا جاياۋلاتىپ قاشىپ بارا جاتقان ٸنٸسٸن كٶرەدٸ. سول كەزدە ارتىندا وتىرعان بالاسىنا بۇرىلىپ: «اتاسى بٶلەك اتتان تٷس, اتاسى بٸر كەل اتقا مٸن» – دەپ, اتتىڭ ارتىندا وتىرعان بالاسىنىڭ ورنىنا ٸنٸسٸن وتىرعىزىپ جاۋدان امان الىپ شىعادى. قاشىپ قۇتىلعان سوڭ, ەلگٸدەن مۇنىڭ قالاي? – دەپ سۇراعاندا «ەيەل بالا-شاعا تابىلادى. ال اعا-ٸنٸ تابىلمايدى – دەگەن ەكەن. 

اتالارىمىز جاي ۋاقىتتا «اعايىننىڭ» اتى وزعانشا, اۋىلداستىڭ تايى وزسىن دەپ تٸلەۋ ايتقان. قاپەلٸمدە جاۋ كەلٸپ قالعاندا, «اتاسى باسقا اتتان تٷس!» دەپ ٶز بەلٸنەن شىققان بالاسىن تاستاپ كەتٸپ, تۋعان ٸنٸسٸن ارتىنا مٸڭگەستٸرگەن جاعدايلار كٶپ بولعان.

وسىنداي جاعدايلار قايتالانا كەلە, «اتاسى باسقا اتتان تٷس, اتاسى بٸر, اتقا مٸن» دەگەن ماقالعا اينالعان.

قازٸرگٸ كەيبٸر جەتەسٸزدەردٸڭ اعالارىنا «شال!», «ەي, شال!» دەپ مەنمەنسٸپ سٶيلەۋٸ, ەيەلدەرٸنە «مەن سەنٸ تۋعان انامنان دا جاقسى كٶرەمٸن» دەپ, اتا-انالارىن قارتتار ٷيٸنە تاپسىراتىنداردىڭ كەزدەسۋٸ اششى دا بولسا بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ شىندىعى بولىپ تۇر.

بٷكٸل ەلەم تاريحشىلارى شىڭعىس حان ساربازدارىنىڭ تۇتقىنعا تٷسپەگەندەرٸن جەنە بٸردە-بٸر جارالى ساربازىن جاۋ قولىنا تاستاپ كەتپەگەندەرٸن اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ جازادى. ولار وسىنىڭ سەبەبٸن شىڭعىسحان ٶتە قاتال بولعان, بٸر جاۋىنگەر تۇتقىنعا تٷسسە سول وندىقتى, وندىق تٷسسە جٷزدٸكتٸ تٷگەلٸمەن ٶلٸم جازاسىنا كەسكەن, وسى جازادان قورىققاننان ساربازدارىنىڭ ٶلٸگٸن جاۋ قولىنا قالدىرماعان دەپ جازدى.

الايدا, مۇنىڭ اقيقاتى مٷلدەم باسقا ەدٸ. شىڭعىس قاعان ساربازدارىنىڭ قۇرامى: وندىعى دا, جٷزدٸگٸ دە, مىڭدىعى دا رۋلاس, تۋمالاستاردان تۇراتىن. بٸرگە تۋعان تۋمالاستار بٸرٸ ٷشٸن بەرٸ جانىن قيياتىن, تۋمالاستارى جارالىسىن دا, مەرت بولعاندارىن دا جاۋ قولىندا قالدىرمايتىن ەدٸ. بۇدان اسقان باۋىرمالدىق پەن ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ بولۋى مٷمكٸن بە? قازاق تاريحىندا مۇنداي مىسالداردى مىڭداپ, ميلليونداپ كەلتٸرۋگە بولادى.    

ولار اتام قازاقتىڭ «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن ەڭ ۇلى قاعيداسىن باسشىلىققا الىپ, جاندارىن قانداس باۋىرلارى ٷشٸن قييا بٸلدٸ. ارلارىن (ار-يمان, تۋعان ەلٸ, اتامەكەن-تۋعان جەرٸ جەنە وتباسىن) قورعاي بٸلدٸ. قازاق بالاسى ٷشٸن بۇدان اسقان باقىت پەن ابىروي بولۋى مٷمكٸن بە?

قازاق, قازاق بولعالى قازاقتىڭ ٷش ارىسى بٸرٸمەن-بٸرٸ باۋىر ەدٸ. ولار ۇلى دالا دەپ اتالاتىن الىپ تايقازاندا بٸرگە قاينادى. تٸنٸ, دٸلٸ, دٸنٸ, تٸلٸ بٸر بولدى. ٶزدەرٸن «قارعا تامىرلى قازاقپىز» دەدٸ. بٸر-بٸرٸنەن ەنشٸ الىسپادى. داستارحانى بٸر ەدٸ. التى ايلىق جولعا شىقسا دا ٶزدەرٸمەن بٸر جاپىراق نان الىپ شىقپادى. سەبەبٸ, قاي ٷيگە بارسا دا الدىنان قوناقاسى كٷتٸپ تۇردى. تٷرمە-زىندان سالمادى. سەبەبٸ, ولاردىڭ اراسىندا قىلمىس جاسايتىن ادام بولمادى. قازاقتى وسى قاسيەتٸنەن اجىراتىپ ٷش باۋىردىڭ ارا جٸگٸن اجىراتىپ, ارالارىنا وت جاعۋ ٷشٸن جاۋلارىمىز تالاي-تالاي قيتۇرقى ەرەكەتتەرگە بارعان. الايدا ۇلى اتالارىمىز وندايلاردىڭ الدىنا «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار, ٸنٸسٸ باردىڭ تىنىسى بار», «بٶلٸنگەندٸ بٶرٸ جەيدٸ», «جٷزگە بٶلٸنگەننٸڭ جٷزٸ كٷيسٸن», «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەگەن بٸر اۋىز سٶزبەن الىنباس قامال سالىپ كەتكەن. بارلىق قازاق بالاسىنا وسى قامالدى قورعاۋى لەزٸم. مىنا سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸمٸزدٸڭ ٶزدەرٸن ۆەليكايا رۋس (ۇلى جٷز), بەلورۋس (ورتا جٷز), مالوروسسييا (كٸشٸ جٷز) دەگەن اتاۋدى بٸزدەن "ەنشٸلەپ" العانىمەن تۋىستىقتى ساقتاي الماي  بٸرٸنٸڭ قانىن بٸرٸ سۋداي شاشىپ جاتقانى بٸزگە ساباق بولماعى لەزٸم.

قوناقاسى دەمەكشٸ, اتا-بابالارىمىزدان قالعان مىناداي اڭىز بار: «اتامىز قازاق ٶزٸنٸڭ ٷلكەن ۇلى اقارىستى ( ۇلى جٷزدٸڭ اتاسى), ورتانشى ۇلى جانارىستى ( ورتا جٷزدٸڭ اتاسى), كەنجە ۇلى بەكارىستى (كٸشٸ جٷزدٸڭ اتاسى) ەنشٸ بەرۋگە شاقىرىپتى. سول ۇلى اتامىز ٶزٸنٸڭ بار بايلىعىن (مال-مٷلكٸن) تٶرت بٶلٸككە بٶلگەن ەكەن دەيدٸ. ونىڭ ٷش بٶلٸگٸن اتالعان ٷش بالاسىنا ەنشٸگە بەرٸپتٸ. تٶرتٸنشٸ بٶلٸگٸن تاعى دا ٷشكە بٶلٸپ, ونى بالالارىنا ەنشٸ ٷستٸنە قوسىپتى. ەستەرٸڭدە بولسىن, بۇرىنعى ٶتكەن اتا-بابالارىمىز اق بٸلەكتٸڭ كٷشٸمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ سەندەرگە ۇلان-بايتاق جەر قالدىردى. ونى ٷشەۋٸڭە تاعى بٶلٸپ بەرەمٸن. وڭتٷستٸك-شىعىستى اقارىس, سەن يەلەن. ول ۇلى جٷز دەپ اتالسىن. ورتالىق جەنە سولتٷستٸكتٸ جانارىس, سەن يەلەن. ول ورتا جٷز دەپ اتالسىن. باتىس جاقتى بەكارىس, سەن باسقار. ول كٸشٸ جٷز دەپ اتالسىن. ونداعى ويىم مىناداي. سەندەر ەنشٸ الىپ بٶلەك ٷي بولىپ شىققانمەن, تۋىستىق قاتىناستارىڭ, ىنتىماقتارىڭ مەن دەم-تۇزدارىڭ بٶلٸنبەسٸن. سەندەردٸڭ ۇرپاقتارىڭ ساپارعا شىققاندا جولعا ازىق-تٷلٸك الىپ جٷرمەسٸن. ەربٸر قازاق بالاسى كەز كەلگەن ٷيدەن اقىسىز قوناقاسى ٸشەتٸن بولسىن. ولار جولدا شٶلدەپ, سۋساپ, قارنى اشىپ جٷرمەسٸن. مەنٸڭ سەندەرگە بەرگەن تٶرتٸنشٸ ەنشٸم سول. سول ەنشٸمدٸ مەنٸڭ كەلەر ۇرپاقتارىم عاسىردان عاسىرعا جەتكٸزٸپ, مەنٸڭ وسى ٶسيەتٸمدٸ بۇلجىتپاي ساقتاسىن!» - دەپ باتاسىن بەرگەن ەكەن.

ۇلى اتالارىمىزدىڭ بارلىق بولمىسى, ٶمٸر سٷرۋ قاعيدالارى قورشاعان ورتامەن, تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدە بولدى. شىققان كٷندٸ - جاستىق شاققا; تٷس كەزٸن - جٸگٸتتٸك, ەسەيۋگە;  كەش تٷسۋدٸ – قارتتىققا بالاعان. جەنە ٶزدەرٸنٸڭ تابيعاتتىڭ اجىراماس بٶلشەگٸ ەكەندٸگٸن ايقىن تٷسٸنگەن. ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ جاراتقان بارلىق تٸرشٸلٸك يەلەرٸ ٶمٸر سٷرۋگە قۇقىلى دەپ ەسەپتەپ, ولارعا قييانات جاساماۋدى ۇرپاعىنا امانات ەتكەن. تابيعاتتى دا سولاي ايالاعان. ۇرپاعىنا «گٷلدٸ جۇل ما, بٸر گٷلدٸ جۇلساڭ ون گٷل شىقپايدى» دەگەن ۇلاعاتتى ٶسيەت قالدىرعان. ۇلى دالانىڭ تٶل پەرزەنتتەرٸ قازاق بولمىسىنىڭ ەڭ بٸر كەرەمەتٸ ولاردىڭ بويىندا جاساندىلىقتىڭ, جالعاندىقتىڭ بولماۋى. ناعىز قازاق بالاسىنىڭ پەرٸشتەدەي پەك بولۋى.

مٸنە وسى قاعيداعا ساي ادامعا قانداس-باۋىردان جاقىن ەشكٸم جوق. دەمەك, بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاققا قازاقتان جاقىن ەشكٸم جوق. بولا دا المايدى.

بارشامىزعا بەلگٸلٸ, ماڭعىستاۋ تٷبەگٸ سۇعىنا كٸرٸپ تۇرعان تەڭٸز كاسپيي دەپ اتالادى.  كاسپييدٸڭ تٷپكٸ ماعىناسى قاس بي. ول ٶز كەزەگٸندە قاز بيدٸڭ لاقاپ اتى, ياعني سينونيم. سوندا «قاز» دەگەنٸمٸز بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ مەدەنيەتٸنٸڭ ەڭ بيٸك شىڭى بولسا, «قاس» دەگەن سٶز كەز-كەلگەن ۇعىمداردىڭ ەڭ بيٸك شىڭى. قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىنداعى قاس ساق, قاس باتىر, قاس مەرگەن, قاس اقىن, قاس شەشەن, قاس تۇلپار, قاس دٷلدٸل, قاس شەبەر, قاس قاعىم, قاس ارۋ, قاس سۇلۋلار وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى. قازاقتىڭ «قاسيەتتٸ, قاسيەتسٸز ادام» دەگەن ۇعىمدارىنىڭ دا شىعۋ تەگٸ وسى. ەندٸ وسىلاردىڭ قاسىنا قازدى دا (اسپاندا ۇشاتىن, سىڭارى ٷشٸن جانىن قيياتىن, كيەلٸ ارۋ قۇس) قوسىپ قويىڭىز. ٷندٸ حالقىنىڭ ەڭ ەجەلگٸ «ماحارابحاتا» داستانىندا ارييلەردٸڭ اسپانعا ۇشاتىنى, ولار مٸنگەن ۇشاقتىڭ بي مان (بيمان) اتالاتىنى جىرلانعان. ال, «بي» دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسى بارشامىزعا بەلگٸلٸ بولسا كەرەك. شىنىندا دا, ەڭ بٸرٸنشٸ تٸلٸ شىعىپ, ەلەمگە ٷلگٸ بولعان دانا ەلدٸڭ قاس بي اتانباي باسقاشا اتالۋى مٷمكٸن دە ەمەس قوي. بۇل داۋعا جاتپايتىن تۇجىرىم. ەجەلگٸ قازاقتار جاقسىلىققا جارىسۋدان الدارىنا جان سالماي, بەيگەدەن كەلٸپ, وعان بٷكٸل ەلەمدٸ مويىنداتىپ بارىپ وسىنداي ەڭ قۇرمەتتٸ اتاۋلارعا يە بولعان. ەيتپەسە, تەڭٸزدٸڭ اتاۋى قاس بي دەپ اتالماعان بولار ەدٸ.

جوعارى دا كٶرسەتٸلگەندەردەن شىعاتىن قورىتىندى, قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸندە ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ ٶزٸمەن ۋاحي ەتٸلگەن ماحاببات پەن مەيٸرٸم دەگەن سەزٸم جاتىر.

قازاق تا «اتامزامان» جەنە «اقىرزامان» دەگەن ەكٸ سٶز بار. قازاقتىڭ اتا جولى بٷكٸل ەلەمدە ونداعان مىڭ جىلدار بويى سالتانات قۇردى. اتالار زامانىن دا ەرلەرٸمٸز ەكٸ سٶيلەمەي, بٸر اۋىز سٶزگە توقتاپ, ارىن قورعاپ, ەدٸلدٸكتٸ پەن ادالدىقتى تۋ ەتٸپ, ەشكٸمنٸڭ الا جٸبٸن اتتاماي, تەك قانا جاقسىلىققا جارىسىپ عۇمىر كەشتٸ. قەزٸرگٸ قوعام نەگە سونشاما ٶزگەرٸپ كەتتٸ? نەگە ٷنەمٸ ەكٸ سٶيلەيمٸز? نەگە سٶزگە توقتامايتىن بولدىق?  نەگە قوعامدى اقشا مەن قارۋ بيلەپ كەتتٸ? اتا مەن اعانى سىيلاۋدان, اق نەكەدەن, وتباسىمىزعا ادال بولۋدان نەگە جەرٸدٸك? «ازاماتتىق نەكە» دەيتٸن پەلە قايدان شىقتى?  اقيقات پەن ەدٸلدٸك نەگە اياق استى بولىپ جاتىر? ادام ٶمٸرٸ نەگە قۇنسىزدانىپ كەتتٸ? مٸنە وسىنىڭ بەرٸن «گەندەرلٸك» دەگەن سۇمپايى ساياسات ٸسكە اسىرىپ زايىرلى قازاق قوعامىن «اقىرزامانعا» (ەيەلدەر بيلەيتٸن زامانعا) قاراي ٶتە شاپشاڭ جىلدامدىقپەن سٷيرەلەپ كەلەدٸ. مۇنداي جاعداي بۇرىندا دا سان رەت بولعان. اتالارىمىز ەل بيلٸگٸن تالاي رەت ەيەلدەرگە بەرٸپ, اۋىزدارى كٷيگەن. ەيتپەسە, ۇلى اتالارىمىز «ەيەل بيلەگەن كٶش وڭبايدى» دەپ شەگەلەپ ايتىپ كەتپەگەن بولار ەدٸ. «ەردٸڭ ەكٸ سٶيلەگەنٸ ٶلگەنٸ» (ماقال). قازٸرگٸ ەلەم بيلٸگٸن دە جٷرگەندەردٸڭ نەشە سٶيلەيتٸنٸن ساناپ تا تاۋىسا الماسپىز...

«گەندەرلٸك ساياسات» بار-جوعى 25 جىلدا ەلٸمٸزدٸڭ  استان-كەستەڭٸن شىعاردى. «قىرىق ٷيدەن تىيىم الىپ», اتاسىنىڭ قاسىندا قاق تٶردە وتىراتىن قازاق قىزىن ابىرويسىزدىققا ۇرىندىرىپ, ارىن ساۋداعا سالىپ, تەنٸن ساتقىزدى, كٶشە دە ورامالسىز, «جەڭٸل» كيٸممەن جٷرگٸزدٸ, شاشىن قىرىقتىردى, قارا جامىلدىردى, ساحناعا جالاڭاش شىعارىپ, تەنٸن كٶرمەگە قويدى, انايى كليپتەر تٷسٸرگٸزدٸ, ەرلەردٸڭ قامقورلىعىنان ايىردى, ەيەلدەردٸ جەسٸر, بالالاردى جەتٸم قالدىردى, ساتۋعا شىعاردى, سٷر بويداقتار مەن كەرٸ قىزداردى كٶبەيتتٸ, قىتاي, ورىس, نەگر ت.ب. بايعا تيگٸزدٸ, ەسسٸز ەيەلدەردٸ وتباسى بيلٸگٸنە تالاستىرىپ, بالالارىنا «پاپام مامامنىڭ تۇڭعىش بالاسى» دەگٸزدٸ. كەلٸندەردٸ كەردەڭ قاققىزدى, اتا-انالارىن قارتتار ٷيٸنە تاپسىرتقىزدى. ەرلەرٸمٸزدٸ ەز قىلدى, ەكٸ سٶيلەتتٸ, جاسىقتارىن كٶلەڭكەسٸنەن قورقاتىن سۋجٷرەك قويانعا اينالدىردى. جەرٸمٸزدٸ, استىڭعى جەنە ٷستٸڭگٸ بايلىعىمەن قوسا ساتۋعا شىعاردى. بيلٸكتە ارالاسقانداردى پاراقور مەن جەمقورعا اينالدىردى. ەل اعالارىنىڭ: اتانىڭ, اعانىڭ, جاسى ٷلكەننٸڭ ايتقانىن ەشكٸم تىڭدامادى, سٶزٸنە قۇلاق اسپادى, قارسىلىق بٸلدٸرسە اتتى, تٷرمەگە قامادى. «قورقاقتى قۋا بەرسە, باتىر بولاتىنىنا» جەنە «اتاڭا نە قىلساڭ, الدىڭا سول كەلەتٸنٸنە» سانالارىن جەتكٸزبەدٸ...

ەشكٸم مەڭگٸلٸك ەمەس. بٷكٸل عالامدى الساڭدا, قانشاما بايلىق جيساڭدا انا دٷنيەگە ٶزٸڭمەن بٸرگە ەشتەڭە دە الىپ كەتە المايسىڭ. ارتىڭدا ٶنەگەلٸ ٸسٸڭ مەن ٸلٸم, ٶلمەيتٸن سٶزٸڭ, سٶزٸڭ مەن ٸسٸڭدٸ ٶلتٸرمەي اتىڭدى اتا دەپ ارداق تۇتاتىن سانالى ۇرپاق قالدىرۋ بارلىق قازاق ازاماتىنىڭ ەڭ ابىرويلى بورىشى. بۇل پارىزعا سوڭعى ەكٸ مىڭجىلدىقتا قازاقتىڭ ۇلى قاعانى شىڭعىس حاننان ارتىق ادال بولعان ادام جوق. قازٸرگٸ بيلٸك باسىندا جٷرگەندەردٸڭ باعاسىن كەلەر ۇرپاق بەرەتٸن بولادى. بەرٸپ تە جٷر...

ەيەل ەرمەن ەشقاشان تەڭ بولا المايدى. سەبەبٸ, ۇلى جاراتۋشى - اللا ەكەۋٸنە ەكٸ بٶلەك مٸندەت جٷكتەگەن. ەرلەرگە ەيەلدەر مەن بالالارعا قامقور, قورعان, اسىراۋشى بولۋدى, ەيەلدەرگە ەرلەرٸنٸڭ قامقورلىعىن دا بولىپ, دٷنيەگە ۇرپاق ەكەلۋدٸ جەنە ولاردى ەلٸ مەن جەرٸن قورعايتىن اسىل ازامات ەتٸپ تەربيەلەۋدٸ مٸندەتتەپ, ارالارىن ماحابباتپەن جالعاعان. ۇلى اتالارىمىز بەن انالارىمىزدىڭ قىزدارىنا "وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولۋدى, ەرلەرٸن پٸر تۇتۋدى جەنە باقىتىن وتباسىنان تاۋىپ, بٸر رۋلى ەلگە انا بولۋدى" ٶسيەت ەتۋلەرٸنٸڭ سىرى وسى. «بارعان جەرٸڭە تاستاي باتىپ, سۋداي سٸڭ» (باتا). قىزدارىمىز قازٸر وسى ٶسيەتتٸ ورىنداپ جٷر مە?

سوناۋ تٷپتەگٸ ادام اتا مەن اۋا انادان بەرگٸ جەتپٸس مىڭ جىل بويى ٷزٸلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان اتا سالتىمىز: اتا سىيلاۋ, باتا بەرۋ, توي جاساۋ, قۇدا تٷسۋ, سىرعا سالۋ, شاڭىراق كٶتەرۋ, نەرەستەگە ات قويۋ, شٸلدەحانا جاساۋ, بەسٸككە سالۋ, شاشىن الىپ, تۇساۋ كەسۋ, سٷندەتكە وتىرعىزۋ, ناۋرىز تويىن تويلاۋ, قوناعىن قۇدايىنداي سىيلاۋ, شاشۋ شاشۋ, ەرۋلٸك بەرۋ, جەرلەۋ رەسٸمدەرٸن ٶتكٸزۋ, اتا-بابالارىنا ارناپ اس بەرۋ, قابٸرٸنە بارىپ زييارات ەتٸپ, شىراق جاعۋ  ت.ت. قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸ جەنە ولاردى مٷلتٸكسٸز ساقتاۋ ەربٸر قازاق ازاماتىنىڭ ابىرويلى بورىشى. بٷتكٸل جەر بەتٸندە بٸزدٸڭ بۇل سالتتارىمىزدى قولدانبايتىن ەل جوق.

مٸنە وسى جەردە سول ەجەلگٸ اتالارىمىز العان بەيگەنٸ قايتا الۋعا مٷمكٸنشٸلٸگٸمٸز بار ما?, جوق پا? دەگەن سۇراقتىڭ ٶزٸنەن-ٶزٸ تۋىنداپ تۇرعانى انىق.

ونداي مٷمكٸنشٸلٸگٸمٸز مول جەنە ول قانىمىزدا بار دٷنيە بولعاندىقتان بٸز ٷشٸن   قيىندىققا تٷسپەيدٸ. تەك قانا, بارلىق قازاق  بالاسى جوعارىدا ايتىلعانداردى جان-جٷرەگٸڭ ارقىلى سەزٸنٸپ, ۇلى اتالارىمىز سيياقتى جاقسىلىققا جارىسىپ, «بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول» شىعارىپ مىناداي نەگٸزگٸ باعىتتار دا جۇمىستانساق جەتٸپ جاتىر.

بٸرٸنشٸ, بٸز قازٸر جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەي, ەجەلگٸ ۇلتتىق بولمىسىمىزدان اجىراپ, كەر زامانعا تاپ بولىپ وتىرعان جاعدايىمىز بار. بۇدان قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى جان تەربيەسٸمەن اينالىسىپ, دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸ (قوجا احمەت ياسساۋي مەن ەۋليە بەكەت - پٸر اتا جولىن, ياعني سوپىلىق ٸلٸمدٸ) قالپىنا كەلتٸرۋٸمٸز قاجەت. ۇلى اتالارىمىزدىڭ «تٸلٸ ەكەۋدٸڭ دٸنٸ ەكەۋ, دٸنٸ ەكەۋدٸڭ سوڭى قۇردىم» دەگەن ٶسيەتٸن ەشقاشان جادىمىزدان شىعارۋعا بولمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسى 7-شٸ بابىنىڭ 2-شٸ تارماعىن مٷلدەم الىپ تاستاۋ قاجەت جەنە سونىمەن قاتار قر «تٸلدەر تۋرالى زاڭى» قايتا قارالىپ, ول زاڭ «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭ» دەپ اتالىپ انا تٸلٸمٸز ەلٸمٸزدە تولىق سالتانات قۇرۋعا تيٸس. ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ ۇيىسۋدىڭ باستى شارتى وسى. دياسپورالاردىڭ قازاققا ٶكپەلەۋگە ەش قۇقىعى جوق. قازاقستان بيلٸگٸ مەن بايلىعىنا تالاسىپ جٷرگەن ورىستاردىڭ دا, اعىلشىنداردىڭ دا, جەبٸرەيلەردٸڭ دە ت.ت. بەرٸنٸڭ تاريحى وتاندارى بار. ال, بٸزدٸڭ ارتىمىزدا  ەشكٸم جوق. دەمەك, بٸزگە شەگٸنەتٸن جەر جوق. وسىنى تٷسٸنٸپ, وسى ٷشٸن كٷرەسپەگەن قازاق, قازاق ەمەس. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەندەي, وسىنى مويىنداپ, قولداماعان ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ, قازاققا دوس ەمەس.

بٷگٸنگٸ كەيبٸر «بٸلگٸشتەردٸڭ» اتالارىمىزدىڭ اتتارىن ۇمىتساق, «رۋشىل بولمايمىز» دەگەندەرٸ جەڭٸلدەتٸپ ايتقاندا, قازاققا دوستىق ويلايتىن ادامداردىڭ سٶزٸ ەمەس. تەگٸمٸزدٸ (رۋىمىزدى) ۇمىتقاننان جەتٸستٸككە جەتسەك, قالعان ۇلتتارعا قارا كٶرسەتپەي كەتەتٸن ۋاقىتىمىز بولدى. ال, بٸز بولساق كٷن وزعان سايىن «گەندەرلٸك ساياساتتىڭ» جەتەكشٸلٸگٸمەن  ازعىندىقتىڭ باتپاعىنا بەلشەمٸزدەن باتىپ بارامىز. ٷش جٷز جىلعا جۋىق باسىندا پاتشالىق, كەيٸننەن كەڭەستٸك بيلٸك قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنە, اتا سالتى مەن دەستٷرٸنە, انا تٸلٸ مەن دٸنٸنە بارىنشا جاۋ بولىپ, تامىرىنا بالتا شابۋعا تىرىستى. قاراپايىم قاعيدا, دۇشپانى جەك كٶرگەن دٷنيە سول ەلدٸڭ باعا جەتپەس اسىلى بولىپ تابىلادى. دەمەك, جاۋ بٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدان نەنٸ كٶرگٸسٸ كەلمەسە, بٸز ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان سولاردىڭ بەرٸن تٷگەندەپ ورىن-ورىندارىنا قويۋىمىز قاجەت. ەڭ باستىسى, ولار الاش ارىستارىن ۇلتشىل دەپ ايىپتادى. دەمەك, بەرٸمٸز اتالارىمىزدى تانىپ, تٷگەل ۇلتشىل بولۋىمىز كەرەك.

ەكٸنشٸ, قازاق ەلٸن ەر تٷرلٸ داعدارىستاردان امان الىپ شىعۋ, نەمەسە تٸپتٸ وندايلارعا ۇرىندىرماۋ ٷشٸن قازاقتىڭ ەربٸر وتباسى قاراجاتى  جەتسە بارلىق بالالارىن, جەتپەسە ەر وتباسىدان, تٸپتٸ بولماسا جاقىن  تۋىستار بٸرٸگٸپ ارالارىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق قاسيەتٸن بويلارىنا تولىق سٸڭٸرگەن, ەڭ تالانتتى بٸر بالاسىن بٸلٸم بەيگەسٸنە قوسۋلارى كەرەك. اتالارىمىز بۇل قاعيدانى ەجەلدەن بٸلگەن. ەيتپەسە, «بٸلەكتٸ بٸردٸ, بٸلٸمدٸ مىڭدى جىعار» دەپ ايتپاعان بولار ەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ ەجەلگٸ اتا-بابالارىمىزداي, ەلەم مەدەنيەتٸنٸڭ قاق تٶرٸنەن ٶزٸمٸزگە تيەسٸلٸ ورىنىمىزدى يەمدەنۋٸمٸزدٸڭ كەپٸلٸ بولماق.

الاش ارىسى مۇستافا شوقايدىڭ «بالا قاي تٸلدە بٸلٸم السا, سول ۇلتقا قىزمەت ەتەدٸ» دەگەن دانالىق سٶزٸن ەشقاشان ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.

ٷشٸنشٸ, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتى قادٸرلەمەيتٸن, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيتٸن, ادامي قاسيەتٸ تٶمەن, قاراباسىنىڭ قامىنىنان اسا المايتىن جەمقور, پاراقور, نەپسٸقۇمار, اتا-انالارىن قارتتار ٷيٸنە تاپسىرىپ, وتباسىن تاستاپ كەتكەن مەيٸرٸمسٸز جانداردى بيلٸكتٸڭ ەش بٸر ساتىسىنا, تٸپتٸ بريگادير ەتٸپ تە ارالاستىرۋعا بولمايدى. اتالارىمىز «اتاعا قاراپ ۇل ٶسەر, اناعا قاراپ قىز ٶسەر» دەپ بەكەر ايتقان جوق. ادام ەل بيلەۋ ٷشٸن, بٸرٸنشٸ وتباسىن قۇرۋدى, ولارعا دۇرىس تەربيە بەرۋدٸ  جەنە جاعىمدى ٸس-ەرەكەتٸمەن ەلگە, ۇرپاققا ٷلگٸ بولا بٸلۋدٸ مەڭگەرۋٸ كەرەك. بيلٸك ساتىسىنا كٶتەرٸلگەن بارلىق لاۋازىم يەلەرٸ ەلگە جاقسىلىق جاساۋدان دٷبٸرلٸ جارىسقا تٷسكەنٸن سەزٸنۋلەرٸ   قاجەت. ال, بٸزدە ولار قازىنا مٷلكٸن جىمقىرۋ مەن پارا الۋدان جەنە جاعىمپازدىقتان جارىسقا تٷسٸپ جٷر...

تٶرتٸنشٸ, ەلٸمٸزدە قابىلدانعان بارلىق زاڭدار مىنا ۇلانعايىر جەر مەن ەلدٸڭ بٸردەن – بٸر يەسٸ ٶز اتامەكەن-تۋعان جەرلەرٸندە وتىرعان قازاق حالقىنا قىزمەت ەتۋگە تيٸس. بٷكٸل ەلدٸڭ زاڭىن ازعانا «قالتالى جاندار» مەن «كەلٸمسەكتەردٸڭ (دياسپورا)» مٷددەسٸنە جىعىپ بەرٸپ, ونى «پوليتسييا مەملەكەتٸن» قۇرۋ ارقىلى قورعايمىن دەپ ويلاۋدىڭ ٶزٸ اعاتتىق. ەدٸلەتسٸز زاڭداردىڭ ەلٸمٸزدٸ تىعىرىققا اپارىپ تٸرەيتٸنٸن ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. قازاق تەڭدٸككە كٶنسە دە, كەمدٸككە كٶنبەيدٸ. جەلتوقسان, جاڭاٶزەن, اتىراۋ بٸزگە مەڭگٸ ساباق بولۋعا تيٸس.

بەسٸنشٸ, قازاقتىڭ ۇلى دا, قىزى دا تەك قانا ٶزٸم بٸلەمٸن دەگەن "ٶزٸمشٸلدٸك" پەن قاراباستارىنىڭ قامىن ويلاۋدان ارىلۋلارى قاجەت. سەبەبٸ,

ا. سٷر بويداق پەن كەرٸ قىز اتا مەن انانىڭ, بٷكٸل تۋىستارىنىڭ جان ازابى, ەسٸرەسە انانىڭ (كەز كەلگەن اتا-انا بالالارىن ٷيلەندٸرٸپ, بالالارى الدىنداعى بورىشتارىن اتقارۋدى ارماندايدى);

ە. اتاسى مەن اناسىن نەمەرە سٷيۋ دەگەن ەڭ بٸر تەتتٸ ارمانىنان ايىرادى;

ب. ٶزٸنٸڭ كەلەشەگٸنە بالتا شاۋىپ, ارتىنا ۇرپاق قالماۋ قاۋٸبٸن كٷشەيتەدٸ (ەيەل بالاسىنىڭ ۇرپاق ەكەلۋ عۇمىرى شەكتەۋلٸ, قىرىقتان اسقاسىن ەيەل بالاسىنىڭ مٷمكٸنشٸلٸگٸ از بولادى, تٸپتٸ كٶپ جاعدايلار دا ەكەلە دە المايدى);

گ. وتباسىنىڭ بالالى بولماۋى كٶپ جاعدايدايلاردا جۇبايلاردىڭ اجىراسۋلارىنا دا سەبەپ بولىپ جاتادى.

دٷنيەدە ارتىڭا ٸز (شاڭىراعىڭا, بارلىق جيعان تەرگەنٸڭە يە بولىپ قالاتىن ۇل) قالدىرماي ۇرپاقسىز ٶمٸردەن ٶتۋ «قۋراپ قالعان قۋ اعاشپەن» تەڭ. قازاق ٷشٸن بۇدان اسقان قاسٸرەت بولۋى ەش مٷمكٸن ەمەس.

دەمەك, ۇل دا, قىز دا تەك قانا قاراباستارىنىڭ قامى (جان تىنىشتىعى) ٷشٸن ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ اتالارى مەن انالارى, ەكەلەرٸ مەن شەشەلەرٸنٸڭ, بارلىق تۋىستاردىڭ قامىن كٶبٸرەك ويلاپ, تەزٸرەك وتباسىن قۇرىپ, دٷنيەگە ۇرپاق ەكەلۋلەرٸ كەرەك. بۇل سەنٸڭ ەلٸڭە قوسقان قوماقتى ٷلەسٸڭ بولماق. 

 بۇل مەسەلەنٸ تيٸمدٸ شەشۋ ەجەلگٸ اتا سالتىمىز بەن دەستٷرٸمٸزگە ساي, تەكتٸ وتباسىمەن "قۇدا تٷسۋ", "جەڭگەتايلىق" ت.ب. ينستيتۋتتارىن قالپىنا كەلتٸرۋگە جۇمىستانساق دۇرىسى وسى بولار. جار تاڭداۋدا قاتەلەسۋگە بولمايدى.

ەربٸر قازاق جٸگٸتٸنٸڭ ساناسىنا "قازاقتىڭ بٸر قارا قىزىن باقىتتى ەتە الماعان جٸگٸت, جٸگٸت ەمەس», قىزدارىمىزدىڭ ساناسىنا "قازاقتىڭ بٸر جٸگٸتٸن باقىتتى ەتە الماعان قىز, قازاقتىڭ قىزى دەگەن ارداقتى اتقا  ىلايىق ەمەس» دەگەن ۇلتتىق يدەولوگييامىزدىڭ  باستى قاعيدالارىنىڭ بٸرٸن قۇلاقتارىنا بالا جاستان قۇيا بەرۋمٸز كەرەك. بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە اجىراسۋ دەگەن جامان ەدەت مٷلدەم بولمايتىن. جۇبايلاردى تەك قانا ٶلٸم اجىراتاتىن.

قازٸرگٸ جاستار ٷيلەنبەي تۇرىپ بار جاعدايدى (ٷي, كٶلٸك, مول قاراجات ت.ت.) جاساپ العىلارى كەلەدٸ. سونىڭ سوڭىندا جٷرگەندە التىن ۋاقىت بوسقا ٶتٸپ, كٶبٸ «اندا دا جوق, مىندا دا جوق» بولىپ قالا بەرەدٸ. اتالارىمىزدىڭ «باس ەكەۋ بولماي, مال ەكەۋ بولمايدى» دەگەن ٶسيەتٸن ەش ۇمىتۋعا بولمايدى.

مەملەكەت تاراپىنان دا شارا الىنۋى قاجەت. مىسالى,  بويداقتاردىڭ جانىنا باتاتىنداي ەتٸپ «بويداق سالىعىن» سالىپ, وتباسى جوق, نەمەسە وتباسىنان اجىراعان جانداردى بيلٸكتٸڭ ەشبٸر ساتىسىنا جولاتپاۋ كەرەك. بۇل مەسەلەمەن قازاقتىڭ سانى دا كٶبەيەدٸ, اجىراسۋدا ازايادى جەنە سونىمەن قاتار مەملەكەت قازىناسىنا قوماقتى قارجى دا تٷسەتٸن  بولادى. تٸپتٸ سول بويداق سالىقتان تٷسكەن قاراجاتقا جاس وتباسىلارعا ارناپ ارزانعا ٷي سالىپ بەرۋگە دە بولادى.

التىنشى, ەربٸر قازاق ازاماتى (ۇلى دا, قىزى دا) "مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى" دەگەن ەڭ باستى قاعيداسىن ەشقاشان جادتارىنان شىعارماۋلارى كەرەك.

قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي قورعاۋعا تيٸستٸ  ارى مەن نامىسى مىنالار:

ا. ار-يمانى, ياعني ۇلى جاراتۋشى اللاعا دەگەن سەنٸمٸ;

ە. تۋعان ەلٸ;

ب. اتامەكەن - تۋعان جەرٸ. بٸز قازٸر ونى وتان دەگەن ۇعىممەن اۋىستىردىق.

گ. وتباسى. مٸنە وسى تٶرتەۋٸن  قازاقتىڭ ۇلى دا, قىزى دا كٶزدەرٸنٸڭ قاراشىعىنداي قورعاي بٸلۋلەرٸ كەرەك جەنە ۇرپاعىمىزدى جاتپاي, تۇرماي تەك قانا وسىعان تەربيەلەۋٸمٸز قاجەت.

بٸز قازٸر اۋزىمىزدى اشساق بولدى, «وتان وتباسىنان باستالادى» دەپ سايراي جٶنەلەمٸز. قازاقتىڭ ەجەلگٸ قاعيداسىنا سالساق, وتان دەگەن ۇعىم  بٸز قوزعاپ وتىرعان مەسەلەنٸڭ مەنٸن تٷبەگەيلٸ اشپايدى. سەبەبٸ, وتان دەگەن سٶز جوعارى دا ايتقانىمداي وتباسى دەگەن سٶزدەن شىعادى. دەمەك, وتباسىڭ قايدا بولسا وتانىڭ سوندا.  قازٸرگٸ شەنەۋنٸك بايلاردىڭ ەلدەن ۇرلاپ جيناعان بارلىق دٷنيە-مٷلكٸ مەن وتباسىن «ارقالاپ» الىپ شەتەلدەرگە قاشىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ سىرى وسى. دەمەك, تەك وتان قورعايمىز دەگەن سٶز, تٷبٸندە دەيەگٸ جوق جالاڭ سٶز.

دەمەك, قازاق بالاسىنىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ قورعاۋعا تيٸس ارى «اتامەكەن-تۋعان جەرٸ». سەبەبٸ, اتامەكەندٸ, ياعني اتام, ەكەم جەنە مەنٸڭ تۋعان جەرٸم مەن سولاردىڭ مولاسى جاتقان جەردٸ ەشكٸمگە ساتا دا, ەشقايدا ارقالاپ الىپ تا كەتە المايسىڭ. ول سەنٸڭ جٷرەگٸڭدە مەڭگٸ جاتۋعا جەنە ول كٶزٸڭنٸڭ قاراشىعىنداي قورعالۋعا تيٸس. بۇل جاعدايدا شەتەل اسقانداردىڭ بەرٸ «شٸرٸگەن جۇمىرتقاعا» اينالادى.

ٷش جٷز جىلعا جۋىق جٷرگٸزٸلگەن پاتشالىق رەسەيدٸڭ, ودان كەيٸنگٸ كەڭەس بيلٸگٸنٸڭ جەنە  سولاردىڭ جولىن اينا قاتەسٸز جالعاستىرعان قازاقستاننىڭ ورىس تٸلدٸ بيلٸگٸ ۇيىمداستىرعان ۋربانيزاتسييا ساياساتىنىڭ كەسٸرٸنەن, اۋىل قازاقتارىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ مولاسى جاتقان كيەلٸ توپىراعىنان اجىراپ كەتكەنٸ ەشقانداي دا قۇپييا ەمەس. بٸز بۇل ساياساتتان قازاق جەرٸن ساتۋعا شىعارۋدىڭ العى شارتتارىن كٸمدەردٸڭ جاساپ بەرٸپ وتىرعانىن ايقىن كٶرەمٸز.

جەتٸنشٸ, ٷكٸمەتٸمٸز تاراپىنان شەتەلدەردەگٸ قانداس باۋىرلارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىنا تولىقتاي جاعداي جاسالۋعا تيٸس. مۇنداي جاعدايدا ٷكٸمەتٸمٸز بٸزدٸڭ دە, تاعدىر تەلكەگٸمەن شەتتە جٷرگەن قانداستارىمىزدىڭ دا العىسىنا كەنەلەر ەدٸ. «العىس پەنەن ەر كٶگەرەر» (ماقال). بۇل شارا  بٸرٸنشٸ كەزەك تە قازاعى ٶزگە ٶڭٸرلەرگە قاراعاندا كٶبٸرەك ورىستانىپ كەتكەن سولتٷستٸك ايماقتارىمىزدى قامتۋى كەرەك.

سەگٸزٸنشٸ, ۇرپاقتارىمىزدىڭ ساناسىنا قۇدايدان قورقۋدى, بٸرٸن-بٸرٸ اتاسىنداي, ەكەسٸندەي قۇرمەتتەۋدٸ, اباي اتامىز ايتقانداي «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىم» دەپ سٷيۋدٸ بويلارىنا سٸڭٸرۋٸمٸز ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەك تە بٷگٸنگٸ اعا بۋىن وسىعان ٷلگٸ بولا بٸلۋٸ قاجەت.

توعىزىنشى, اللانىڭ جولى حاق جول. ۇلى جاراتۋشى – اللا ادام بالاسىن ماحاببات پەن مەيٸرٸمنەن جاراتقان.  ۇلى اللا بٸزدەردٸ مىنا دٷنيەگە بٸرٸن-بٸرٸ جەك كٶرسٸن, عايباتتاسىن, قورلاسىن, زورلاسىن, توناسىن, ۇرلاسىن, پارا السىن, اسسىن, اتسىن, ٶلتٸرسٸن دەپ جٸبەرگەن جوق. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار». اتالار سٶزٸندە, «بٸرەۋگە جاساعان قيياناتىڭ ٷشٸن جەتٸنشٸ ۇرپاعىڭا دەيٸن جاۋاپ بەرەسٸڭ» دەلٸنگەن. دەمەك, ۇلتتىق مەملەكەتٸمٸز حاق جولدان اۋىتقىماي ەرقاشان دا اقيقات پەن ەدٸلدٸكتٸ بەرٸنەن جوعارى قويۋعا  مٸندەتتٸ. ۇل – قىزدارىمىز ەجەلگٸ ۇلى اتالارىمىزدىڭ جولىن قۋىپ اللانىڭ اق جولىندا جاندارى «قارقاراعا (اقيقاتقا) جەتكەنشە» شىداۋدى مەڭگەرۋگە تيٸس.

ونىنشى, قوعامدى اللانىڭ اق جولىنان اداستىرمايتىن تەمٸر قازىق: وزىق وي, اقىل, بٸلٸم مەن عىلىم جەنە سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ شاريعات, تاريحات, اقيقات جەنە ماعريپات اتتى تٶرت ساتىسىنان ٶتٸپ بارىپ تۇجىرىمدالعان  تاريحتىڭ تاعلىمى. اتا تاريحتىڭ جاقسىسىن دا, جاعىمسىزىن دا بٸلٸپ, زەردەلەپ, جاقسىسىن جالعاستىرىپ, جاعىمسىزىنان قاشۋعا تيٸسپٸز.

بٸز سانامىزدى تٸرٸلتٸپ, تاريحىمىزدى تٷگەندەپ وسى شارالاردى ٸسكە اسىرا الساق, اتام قازاقتىڭ «ات اينالىپ قازىعىن تابار, ەر اينالىپ ەلٸن تابار» دەگەن ماقالىندا ايتىلعانداي بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸن «بٸزدەر قازٸرگٸ قازاقستان اۋما­­عىنان شىققانبىز, ەلەمدەگٸ ەڭ كٶنە حا­لىق قازاقتاردان تاراعانبىز» دەپ مويىنداتاتىن بولامىز.

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ

ۇلت پورتالى